@i
##ABHIDHARM-KOSHABHASYA
OF 
VASUBANDHU
EDITED BY
Prof. P. PRADHAN
Prof. & Head of the Post-Graduate
DEPARTMENT OF SANSKRIT
UTKAL UNIVERSITY, ORISSA
VOLUME VIII
K. P. JAYASWAL RESEARCH INSTITUTE
PATNA
1967
@ii
TIBETAN SANSKRIT WORKS SERIES
PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF THE STATE
GOVERNMENT OF BIHAR
GENERAL EDITOR
Prof. S. H. ASKARI
Honorary Director
K. P. JAYASWAL RESEARCH INSTITUTE,
PATNA
VOL. VIII
ABHIDHARMAKOSHABHASYA
Edited by-
PROF. P. PRADHAN
Prof. & Head of the Post-Graduate
DEPARTMENT OF SANSKRIT
UTKAL UNIVERSITY, ORISSA
K. P. JAYASWAL RESEARCH INSTITUTE
PATNA
1967
Price Rs. 30/-
@iii
TIBETAN SANSKRIT WORKS SERIES VOL. VIII
ABHIDHARMAKOSHABHASYA
OF
VASUBANDHU
EDITED BY-
PROF. P. PRADHAN
Prof. & Head of the Post-Graduate
DEPARTMENT OF SANSKRIT
UTKAL UNIVERSITY, ORISSA
VOL. VIII
K. P. JAYASWAL RESEARCH INSTITUTE
PATNA 
1967
@iv
Published by
Prof. S. H. ASKARI, M. A. B. L.
Honorary Joint Director
Kashi Prasad Jayaswal Research Institute
PATNA
ALL RIGHTS RESERVED
1967
Printed in India
AT
Darbhanga Press Co. (P.) Ltd.
DARBHANGA##
@v
bhoṭadeśīya saṃskrtagranthamālā
aṡṭamaṃ puṡpam
ācārya vasubandhu praṇītaṃ
abhidharmakośa-bhāṡyam
utkalaviśvavidyālayasaṃskrtavibhāgādhyakṡeṇa
śrīmadprahlādapradhānena
sampāditam
kāśīprasāda jāyasavāla-anuśīlana saṃsthānaṃ
pāṭaliputram
saṃvat 2023
mūlyaṃ triṃśatrūpyakāṇi
@vi
##1. The Government of Bihar established the K. P. Jayaswal
Research Institute at Patna in 1951 with the object interalia, to promote
historical research, archaeological excavation and investigations and
publication of works of permanent value to scholars. This Institute along
with the five others was planned by this Government as a token of their
homage to the tradition of learning and scholarship for which ancient
Bihar was noted. Apart from the Kashi Prasad Jayaswal Research Insti-
tute, five others have been established to give incentive to research and
advancement of knowledge-the Nalanda Institute of Post-graduate
Studies and Research in Pali and Buddhist Learning at Nalanda, the
Mithila Institute of Post-graduate Studies and Research in Sanskrit
Learning at Darbhanga, The Bihar Rashtrabhasha Parishad for advanced
Studies and Research in Hindi at Patna, the Institute of Post-graduate
Studies and Research in Jainism and Prakrit Learning at Vaishali and the
Institute of Post-graduate Studies and Research in Arebic and Persian
Learning at Patna.
2. As a part of this programme of rehabilitating and reorienting
ancient learning and scholarship, the K. P. Jayaswal Research Institute
has undertaken the editing and publication of the Tibetan Sanskrit Text
Series with the co-operation of scholars in Bihar and outside. Another
series of Historical Research Works for elucidating the history and culture
of Bihar and India has also been started by the Institute. The Govern-
ment of Bihar hope to continue to sponsor such projects and trust that
this humble service to the world of scholarship and learning would bear
fruit in the fullness of time.##
@i
śuddhipatra
##Page Line## aśuddha śuddha
1 19 ##(Note)## cārthaṡu cārtheṡu
3 25 ##(Note)## sarva sarve
12 27 ##(Note)## śrotrātha śrotrārthaṃ
16 7 ...stata ...stat
17 15 vimokṡā vimokṡā
18 13 tyacyamānaṃ tyucyamānaṃ
21 17 tasmātsiddha tasmātsiddha
21 27 ##(Note)## sāstravā sāsravā
22 24 vijñāna vijñāna
24 26 ##(Note)## citānvayāt cittānvayāt
27 11 dvāhyatvam dvāhyatvam
31 3 ##&## 5 kattr kartr
31 25 vyavahārātha vyavahārārtha
33 1 vātāyatana vātāyana
34 27 ##(Note)## sādhārakṡatvācca sādhāraṇatvācca
35 4 vijñānacakṡuṡi vijñānacakṡuṡī
35 11 svabhūmikadharāṇi svabhūmikamadharāṇi
37 10 prajñendriyaṃ prajñendriyam
37 10 ...mīndriyaṃ ...mīndriyam
38 13 strīpuruṡa strī puruṡa
39 5 tasmānaiva tasmānnaiva
39 10 sarva sarva
39 12 strīpuruṡendriye strīpuruṡendriye
39 13 nārthāntārabhūte nārthāntarabhūte
39 18 jīvitaṃvedanā: jīvitaṃ vedanā:
40 9... vākyāṇi vākpāṇi
40 21 rājñendriyaṃ ...rājñendriyam
@ii
##Page Line## aśuddha śuddha
43 18 valena valena
45 19 nu tu
46 2 grhyate grhyate
46 5 sāsravāṇi | sāsravāṇi
51 26 ##(Note)## jīvitairyakta: jīvitairyukta:
53 18 dravyameva dravyameva
53 19 taddavya taddravya
53 21 api ati
54 22 ...sapramoṡa: ...saṃpramoṡa:
55 15 sakalpa saṃkalpa
57 5 paritta parītta
57 6 “ “
58 4 viśati viṃśati
58 12 ete ete
60 21 ...vaudāya... ...vaudārya...
62 22 anāsravaidharmai: anāsravairdharmai:
63 4 dharmāṇā... dharmāṇā...
63 27 ##(Note)## avījībhūta abījībhūta
64 9 ...dharmoṃ dharmoṃ
66 4 nāratya nāstya
68 2 ki kiṃ
69 26 ##(Note)## mirvaināṃ mivaināṃ
70 16 valena balena
72 7 rayā... syā...
76 8 nāmajātyādīnāṃ nāma jātyādīnāṃ
76 28 ##(Note)## vijbhayante vibhajyante
77 “ tadbhatānāṃ tadbhūtānāṃ
79 9 bhāvastha bhāvasya
81 10 ipyate iṡyate
82 26 ##(Note)## sattvākhyo sattvākhyā
86 2 idapi idamapi
@iii
##Page Line## aśuddha śuddha
91 8 tadvalena tadbalena
93 13 drṡṭhamuddaṡṭaṃ drṡṭamuddrṡṭaṃ
102 1 rayā syā
102 28 ##(Note)## tadutpatau tadutpattau
110 1 niyābhā niyāmā
112 26 ##(Note)## pratisayukto pratisaṃyukto
112 28 ##(Note)## sphuṭārdhā sphuṭārthā
113 5 ajīvaka ājīvaka
118 12 dharmāsmahavarttino dharmā: sahavarttino
122 19 parinirvāpyāt parinirvāṇāt
123 5 pūva pūrva
124 26 ##(Note)## praveṡṭa praveṡṭu
127 8 rbhikṡiva: rbhikṡava:
” 13 upra upa-
“ 19 sanā divo sanādivo
“ “ tiyak tiryak
135 12 manaskāra manaskāro
“ 17 punavaktavyam punarvaktavyam
136 15 sūtrārya: sūtrārtha:
” 22 tatra(11) tetra(12)
“ 29 ##(Note)## 11. 11 ##MS##
137 6 neñjayo neñjyo
138 2 padi padi:
“ 26 ##(Note)## kartta: karttu:
139 5 pāraṃpayeṇa pāraṃparyeṇa
141 8 tasmāddharmāṃ- tasmāddharmāṃ-
145 12 vījaṃ bījaṃ
“ 19 raparśa sparśa
146 11 spa:rśa: sparśa:
146 18 siddha: siddha:
150 20 vīja bīja
@iv
##Page Line## aśuddha śuddha
150 21 vījā- bījā-
151 5 vījā- bījā-
“ 19 yaddhamika yadbhūmika
“ “ staddhūmikai stadbhūmikai
“ 26 ##(Note)## pravarddhyata prabaddhryeta
153 14 upapatya- upapattya-
154 14 vījā bījā
155 16 samutpādoyathā samutpādo yathā
156 17 nrn nr#n
“ 25 ##(Note)## abhisaskārikatvāt abhisaṃskārikatvāt
“ 27 ##(Note) Y. MS MS##
157 11 rāśirbhithyātva rāśirmithyātva
158 1 evaṃ revaṃ
160 11 samucchāya samucchrāya
162 12 kaurabau kauravau
163 22 kuṇapa kuṇapaṃ
164 27 ##(Note)## bīja bīja
165 25 ##(Note)## debī devī
166 2 vaṡānāṃ varṡāṇāṃ
169 1 sandhāyo saṃdhāyo
170 1 āya- ārya-
170 8 ( ) [ ]
“ 25 vimāna vimāna
172 25 ##(Note)## parabha- parama-
173 20 mānuṡyakāni mānuṡyakāṇi{1. ##MS.## mānuṡyakāni |}
175 17 arvudā arvudā{2}
176 25 ##(Note)## parvva parvvaṃ
183 22 bhīrutvāt bhīrutvāt |
“ 25 ##(Note)## asaṃsaṡṭa- asaṃsrṡṭa-
184 3 nāva: nādha:
@v
##Page Line## aśuddha śuddha
184 25 myevaṃ myaivaṃ
185 8 rvibhratā rvibhratā
“ 27 ##(Note)## 10 10 ##MS##
186 26 ##(Note)## bhiti miti
187 6 prabhuktā:4 prabhuktā:5
“ 9 kāmimāṃ kāmināṃ
189 21 tadbaddhi- tadbuddhi
192 3 kenacidvuddhi kenacidbuddhi
“ 17 vākvāya vākkāya
“ 18 vākvarmaṇī vākkarmaṇī
“ 20 “ “
193 26 ##(Note)## samavaghānam samavadhānam
195 1 valaṃ balaṃ
197 15 yathā yathā yathā
198 4 vahu bahu
198 18 samyak samyag
199 15 punastaditi punastaditi |
201 17 mahābrahmaṇo mahābrahmaṇo
“ 20 vijñaptiraratya vijñaptirastya
“ 21 ki kiṃ 
“ 22 vijñapti vijñaptiṃ
“ “ sasutthā... samutthā...
“ 25 ##(Note)## kābha kāma
202 17 dhātrī dhātrī5
206 16 ddayo ddayo
207 5 dbayīkrtya dvayīkrtya
208 19 savara: saṃvara:
209 1 saṃprajāna.. saṃprajñāna...
“ 26 ##(Note)## nāyatītayā nābhyatītayā
210 7 tvarita tvasti
“ 16 saṃvastha saṃvarastha
@vi
##Page Line## aśuddha śuddha
211 14 nāvijñatyā nāvijñaptyā
“ 24 nāstrava: nāsrava:
213 16 sthāsyāt glānyāt
216 5 syādbikalena syādvikalena
“ 6 tāvedaṡā tāvadeṡā
217 6 ddharmā ddhadharmā
“ 26 tasmādena tasmādeva
218 21 bhadantaglāna bhadanta glāna
“ 25 dhāmikrya: dhārmikā:
222 2 yaścorabhriko yaścaurabhriko
“ 11 rehaṇāt rehanāt{1. ##MS.## rehaṇāt}
“ 25 sabhādatte samādatte
224 9 satveṡa sa tveṡa
“ 12 dharmatvāminā dharmasvāminā
“ 26 cābaśyaṃ cāvaśyaṃ
236 19 krṡṇa krṡṇaṃ
237 17 dāṡṭāntikā: dārṡṭāntikā:
“ 24 ##(Note)## svabhābaṃ svabhāvaṃ
240 1 mrto mrte |
242 21 samantena samaṃ tena
244 2 mātrgabha bhātrgarbha
247 6 taddaṡṭayo taddrṡṭayo
“ 15 koravaṇāṃ kauravāṇāṃ
“ 21 loke’hanta loke’rhanta
248 23 ##(Note)## sagrahā saṃgrahā
252 13 rukṡa rūkṡa
253 10 śubhāstravastu śubhāstrayastu
“ 20 śeṡa śeṡa:
254 4 tībra tīvra
“ 13 naitaddaya naitaddrya
@vii
##Page ##Line aśuddha śuddha
256 4 avyākrta avyākrtaṃ
“ 10 akuśalāratrīṇi akuśalāstrīṇi
258 2 peyala peyāla
“ 26 ##(Note)## ṡyapyate ṡyaiṡyate
259 24 –varaṇānā varaṇānāṃ
260 16 sāmagrī svabhāvo sāmagrīsvabhāvo
261 19 rātri rātriṃ
266 5 śratamayaṃ śrutamayaṃ
“ 16 ṡaṭsaptati ṡaṭsaptatiṃ
“ 23 samyaka samyak
269 3 mubhayeṡā mubhayeṡāṃ
271 14 prāṇātipātāta prāṇātipātāt
273 8 kiṃ tarhi kiṃ tarhi |
274 10 brahmaparohitānāṃ brahmapurohitānāṃ
@001
abhidharmakośabhāṡyam
prathamaṃ kośasthānam
[##1 b. 1 B I##] oṃ namo buddhāya
ya: sarvathāsarvahatāndhakāra:
saṃsārapaṅkājjagadujjahāra |
tasmai namaskrtya yathārthaśāstre
śāstraṃ pravakṡyāmyabhidharmakośam ||1||
śāstraṃ praṇetukāma: svasya śāsturmāhātmyajñāpanārthaṃ guṇākhyānapūrvakaṃ tasmai namaskāramārabhate
ya iti | buddhaṃ bhagavantamadhikrtyāha hatamasyāndhakāramanena veti hatāndhakāra: | sarveṇa prakāreṇa
sarvasmin hatāndhakāra: sarvathāsarvahatāndhakāra: | ajñānaṃ hi bhūtārthadarśanapratibandhādandhakāram |
tacca bhagavato buddhasya pratipakṡalābhenātyantaṃ sarvathā sarvatra jñeye punaranutpattidharmatvāddhatam |
ato’sau sarvathāsarvahatāndhakāra: | pratyekabuddhaśrāvakā api kāmaṃ sarvatra hatāndhakārā: |
kliṡṭasaṃmohātyantavigamāt | na tu sarvathā | tathā hyeṡāṃ buddhadharmeṡvativiprakrṡṭadeśakāleṡu
artheṡu cānantaprabhedeṡu{1. ##Y.## cārtheṡu anantaprabhedeṡu ca |} bhavatyevākliṡṭamajñānam | ityātmahitapratipattisaṃpadā saṃstutya punastameva
bhagavantaṃ parahitapratipattisaṃpadā saṃstauti saṃsārapaṅkājjagadujjahāreti | saṃsāro hi
jagadāsaṅgasthānatvāt duruttaratvācca paṅkabhūta: | tatrāvamagnaṃ jagadatrāṇamanukampamāno bhagavān
saddharmadeśanāhastapradānairyathābhavyamabhyuddhrtavān iti ya evamātmaparahitapratipattisaṃpadā yukta-
stasmai{2. ##The reading seems to be## tasme namaskrtya yathārthaśāstre | namaskrtyeti... |} nama [##2a. 1A II##]skrtyeti śirasā praṇipatya | yathārthamaviparītaṃ śāstīti
yathārthaśāstā | anena parahitapratipattyupāyamasyāviṡkaroti | yathābhūtaśāsanācchāstā bhavannasau
saṃsārapaṅkājjagadujjahāra na tvaddhivarapradānaprabhāveṇeti{3. ##MS.## prabhāveneti |} | tasmai namaskrtya kiṃ kariṡyāmī{4. ##Y.## kiṃ kariṡyatīti praśna: |}tyāha
@002
śāstraṃ pravakṡyāmi | śiṡyaśāsanācchāstram | katamacchāstramityāha abhidharmakośam |
ko’yamabhidharmo nāma |
prajñā’malā sānucarā’bhidharma:{1. ##MS.## sānucarā abhidharma: |} 
tatra prajñā dharmapravicaya: | amaleti anāsravā | sānucareti saparivārā | evamanāsrava:
pañcaskandhako’bhidharma ityuktaṃ bhavati | eṡa tāvat pāramārthiko’bhidharma: | sāṃketikastu
tatprāptaye yāpi ca yacca śāstram |
yāpi ca śrutacintābhāvanāmayī sāsravā prajñā upapattipratilambhikā ca sānucarā{2. ##Y.## śrutamayī cintāmayī ca bhāvanāmayī ca prajñā sāsravā 
yā copapattipratilambhikā sānucarā |} |
yacca śāstramasyā: prāptyarthamanāsravāyā: prajñāyā: tadapi tatsaṃbhārabhāvādabhidharma ityucyate |
nirvacanaṃ tu svalakṡaṇadhāraṇāddharma: | tadayaṃ paramārthadharmaṃ vā nirvāṇaṃ dharmalakṡaṇaṃ vā pratyabhimukho
dharma ityabhidharma: |
ukto’bhidharma:{3. ##Y.## hyabhidharma: |} | idaṃ tu śāstraṃ kathamabhidharmakośam |
tasyārthato’smin samanupraveśāt
sa cā{4. ##G.## vā |} śrayo’syetyabhidharmakośam{5. ##G.##...kośa: |} ||2||
sa hi śāstrasaṃjñako’bhidharma etasminnarthato yathāpradhānamantarbhūta ityetacchāstraṃ tasya kośasthānīyaṃ
bhavati | athavā so’bhidharma etasyā-[##2b. 1B II##]śrayabhūta: śāstrasya | tato
hyetannirākrṡṭam | ata: sa evāsyābhidharma: kośa ityetacchāstramabhidharmakośam |
kimarthaṃ punarabhidharmopadeśa: kena cāyaṃ prathamata upadiṡṭo yata ācāryo’bhidharmakośaṃ
vaktumādriyata iti || āha ||
dharmāṇāṃ pravicayamantareṇa nāsti
kleśānāṃ yata upaśāntaye’bhyupāya: |
kleśaiśca bhramati bhavārṇave’tra loka-
staddhetorata udita:{6. ##MS.## uḍita: |} kilaiṡa śāstrā ||3||
yato na vinā dharmapravicayenāsti{7. ##Y.## yato vinā dharmapravicayena nāsti |} kleśopaśamābhyupāya: | kleśāśca lokaṃ bhramayanti saṃsāra-
@003
mahārṇave’smin | atastaddhetostasya dharmapravicayasyārthe śāstrā kila buddhenābhidharma ukta: |
nahi vinā’bhidharmopadeśena śiṡya: śakto dharmān pravicetumiti | sa tu prakīrṇa ukto bhagavatā
bhadantakātyāyanīputraprabhrtibhi: piṇḍīkrtya sthāpito bhadanta{1. ##Y.## sthavira |}dharmatrātodānavargīya-
karaṇavadityāhurvaibhāṡikā: |
katame punaste dharmā yeṡāṃ pravicayārthamabhidharmopadeśa ityāha
sāsravā’nāsravā dharmā: 
eṡa sarvadharmāṇāṃ samāsanirddeśa: | tatra katame sāsravā dharmā ityāha
saṃskrtā mārgavarjitā: |
sāsravā:
mārgasatyaṃ varjjayitvā’nye {2. ##Y.## sarva saṃskrtā: sāsravā: |}saṃskrtā dharmā: sāsravā:{2. ##Y.## sarva saṃskrtā: sāsravā: |} | kiṃ kāraṇam |
āsravāsteṡu yasmātsamanuśerate ||4||
kāmaṃ nirodhamārgasatyālambanā api āsravā u[##3a. IA. III##]pajāyante natvanuśerate
tatreti na tayo: sāsravatvaprasaṅga: | yathā’tra{3. ##Y.## tatra |}nānuśerate tat paścādanuśayanirdeśa eva jñāpayiṡyāma: |
uktā: sāsravā: |
anāsravā: katame |
anāsravā mārgasatyaṃ trividhaṃ cāpyasaṃskrtam | 
{4. ##MS.## ta ##seems to be struck off.##}katamattri vidham |
ākāśaṃ dvau nirodhau ca
katamau dvau | pratisaṃkhyānirodho’pratisaṃkhyānirodhaśca | ityetadākāśādi trividhamasaṃskrtaṃ
mārgasatyaṃ cānāsravāṃ dharmā: | kiṃ kāraṇam | nahi teṡvāsravā anuśerrata iti |
yadetattrividhamasaṃskrtamuddiṡṭam
tatrākāśamanāvrti: ||5||
anāvaraṇasvabhāvamākāśaṃ yatra rūpasya gati: ||
pratisaṃkhyānirodho yo visaṃyoga: 
@004
ya: sāsravairdharmairvisaṃyoga: sa pratisaṃkhyānirodha: | du:khādīnāmāryasatyānāṃ pratisaṃkhyānaṃ{1. ##Y.## prati pratisaṃkhyānaṃ |}
pratisaṃkhyā prajñāviśeṡastena prāpyo nirodha: pratisaṃkhyānirodha: | madhyapadalopāt{2. ##Y.## madhyapadalopaṃ krtvā |} gorathavat |
kiṃ punareka eva sarveṡāṃ sāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ pratisaṃkhyānirodha: | netyāha | kiṃ tarhi |
prthak prthak |
yāvanti hi saṃyogadravyāṇi tāvanti visaṃyogadravyāṇi | anyathā hi du:khadarśanaheyakleśa-
nirodhasākṡātkaraṇāt sarvakleśanirodhasākṡātkriyā prasajyeta | sati caivaṃ śeṡapratipakṡa-
bhāvanāvaiyarthyaṃ syāt | yattarhyuktam “asabhāgo [##3b. 1B. III##] nirodha” ityasya
ko’rtha: | nāsya kaścit sabhāgaheturasti nāsau kasyacidityayamasya vākyasyārtho na tu nāsya
kaścitsabhāgo’stīti | ukta: pratisaṃkhyānirodha: ||
utpādātyantavighno’nyo nirodho’pratisaṃkhyayā ||6||
anāgatānāṃ dharmāṇāmutpādasyātyanta{3. ##Y.## atyantaṃ |} vighnabhūto visaṃyogādyo’nyo nirodha: so’pratisaṃkhyā-
nirodha: | nahyasau pratisaṃkhyayā labhyate | kiṃ tarhi | pratyayavaikalyāt | yathaikarūpavyāsaktacakṡurmana-
so yāni rūpāṇi{4. ##Y.## rūpāntarāṇi |} śabdagandharasaspraṡṭavyāni cātyayante tadālambanai: pañcabhirvijñānakāyairna śakyaṃ
punarutpattum{5. ##Y. omits## puna: |} | nahi te satyā{6. ##Y.## samarthā |} atītaṃ viṡayamālambayitumiti | ata: sa teṡāmapratisaṃkhyānirodha:
pratyayavaikalyāt prāpyate | catuṡkoṭikaṃ cātra bhavati | santi te dharmā yeṡāṃ pratisaṃkhyānirodha
eva labhyate | tadyathā atītapratyutpannotpattidharmāṇāṃ sāsravāṇām | santi yeṡāmapratisaṃkhyānirodha
eva | tadyathā’nutpattidharmāṇāmanāsravasaṃskrtānām{7. ##Y quotes another reading## “tadyathānutpattidharmāṇāmanāsravāṇām”} | santi te{8. ##Y. omits## te |} yeṡāmubhayam | tadyathā
sāsravāṇāmanutpattidharmāṇām | santi yeṡāṃ nobhayam | tadyathā atītapratyutpannotpattidharmāṇāmanā-
sravāṇāmiti | uktaṃ trividhamasaṃskrtam ||
yattūktaṃ{9. ##Y.## yaduktaṃ |} “saṃskrtā mārgavarjitā: | sāsravā” iti [##4a. 1A. IV##] katame te saṃskrtā: |
te puna: saṃskrtā dharmā rūpādiskandhapañcakam |
rūpaskandho vedanāskandha: saṃjñāskandha: saṃskāraskandho vijñānaskandhaścetyete saṃskrtā dharmā: |
sametya saṃbhūya pratyayai: krtā iti saṃskrtā: | nahyekapratyayajanitaṃ kiṃcidastīti | tajjātīyatvā-
@005
danāgateṡvavirodho dugdhendhanavat{1. ##Y. one of the reading is## dugdhavat |} |
ta evādhvā kathāvastu sani:sārā: savastukā: ||7||
ta eva saṃskrtā gatagacchadgamiṡyadbhāvādadhvāna:{2. ##MS.## gatagacchatgamiṡyatbhāvādadhvāna: |} adyante’nityatayeti vā | kathā vākyam |
tasyā vastu nāma | sārthakavastugrahaṇāttu saṃskrtaṃ kathāvastūcyate | anyathā hi prakaraṇagrantho
virudhyeta | “kathāvastūnyaṡṭādaśabhirdhātubhi: saṃgrhītāni |” ni:saraṇaṃ ni:sāra: sarvasya saṃskrtasya
nirvāṇam | tadeṡāmastīti sani:sārā:{3. ##MS.## ni:sārā: |} | sahetukatvāt savastukā: | hetuvacana: kila{4. ##MS.## kilārtha: |}
vastuśabda iti vaibhāṡikā: | ityete saṃskrtadharmaparyāyā: | ta eva puna: saṃskrtā dharmā:
ye sāsravā{5. ##MS.## sāsravā: |} upādānaskandhāste
ata: kiṃ siddham | ya upādānaskandhā: skandhā api te syu: skandhā eva nopādānaskandhā: |
anāsravā: saṃskārā iti | tatra upādānāni kleśā: | tatsaṃbhūtatvādupādānaskandhā: |
trṇatuṡāgnivat | tadvidheyatvādvā rājapuruṡavat | upādānāni vā tebhya: saṃbha-[##4b. 1B. IV##]
vantīti upādānaskandhā: puṡpaphalavrkṡavat | ta eva sāsravā dharmā ucyante | 
saraṇā api |
raṇā hi kleśā: | ātmaparavyābādhanāt | tadanuśayitatvāt saraṇā: | sāsravavat | puna:
du:khaṃ samudayo loko drṡṭisthānaṃ bhavaśca te ||8||
āryāṇāṃ pratikūlatvāddu:kham | samudetyasmād du:khamiti samudaya: | lakṡyata{6. ##Y.## lujyata |}iti loka: |
drṡṭirasmiṃstiṡṭhatyanuśayanāditi drṡṭisthānam | bhavatīti bhava: | ityete sāsravāṇāṃ dharmāṇā-
manvarthaparyāyā: |
pañca rūpādaya: skandhā ityuktam | tatra |
rūpaṃ pañcendriyāṇyarthā: pañcāvijñaptireva ca |
pañcendriyāṇi cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyendriyāṇi | pañcārthāsteṡāmeva cakṡurādīnā-
mindriyāṇāṃ yathāsvaṃ ye pañca viṡayā: rūpaśabdagandharasaspraṡṭavyākhyā: | avijñaptiśceti |
etāvān rūpaskandha: |
tatra ya ete pañca rūpādayo’rthā uktā: |
tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṡurādaya: ||9||
@006
rūpaśabdagandharasaspraṡṭavyavijñānānāmāśrayabhūtā ye pañca rūpātmakā: prasādāste yathākramaṃ cakṡu:-
śrotraghrāṇajihvākāyā veditavyā: | yathoktaṃ bhagavatā “cakṡurbhikṡo ādhyātmikamāyatanaṃ
catvāri mahābhūtānyupādāya rūpaprasāda” iti vistara: |{1. ##Y. adds## athavā |} yānyetāni cakṡurādīnyuktāni
tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṡurādaya: | cakṡurvijñānādyāśrayā ityartha: | evaṃ krtvā
prakaraṇagrantho’pyanuvrtto bhavati | “cakṡu: katamat | cakṡurvijñānāśrayo rūpa-[##5a. 1A. V##]
prasāda" iti vistara: | nirddiṡṭāni pañcendriyāṇi | arthā: pañca nirddeśyā: | tatra{2. ##MS.## nirddeśyāstatra |} tāvat
rūpaṃ dvidhā
varṇa: saṃsthānaṃ ca | tatra varṇaścaturvidho nīlādi:{3. ##MS.## nīlādi |} | tadbhedā anye | saṃsthānamaṡṭavidhaṃ
dīrghādi visātāntam | tadeva rūpāyatanaṃ punarucyate |
viṃśatidhā
tadyathā nīlaṃ pītaṃ lohitamavadātaṃ dīrghaṃ hrasvaṃ vrttaṃ parimaṇḍalaṃ unnatamavanataṃ sātaṃ visātaṃ
abhraṃ dhūmo rajo mahikā cchāyā ātapa: āloka: andhakāramiti | kecinnabhaścaikavarṇamiti
ekaviṃśatiṃ saṃpaṭhanti | tatra sātaṃ samasthānam | visātaṃ viṡamasthānam | mahikā nīhāra: |
ātapa: sūryaprabhā | āloka: candratārakāgnyoṡadhimaṇīnāṃ prabhā | chāyā yatra rūpāṇāṃ darśanam |
viparyayādandhakāram | śeṡaṃ sugamatvānna vipañcitam | asti rūpāyatanaṃ varṇato vidyate na
saṃsthānata: | nīlapītalohitāvadātacchāyātapālokāndhakārākhyam | asti saṃsthānato na
varṇata: | dīrghādīnāṃ pradeśa: kāyavijñaptisvabhāva: | astyubhayathā | pariśiṡṭaṃ rūpāyatanam |
ātapālokāveva varṇato vidyete ityapare | “drśyate hi nīlādīnāṃ dīrghādipariccheda”
iti | kathaṃ punarekaṃ dravyamubhayathā vidyate | astyubhayasya tatra prajñānāt | jñānārtho hyeṡa
vidirna sattārtha: | kāyavijñaptāvapi tarhi prasaṅga: | uktaṃ rūpāyatanam ||
[##5b. 1B. V##] śabdastvaṡṭavidha:
upā{4. ##MS. drops## pā |}ttānupāttamahābhūtahetuka: sattvāsattvākhyaśceti{5. ##Y. quotes another reading## sattvāsattvasaṃkhyātaśca |} caturvidha: | sa punarmanojñāmanojñabhedādaṡṭavidho
bhavati | tatropāttamahābhūtahetuko yathā hastavākchabda: | anupāttamahābhūtahetuko yathā
vāyuvanaspatinadīśabda: | sattvākhyo vāgvijñaptiśabda: | asattvākhyo’nya: | upāttānupātta-
mahābhūtahetuko’pyasti śabda ityapare | tadyathā hastamrdaṅgasaṃyogaja iti | sa tu yathaiko
@007
varṇaparamāṇurna bhūtacatuṡkadvayamupādāyeṡyate tathā naivaiṡṭavya{1. ##MS.## naiveṡṭavya |} iti | ukta: śabda: || 
rasa: |
ṡoḍh+ā
madhurāmlalavaṇakaṭukatiktakaṡāyabhedāt ||
caturvidho gandha:
sugandhadurgandhayo: samaviṡamagandhatvāt | trividhastu śāstre | “sugandho durgandha: samagandha” iti |
sprśyamekādaśātmakam ||10||
spraṡṭavyamekādaśadravyasvabhāvam | catvāri mahābhūtāni ślakṡṇatvaṃ karkaśatvaṃ gurutvaṃ laghutvaṃ śītaṃ
jighatsā pipāsā ceti | tatra bhūtāni paścādvakṡyāma: | ślakṡṇatvaṃ mrdutā | karkaśatvaṃ
paruṡatā | gurutvaṃ yena bhāvāstulyante | laghutvaṃ viparyayāt | śītamuṡṇābhilāṡakrt |
jighatsā bhojanābhilāṡakrt | kāraṇe kāryopacārāt | yathā
“buddhānāṃ sukha utpāda: sukhā dharmmasya deśanā |
sukhā saṃghasya sāmagrī samagrāṇāṃ tapa: sukham” || iti ||
tatra rūpadhātau jighatsāpipāse na sta: | śeṡamasti | yadyapi tatra vastrāṇyeka-[##6a. 1A. VI##]
śo{2. ##MS.## vastrānyekaśo |} na tulyante saṃcitāni punastulyante | śītamupaghātakaṃ nāsti | anugrāhakaṃ kilāsti |
yadetadbahuvidhaṃ rūpamuktaṃ tatra kadācidekena dravyeṇa cakṡurvijñānamutpadyate yadā tatprakāravyavacchedo
bhavati | kadācidbahubhiryadā na vyavaccheda: | tadyathā senāvyūhamanekavarṇasaṃsthānaṃ maṇisamūhaṃ
ca dūrāt paśyata: | evaṃ śrotrādivijñānaṃ veditavyam | kāyavijñānaṃ tu paraṃ pañcabhi:
spraṡṭavyairutpadyata ityeke | caturbhirmahābhūtairekena ca ślakṡṇatvādinā | sarvairekādaśabhirityapare |
nanu caivaṃ samastālambanatvātsāmānyaviṡayā: pañca vijñānakāyā: prāpnuvanti na svalakṡaṇaviṡayā: |
āyatanasvalakṡaṇaṃ pratyete svalakṡaṇaviṡayā iṡyante na dravyasvalakṡaṇamityadoṡa: |
idaṃ vicāryate | kāyajihvendriyayoryugapadviṡayaprāptau satyāṃ kataradvijñānaṃ pūrvamutpadyate | yasya
viṡaya: paṭīyān | sama{3. ##Y. one reading is## same |}prāpte tu viṡaye jihvāvijñānaṃ pūrvamutpadyate | bhoktukāmatā-
varjitatvātsantate: | uktā: pañcendriyārthā: yathā ca teṡāṃ grahaṇam |
avijñaptiridānīṃ vaktavyā | seyamucyate 
@008
vikṡiptācittakasyāpi yo’nubandha: śubhāśubha: |
mahābhūtānyupādāya sa hyavijñaptirucyate ||11||
vikṡiptacittakasyeti{1. ##Y. quotes two futher readings as## ‘vikṡiptācitakasya ##and## vikṡiptasya |} tadanyacittasyāpi | acittakasyāpītyasaṃjñinirodhasamāpattisamā-
[##6b. 1B. VI##] pannasyāpi | apiśabdenāvikṡiptasucittasyāpīti{2. ##Y.## sacitakasyāpīti |} vijñāyate | yo’nubandha
iti ya: pravāha: | śubhāśubha iti kuśalākuśala: | kuśalākuśale prāptipravāho’pyastīdrśa
iti tadviśeṡaṇārthamucyate mahābhūtānyupādāyeti | hetvartha upādāyārtha iti vaibhāṡikā: |
jananādihetubhāvāt | sa hyavijñaptiriti hiśabdastannāmakaraṇavijñāpanārtha: | rūpakriyā-
svabhāvā’pi satī vijñaptivat paraṃ na vijña{3. ##Y.## vijñā. |}payatītyavijñapti: | ucyata iti ācāryavacanaṃ
darśayati | samāsatastu vijñaptisamādhisaṃbhūtaṃ kuśalākuśala{4. ##Y.##...kuśalaṃ |}rūpamavijñapti: |
mahābhūtānyupādāyetyuktāni katamāni bhūtāni |
bhūtāni prthivīdhāturaptejovāyudhātava: |
ityete catvāra: svalakṡaṇopādāyarūpadhāraṇād{5. ##Y. adds## vā ##or## ca |} dhātavaścatvāri mahābhūtānyucyante | mahattvameṡāṃ
sarvānyarūpāśrayatvenau{6. ##MS## no |}dārikatvāt | athavā tadudbhūtavrttiṡu prthivyaptejovāyuskandheṡveṡāṃ
mahāsaṃniveśatvāt | te punarete dhātava: kasmin karmaṇi saṃsiddhā: kiṃsvabhāvāścetyāha
dhrtyādikarmasaṃsiddhā:
dhrtisaṃgrahapaktivyūhanakarmasvete yathākramaṃ saṃsiddhā: prthivyaptejovāyudhātava: | vyūhanaṃ
punarvrddhi: prasarpaṇaṃ ca{7. ##Y. one reading is## vā |} veditavyam | idameṡāṃ karma | svabhāvastu yathākramaṃ 
kharasnehoṡṇateraṇā: ||12||
khara: prthi[##7a. 1A VII##]vīdhātu: | sneho’bdhātu: | uṡṇatā tejodhātu: |
īraṇā vāyudhātu: | īryate’nayā bhūtasroto deśāntarotpādanāt pradīperaṇavaditīraṇā | “vāyudhātu:
katamo laghusamudīraṇatva”miti prakaraṇeṡu nirddiṡṭaṃ sūtre ca | tattu laghutvamupādāya rūpamapyuktaṃ
prakaraṇeṡu{8. ##MS. drops## ṇe. |} | ato ya īraṇāsvabhāvo dharma: sa vāyuriti karmaṇā’sya svabhāvo’bhivyakta: |
ka: puna: prthivyādināṃ prthivīdhātvādīnāṃ ca viśeṡa: |
@009
prthivī varṇasaṃsthānamucyate lokasaṃjñayā |
tathāhi prthivīṃ darśayanto varṇaṃ saṃsthānaṃ ca darśayanti | yathā prthivī evam
āpastejaśca
varṇasaṃsthānamevocyate lokasaṃjñayā |
vāyustu dhātureva
ya eva tu vāyudhātu: sa eva loke vāyurityucyate |
tathāpi ca ||13||
yathā prthivī varṇasaṃsthānamucyate lokasaṃjñayā tathā vāyurapi | nīlikā vātyā maṇḍalikā
vātyeti |
kasmāt punarayamavijñaptiparyanto rūpaskandha ityucyate | rūpaṇāt | uktaṃ bhagavatā “rūpyate
rūpyata iti bhikṡavastasmādrū popādānaskandha ityucyate | kena rūpyate | pāṇisparśenāpi sprṡṭo
rūpyata” iti vistara: | rūpyate bādhyata ityartha: | tathāhyarthavargīyeṡūktam 
“tasya cetkāmayānasya cchandajātasya dehina: |
te kāmā na samrdhyanti{1. ##Y.## samrṡyante |} śalyaviddha iva rūpyate ||”
rūpasya puna: kā vā[##7b. 1B. VII##]dhanā | vipariṇāmotpādanā | pratighāto
rūpeṇetyapare | paramāṇurūpaṃ tarhi rūpaṃ na prāpnotyarūpaṇāt | na vai paramāṇurūpamekaṃ prthag{2. ##MS.## prthak |}bhūtamasti |
saṃghātasthaṃ tu{3. ##Y. omits## tu |} tadrūpyata eva | atītānāgataṃ tarhi rūpaṃ na prāpnoti | tadapi rūpitaṃ
rūpayiṡyamāṇaṃ tajjātīyaṃ ceti rūpamindhanavat | avijñaptistarhi na{4. ##Y. adds## rūpam |} prāpnoti | sāpi
vijñaptirūpaṇādrūpitā bhavati | vrkṡapracalane cchāyāpracalanavat | nāvikārāt | vijñapti-
nivrttau cā{5. ##Y. one reading is## vā |} vijñaptinivrtti: syādvrkṡābhāve cchāyā’bhāvavat | āśrayabhūtarūpaṇādityapare
evaṃ tarhi cakṡurvijñānādīnāmapyāśrayarūpaṇāt rūpatvaprasaṅga: | viṡamo’yamupanyāsa: | avijñaptirhi
cchāyeva vrkṡaṃ prabheva maṇiṃ bhūtānyāśritya varttate | natvevaṃ{6. ##MS.## natveva |} cakṡurādīnyāśritya varttante cakṡurvijñānādīni
kevalaṃ tūtpattinimittamātraṃ tāni teṡāṃ bhavantīti | idaṃ tāvadavaibhāṡikīyaṃ vrkṡamāśritya
cchāyā varttate maṇiṃ cāśritya prabheti | cchāyādivarṇaparamāṇūnāṃ pratyekaṃ svabhūtacatuṡkāśritatvābhyu-
@010
pagamāt | satyapi ca tadāśritatve cchāyāprabhayornāvijñaptistathaivāśritā yujyate | niruddheṡvapi 
avijñaptyāśrayeṡu mahābhūteṡu tasyā anirodho{1. ##MS.## anirodhā... ##Y.## anirodhābhyupagamāt |} | ’bhyupagamyate | ato na{2. ##Y.## tasmānna |} bhavatyeṡa parihāra: |
anye punaratra parihāramā[##8a. 1A VIII##]hu: | cakṡurvijñānādīnāmāśrayo bhedaṃ gata: |
kaścidrūpyate cakṡurādi: kaścinna rūpyate yathā{3. ##Y. omits## yathā |} mana: | na tvevamavijñapti: |{4. ##MS.##... vijñaptistasmā... |} tasmādasamāna:
prasaṅga: ityata upapannametadāśraya{5. ##Y. seems to omits## āśraya |}rūpaṇādrūpamiti ||
ya eva rūpaskandhasvabhāvā uktā: 
indriyārthāsta eveṡṭā daśāyatanadhātava: |
āyatanavyavasthāyāṃ daśāyatanāni | cakṡurāyatanaṃ rūpāyatanaṃ yāvat kāyāyatanaṃ spraṡṭavyāyatanamiti |
dhātuvyavasthāyāṃ ta eva daśadhātavaścakṡurdhātū rūpadhāturyāvat kāyadhātu: spraṡṭavyadhāturiti |
ukto rūpaskandhastasya cāyatanavyavasthānam |
vedanādayo vaktavyā: | tatra
vedanā’nubhava:
trividho’nubhavo vedanāskandha: | sukho du:kho’du:khāsukhaśca | sa punarbhidyimāna: ṡaḍ vedanā-
kāyā: cakṡu:saṃsparśajā vedanā yāvanmana:saṃsparśajā vedaneti |
saṃjñā nimittodgrahaṇātmikā ||14||
yāvannīlapītadīrghahrasvastrīpuruṡamitrāmitrasukhadu:khādinimittodgrahaṇamasau saṃjñāskandha: | sa
punarbhidyamāna: ṡaṭ saṃjñākāyā vedanāvat ||
caturbhyo’nye tu saṃskāraskandha:
rūpavedanāsaṃjñāvijñānebhyaścaturbhyo’nye tu saṃskārā: saṃskāraskandha: | bhagavatā tu sūtre ṡaṭ
cetanākāyā ityuktaṃ prādhānyāt | sā hi karmasvarūpatvādabhisaṃskaraṇe pradhānā | ata
[##8b. 1B. VIII##] evoktaṃ bhagavatā “saṃskrtamabhisaṃskaroti | tasmāt saṃskārā{6. ##MS.## saṃskāropādāna |} upādānaskandha 
ityucyata” iti | anyathā hi śeṡāṇāṃ caitasikānāṃ viprayuktānāṃ ca saṃskārāṇāṃ skandhāsaṃgrahā-
ddu:khasamudayasatyatvaṃ na syāditi parijñāparihāṇe{7. ##Y.## prahāṇe |} api{8. ##Y. omits## api |} na syātām | uktaṃ ca bhagavatā
“nāhamekadharmamapi anabhijñāyāparijñāya du:khasyāntakriyāṃ vadāmīti | evamaprahāye”tyuktam |
@011
tasmādavaśyameṡāṃ saṃskāraskandhasaṃgraho’bhyupagantavya: |
ete punastraya: |
vedanāsaṃjñāsaṃskāraskandhā: āyatanadhātuvyavasthāyāṃ 
dharmāyatanadhātvākhyā: sahāvijñaptyasaṃskrtai: ||15||
ityetāni sapta dravyāṇi dharmāyatanaṃ dharmadhātuścetyākhyāyante |
vijñānaṃ prativijñapti:
viṡayaṃ viṡayaṃ prati vijñaptirupalabdhirvijñāna{1. ##MS.##... labdhijñāna... |}skandha ityucyate | sa puna: ṡaḍ vijñānakāyā:
cakṡurvijñānaṃ yāvanmanovijñānamiti | ya eṡa vijñānaskandha ukta āyatanavyavasthāyāṃ
manaāyatanaṃ ca tat |
dhātuvyavasthāyāṃ sa eva
dhātava: sapta ca matā:
katame sapta |
ṡaḍ vi{2. ##MS. looks like## yadvi |}jñānānyatho mana: ||16||
cakṡurvijñānadhāturyāvanmanovijñānadhāturmanodhātuśca | evamatra pañca skandhā dvādaśāyatanāni
aṡṭādaśa dhātavo nirddiṡṭā bhavanti | avijñaptivarjyo rūpaskandho daśāyatanāni daśa dhātava: |
vedanā[##9a. 1A1 I##]daya: skandhāstrayo’vijñaptirasaṃskrtāni ca dharmāyatanaṃ dharmadhātuśca
vijñānaskandho manaāyatanaṃ ṡaḍ vijñānadhātavo manodhātuśceti ||
nanu ca ṡaḍ vijñānakāyā vijñānaskandha ityuktam | atha ko’yaṃ punastebhyo'nyo manodhātu: |
na khalu kaścidanya: | kiṃ tarhi | teṡāmeva
ṡaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tanmana: |
yadyatsamanantaraniruddhaṃ vijñānaṃ tanmanodhāturityucyeta | tadyathā sa eva putro’nyasya pitā bhavati
tadeva phalamanyasya bījamiti | evaṃ tarhi dravyata: saptadaśa dhātavo bhavanti dvādaśa vā ṡaḍvijñāna-
dhātumanodhātūnāmitaretarāntarbhāvāditi kasmādaṡṭādaśa vyavasthāpyante | yadyapyevaṃ tathāpi
ṡaṡṭhāśrayaprasiddhyarthaṃ dhātavo’ṡṭādaśa smrtā: ||17||
pañcānāṃ vijñānadhātūnāṃ cakṡurdhātvāyatanādaya:{3. ##MS.## ...tanadaya: |} pañcāśrayā: | ṡaṡṭhasya manovijñānadhātorāśrayo’nyo
nāsti | atastadāśrayaprasiddhyarthaṃ manodhāturupadiṡṭa: | evamāśrayāśritālambanaṡaṭka{4.##MS.##... lambanaka |} vyavasthā-
@012
nādaṡṭādaśa dhātavo bhavantīti | arhatastarhi caramaṃ cittaṃ na mano bhaviṡyati | nahi tadasti
yasya tatsamanantarātītaṃ syāditi | na | tasyāpi manobhāvenāvasthitatvāt | anyakāraṇavaikalyāttu
nottaravijñānasaṃbhūti: ||
tatra skandhai: sarvasaṃskrtasaṃgraha: | upādānaskandhai: sarvasāsravāṇāmā[##9B. 1B1. I##]
yatanadhātubhi: sarvadharmāṇām | samāsatastu jñātavya:
sarvasaṃgraha ekena skandhenāyatanena{1. ##MS.## skandhena āyatanena |} ca
dhātunā ca
rūpaskandhena manaāyatanena dharmadhātunā ca sarvadharmāṇāṃ saṃgraho boddhavya: | sa khalveṡa saṃgraho
yatra kvaciducyamāno veditavya: |
svabhāvena
na parabhāvena | kiṃ kāraṇam 
parabhāvaviyogata: ||18||
viyukto hi parabhāvena dharma: | tasmānna yena viyuktastenaiva saṃgrhīto yujyate | tadyathā
cakṡurindriyaṃ rūpaskandhena cakṡurāyatanadhātubhyāṃ ca du:khasamudayasaṃtyābhyāṃ ca saṃgrhītam | tatsvabhāva-
tvāt | nānyai:{2. ##MS.## tatsvabhāvatvānnānyai: |} skandhādibhistadbhāva{3. ##MS.## statbhāva |} viyuktatvāt | yastvanyenānyasya saṃgraha ucyate yathā
saṃgrahavastubhi: parṡadāṃ sa hi kādācitkatvāt sāṃketiko veditavya: |
nanu caikaviṃśatyā dhātubhirbhavitavyam | cakṡuṡo dvitvāt śrotraghrāṇayośca | na bhavitavyam |
yasmāt 
jātigocaravijñānasāmānyādekadhātutā |
dvitve’pi cakṡurādīnāṃ
tatra jātisāmānyamubhayoścakṡu:svabhāvatvāt | gocarasāmānyamubhayo rūpaviṡayatvāt |
vijñānasāmānyamubhayorekacakṡurvijñānāśrayatvāt | tasmādeka eva cakṡurdhātu: |{4. ##MS.## dhāturevaṃ |} evaṃ śrotraghrāṇayo-
rapi yojyam |
śobhārthaṃ{5. ##MS.## śrotrāya |} tu dvayodbhava: ||19||
ekadhātutve’pi tu cakṡurādīnāṃ dvayo: saṃbhava āśrayasya śobhārtham | anya [##10a. 1A1. II##]thā
@013
hyekacakṡu:śrotrādhiṡṭhānaikanāsikāvilasaṃbhavāt mahad vairūpyaṃ syāditi | uktā: skandhāyatanadhātava: |
idaṃ tu vaktavyaṃ ka: skandhāyatanadhātvartha iti |
rāśyāyadvāragotrārthā: skandhāyatanadhātava: |
“yat kiṃcidrūpamatītānāgatapratyutpannamādhyātmikabāhyam audārikaṃ vā sūkṡmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā
yadvā dūre yadvā antike tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṡipya rūpaskandha iti saṃkhyāṃ gacchatī”ti vacanāt
sūtre{1. ##Y.## sūtre vacanāt sūtre |} rāśyartha: skandhārtha iti siddham | tatrātītaṃ rūpamanityatāniruddham | anāgatamanutpannam |
pratyutpannamutpannāniruddham{2. ##MS. drops## m |} | ādhyātmikaṃ svāsāntānikaṃ{3. ##MS.## ...nikambāhya |} bāhyamanyadāyatanato vā | audārikaṃ
sapratighaṃ sūkṡmamapratighamāpekṡikaṃ vā | āpekṡikatvādasiddhamiti cet | na | apekṡābhedāt |
yadapekṡyau{4. ##MS.## yadapekṡau |} dārikaṃ na jātu tadapekṡya sūkṡmaṃ pitāputravat{5. ##Y.## pitrputravat |} | hīnaṃ kliṡṭam | praṇītamakliṡṭam | dūramatītā-
nāgatam | antikaṃ pratyutpannam | evaṃ yāvat vijñānam | ayaṃ tu viśeṡa: | audārikaṃ pañcendriyā-
śrayam sūkṡmaṃ mānasam | bhūmito veti vaibhāṡikā: | bhadanta āha “audārikarūpaṃ pañcendriya-
grāhyam | sūkṡmamanyat | hīnamamanāpaṃ praṇītaṃ manāpam | dūramadrśyadeśam | antikaṃ drśyadeśam |
atītādīnāṃ svaśabdenābhi[##10b. 1B1. II##]hitatvāt | evaṃ vedanādayo’pi veditavyā: |
dūrāntikatvaṃ tu teṡāmāśrayavaśāt | audārikasūkṡmatvaṃ tu pūrvavaditi ||
cittacaittāyadvārārtha āyatanārtha: | nirvacanaṃ tu cittacaittānāmāyaṃ tanvantīti āyatanāni |
vistrṇvantītyartha: | gotrārtho dhātvartha: | yathaikasmin parvate bahūnyayastāmrarūpyasuvarṇādigotrāṇi
dhātava ucyante evamekasminnāśraye santāne vā aṡṭādaśa gotrāṇi aṡṭādaśa dhātava ucyante |
ākarā{6. ##MS.## ākārā: |}statra gotrāṇyucyante | tai me cakṡurādaya: kasyākarā: | svasyā jāte: | sabhāgahetutvāt |
asaṃskrtaṃ tarhi{7. ##Y. omits## tarhi |} na dhātu: syāt | cittacaittānāṃ tarhi jātivācako’yaṃ dhātuśabda ityapare |
aṡṭādaśadharmāṇāṃ jātaya: svabhāvā aṡṭādaśa dhātava iti | yadi rāśyartha: skandhārtha: prajñaptisanta:
skandhā: prāpnuvanti | anekadravyasamūhatvāt rāśipudgalavat | na | ekasyāpi dravyaparamāṇo: skandha-
tvāt | na tarhi rāśyartha: skandhārtha iti vaktavyam | na hyekasyāsti rāśitvamiti | kāryabhārodvahanārtha:
skandhārtha ityapare | pracchedārtho vā | tathāhi vaktāro bhavanti tribhi: skandhakairdeyaṃ dāsyāma
iti | tadetadutsūtram | sūtraṃ{8. ##MS. drops## sūtraṃ |} hi rāśyarthameva vravīti “yatkiṃcidrūpamatītānāgatapratyutpannami”ti
vistara: | pratyekamatītādirūpasya skandhatvaṃ tatra vijñāpyate | sarvametadatītādi rūpamekaśo
@014
rūpaskandha iti | na śakyamevaṃ vi[##11a. 1A1. III##]jñātum | “tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṡipye”ti
vacanāt{1. ##Y.## vacanātirekāt |} | tasmādrāśivadeva skandhā: prajñaptisanta: | rūpīṇyapi{2. ##MS. looks like## rūpāṇyapi |} tarhyāyatanāni prajñaptisanti
prāpnuvanti | bahūnāṃ cakṡurādiparamāṇūnāmāyadvāra{3. ##MS.## dvārā ##and##..| (ākāra)
##of## rā ##seems to be struck off.##.}bhāvāt | na | ekaśa: samagrāṇāṃ kāraṇabhāvāt
viṡayasahakāritvādvā nendriyaṃ prthagāyatanaṃ syāt | vibhāṡāyāṃ tūcyate “yadyābhidharmika:
skandhaprajñaptimapekṡate | sa āha paramāṇurekasya dhātorekasyāyatanasyaikasya skandhasya pradeśa: |
atha nāpekṡate{4. ##MS.## nāpekṡyate |} | sa āha | paramāṇureko dhāturekamāyatanameka: skandha” iti | bhavati
hi pradeśe’pi pradeśivadupacāro yathā paṭaikadeśe dagdhe paṭo dagdha iti |
kimarthaṃ bhagavān skandhādimukhena trividhāṃ deśanāmārabhate | āha | vineyānāṃ
mohendriyarucitraidhāttisra: skandhādideśanā: ||20||
traya: prakārāstraidham | triprakāra: kila sattvānāṃ moha: | keciccaitteṡu saṃmūḍh+ā: piṇḍātmagrahaṇata: |
kecidrūpa eva | kecidrūpacittayo: | indriyāṇyapi trividhāni | tīkṡṇamadhyamrdvindriyatvāt |
rucirapi trividhā | saṃkṡiptamadhyavistaragrantharucitvāt | teṡāṃ yathākramaṃ tisra: skandhāyatana-
dhātudeśanā hati ||
kiṃ puna: kāraṇaṃ caitasikā ekatra saṃskāraskandhanikṡiptā vedanāsaṃjñe tu prthak skandhī
[##11b. 1B1. III##]krte ityāha 
vivādamūlasaṃsārahetutvāt kramakāraṇāt
caittebhyo vedanāsaṃjñe prthakskandhau niveśitau ||21||
dve vivādamūle | kāmādhyavasānaṃ drṡṭyadhyavasānaṃ ca | tayorvedanāsaṃjñe yathākramaṃ pradhānahetū |
vedanāsvādavaśāddhi kāmānabhiṡvajante viparītasaṃjñāvaśācca drṡṭīriti | saṃsārasyāpi te pradhānahetū |
vedanāsvādagrddho{5. ##Y. omits## svāda |} hi viparyastasaṃjña: saṃsarati | yacca skandhakrame kāraṇamupadekṡyamāṇaṃ tato’pi
kramakāraṇādanayo: prthakskandhīkaraṇaṃ veditavyam | etacca tredho{6. ##MS.## traidho |}papādayiṡyāma: |
atha kasmādasaṃskrtaṃ dhātuṡvāyataneṡu coktaṃ natu skandheṡu |
skandheṡva{7. ##MS. looks like## ṡu |}saṃskrtaṃ noktamarthāyogāt
taddhi skandheṡūcyamānaṃ na tāvadeteṡvevāntarṇetuṃ{8. ##Y## ...ntarnetuṃ |} śakyate | arthāyogāt | nahi tadrūpaṃ nāpi
@015
yāvadvijñānamiti | nacāpi ṡaṡṭha:{1. ##Y. omits:## |} skandho vaktuṃ śakyate | kuta: arthāyogāt | “rāśyartho
hi skandhārtha “ityuktam | nacāsaṃskrtamatītādibhedabhinnaṃ rūpādivadyatastatsarvamaikadhyamabhisaṃkṡipyā-
saṃskrtaskandha iti saṃkhyāṃ gacchet | saṃkleśavastujñāpanārthaṃ khalūpādānaskandhavacanaṃ saṃkleśavyavadānavastu-
jñāpanārtha skandhavacanam | nacobhayathā’pyasaṃskrtamityarthāyogānna teṡu vyavasthāpitam | yathā
ghaṭoparamo na ghaṭa evaṃ skandhoparamo na skandho bha-[12a. 1A1. IV##]vitumarhatītyapare |
teṡāṃ dhātvāyataneṡvapyeṡa prasaṅga: | ukta: skandhānāmanya: prakāra: ||
krama: puna: |
yathaudārikasaṃkleśabhājanādyarthadhātuta: ||22||
rūpaṃ hi sapratighatvātsarvaudārikam | arūpiṇāṃ vedanā pracāraudārikatayā | tathā hi vyapadiśanti
haste me vedanā pāde me vedaneti | dvābhyāṃ cau{2. ##Y. omits## ca |}dārikatarā saṃjñā | vijñānātsaṃskārā ityato
yadaudārikataraṃ{3. ##Y.## yathaudārikaṃ |} tatpūrvamuktam | athavā anādimati saṃsāre strīpuruṡā anyonyaṃ rūpābhirāmāste ca
vedanāsvādagarddhāt | tadgarddha:{4. ##MS.## tatgarddha: |} saṃjñāviparyāsāt | tadviparyāsa: kleśaiścittaṃ ca tatsaṃkliṡṭamiti
yathāsaṃkleśaṃ ca {5. ##Y. omits## ca |} krama: | bhājanādyarthena vā | bhājanabhojanavyañjanakarttr{6. ##Y. one reading is## paktr |} bhoktrbhūtā hi rūpādaya:
skandhā: | dhātuto vā | kāmaguṇarūpaprabhāvito hi kāmadhātu: | vedanāprabhāvitāni
dhyānāni | saṃjñāprabhāvitā: traya:{7. ##MS## ... prabhāvitatraya: |} ārūpyā: | saṃskāramātraprabhāvitaṃ bhavāgram | etā eva{8. ##Y. omits## eva |}
vijñānasthitaya: tāsu: ca pratiṡṭhitaṃ vijñānamiti kṡetravījasaṃdarśanārtha: skandhānukrama: | ata eva pañca
skandhā nālpīyāṃso{9. ##MS.## nālpīyānso |} na bhūyāṃsa:{10. ##MS.## bhūyānsa: |} | ata eva ca kramakāraṇādvedanāsaṃjñe saṃskārebhya:{11. ##Y. omits## saṃskārebhya: |} prthak
skandhīkrte | yata ete audārikatare saṃkleśānukramahetū bhājanavyañjanabhūte tatprabhāvitaṃ ca
dhātudvayamiti ||
āyatanadhātūnāṃ ṡaṇṇāṃ cakṡurādī-[##12b. 1B1. IV##]nāmanukramo vaktavya: | tadvaśenaiva
hi tadviṡayavijñānānāṃ krama: | teṡāṃ ca puna: ṡaṇṇāṃ
prāk pañca vārttamānārthyāt
cakṡurādīni pañca varttamānaviṡayatvāt pūrvamuktāni | manastvaniyataviṡayam | kiṃcidvarttamānaviṡayaṃ
@016
kiṃcit{1. ##Y. adds## yāvat |} tryadhvānadhvaviṡayam |
bhautikārthyāccatuṡṭayam |
pragiti varttate | pañcānāṃ punaścatvāri pūrvamuktāni | bhautikaviṡayatvāt | kāyasya tvaniyato
viṡaya: | kadācid bhūtāni kadācid bhautikaṃ kadācidubhayam |
dūrāśutaravrttyā’nyat
śeṡaṃ punaritarasmād yathāyogaṃ dūrāśutaravrttyā pūrvamuktam | cakṡu:śrotraṃ hi dūraviṡayam | tat
pūrvamuktaṃ dvayāt | tayorapi cakṡuṡo dūratare vrtti: | paśyato’pi dūrānnadīṃ tacchabdāśravaṇādatastata
pūrvamuktam | ghrāṇasya tu nāsti dūre vrtti: | jihvāyāśca | tayorāśutaravrttitvāt ghrāṇaṃ
pūrvamuktamaprāptasyaiva jihvā{2. ##Y. reads## jihvāṃ |} bhojyasya gandhagrahaṇāt | 
yathāsthānaṃ kramo’thavā ||23||
athavā asmin śarīre cakṡuṡo’dhiṡṭhānamupariṡṭāt niviṡṭam | tasmādadha: śrotrasya | tasmādadho
ghrāṇasya | tasmāt jihvāyā: | tasyā: kāyasya{3. ##MS.## tasmātkāyasya |} bāhulyena | mana: punastānyeva{4. ##MS.## puna: sthānyeva...pu ##is not clear in photo##} niśritamadeśasthaṃ
ceti yathāsthānameṡāṃ krama:{5. ##MS. drops## ma |} syāt |
kiṃ puna: kāraṇaṃ daśasvāyataneṡu rūpaskandhasaṃgrhīteṡvekaṃ rūpāyatanamucyate | sarveṡu ca
dharmasvabhāve{6. ##Three letters## (svabhāve) ##are not clear in photo.##}ṡvekaṃ [##13a. 1A1. V##] dharmāyatanamityāha
viśeṡaṇārthaṃ prādhānyādbahudharmāgrasaṃgrahāt{7. ##MS.## dharmāgrahāt |}
ekamāyatanaṃ rūpamekaṃ dharmākhyamucyate ||24||
kathaṃ viśeṡaṇārtham | yathā gamyeta pratyekameṡāṃ daśānāmāyatanatvaṃ viṡayaviṡayitvena{8. ##Y. seems to be## viṡayiviṡayatvena |} vyavasthānaṃ na
samastānāmiti | cakṡurādibhiśca viśeṡitairyanna cakṡurādisaṃjñakaṃ rūpaṃ ca tadrūpāyatanaṃ jñāsyata
ityasya punarnāmāntaraṃ nocyate | athavā rūpāyatanasya prādhānyāt | taddhi sapratighatvācca |
pāṇyādisaṃsparśai: sprṡṭaṃ rūpyate | sanidarśanatvācca | idamihāmutreti{9. ##MS.## ... mutre nirūpaṇāt ##Y.##...mutreti deśanidarśanarūpaṇāt |} nirūpaṇāt loke’pi ca
tadrūpamiti pratītaṃ nānyāni | viśeṡaṇārthameva caikaṃ{10. ##Y. one reading is##... maikekaṃ ##and another## mevaikaṃ |} dharmāyatanamuktaṃ na sarvāṇi | api cātra
@017
bahūnāṃ dharmāṇāṃ saṃgraho vedanādīnām | ata: sāmānyenābhidhānaṃ kriyate dharmaśabdena | agrasya
ca nirvāṇadharmasyātra saṃgraho nānyeṡviti | viṃśatiprakāratvenaudārikatvānmāṃsa{1. ##MS.## mānsa |} divyāryaprajñā-
cakṡustrayagocaratvāccaikaṃ rūpāyatanamityapare ||
anyānyapi skandhāyatanadhātusaṃśabditānyupalabhyante sūtreṡu teṡāṃ kimebhireva saṃgraho veditavya
āhosvidvyatireka: | ebhireva saṃgraho na vyatireka: | tatra tāvat 
dharmaskandhasahasrāṇi yānyaśītiṃ{2. ##MS.## yānyasīti |} jagau muni: |
tāni vāṅnāma vetyeṡāṃ rūpasaṃskārasaṃgraha: ||25||
yeṡāṃ vāk-[##13b. 1B1. V##]svabhāvaṃ buddhavacanaṃ teṡāṃ tāni rūpaskandhasaṃgrhītāni | yeṡāṃ
nāmasvabhāvaṃ teṡāṃ saṃskāraskandhena ||
kiṃ punardharmaskandhasya pramāṇam |
śāstrapramāṇa ityeke
eke tāvat āhurdharmaskandhasaṃjñakasyaivābhidharmaśāstrasyāsya pramāṇamiti | tacca ṡaṭsahasrāṇi |
apare punarāhu:{3. ##Y. omits## puna: ##and further says it is## vākyādhyāhāra |}
skandhādīnāṃ kathaikaśa: |
skandhāyatanadhātupratītyasamutpādasatyāhāradhyānāpramāṇārūpyavibhokṡābhibhvāyatanakrtsnāyatanabodhipā-
kṡikābhijñāpratisaṃvitpraṇidhijñānāraṇādīnāṃ kathā pratyekaṃ dharmaskandha iti{4. ##MS.## pratyekandha iti |} |
caritapratipakṡastu dharmaskandho’nuvarṇita: ||26||
evaṃ tu varṇayantyaśītiścaritasahasrāṇi satvānām | rāgadveṡamohamānādicaritabhedena |
teṡāṃ pratipakṡeṇa bhagavatā’śītirdharmaskandhasahasrāṇyuktāni | yathaitānyaśītirdharmaskandhasahasrāṇye-
ṡeva pañcaskandheṡu pratipāditāni
tathā’nye’pi yathāyogaṃ skandhāyatanadhātava: |
pratipādyā yathokteṡu saṃpradhārya svalakṡaṇam ||27||
ye’pyanye skandhāyatanadhātava: sūtrāntareṡūktāste’pyeṡveva yathokteṡu skandhādiṡu pratipādyā:
svaṃ svaṃ lakṡaṇa{5. ##Y.## svabhāvaṃ |}meṡāṃ yathāvihita{6. ##Y.## vyavasthāpitaṃ, ##but 5...6 seems to be explanation.##}masmiṃcchāstre saṃpradhārya | tatra tāvat pañcānāṃ śīlasamādhi-
@018
prajñāvimuktijñānadarśanaskandhānāṃ śīlaskandho rūpaska[##14a. 1A1. VI##]ndhena saṃgrhīta: |
śeṡā: saṃskāraskandhena | daśānāṃ krtsnāyatanānāmaṡṭāvalobhasvabhāvatvāddharmāyatanena | saparivārāṇi
tu pañcaskandhasvabhāvatvānmanodharmāyatanābhyām | tathā’bhibhvāyatanāni | ākāśavijñānānantyā-
yatanakrtsne{1. ##MS.## krtsnā |} catvāri cākāśānantyāyatanādīni catu:skandhasvabhāvatvāt manodharmāyatanābhyām |
pañca vimuktyāyatanāni prajñāsvabhāvatvāddharmāyatanena | saparivārāṇi tu{2. ##Y. omits## tu } śabdo{3. ##Y.## śabda-śabda ##seems to be correct.##} manodharmāyatanai: |
dvayorāyatanayorasaṃjñisattvā daśabhirāyatanairgandharasāyatanābhāvāt | naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā
manodharmāyatanābhyām | evaṃ bahudhātuke’pi dvāṡaṡṭirdhātavo deśitā: | teṡāṃ yathāyogaṃ saṃgraho
veditavya: ||
ya ime tatra ṡaḍ dhātava: uktā: prthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhātu-
rityeṡāṃ dvayorlakṡaṇamanuktam | tat kimākāśamevākāśadhāturveditavya: sarvaṃ ca vijñānaṃ vijñānadhātu: |
netyāha{4. ##MS.## dhāturnetyāha |} | kiṃ tarhi | dvāravātāyanamukhanāsikādiṡu
chidramākāśadhātvākhyam
chidramityacyamānaṃ kiṃ veditavyam |
ālokatamasī kila |
nahi chidramālokatamobhyāmanyat grhyate | tasmāt kilākāśadhāturālokatama:svabhāvo
rātriṃdivasvabhāvo vedita-[##14b. 1B1. VI##]vya: | sa eva cāghasāmantakaṃ rūpamityucyate | aghaṃ
kila citasthaṃ rūpam | atyarthaṃ ghātāt | tasya tatsāmantakamiti | aghaṃ ca tadanyasya rūpasya
tatrāpratighātātsāmantakaṃ cānyasya rūpasyetyapare |
vijñānadhāturvijñānaṃ sāsravaṃ 
kasmādanāsravaṃ nocyate | yasmādime ṡaḍ dhātava iṡṭā: |
janmaniśriyā: ||28||
ete hi janmana: pratisandhicittādyāvat cyuticittasādhāraṇabhūtā: | anāsravāstu dharmā naivamiti |
tadevaṃ satyeṡāṃ catvāro dhātava: spraṡṭavyadhātāvantarbhūtā: pañcamo rūpadhātau ṡaṡṭha: saptasu vijñānadhātuṡviti |
ye punarime aṡṭādaśa dhātava uktāsteṡāṃ kati sanidarśanā: katyanidarśanā: |
@019
sanidarśana{1. ##G.## sanidarśanam |} eko’tra rūpaṃ 
sa hi śakyate nidarśayitumidamihāmutreti | uktaṃ bhavati anidarśanā: śeṡā iti ||
kati sapratighā: katyapratighā: |
sapratighā daśa |
rūpiṇa:
ya ete rūpaskandhasaṃgrhītā daśa dhātava uktāste sapratighā: | pratigho nāma pratighāta: |
sa ca trividha: | āvaraṇaviṡayālambanapratighāta: | tatrāvaraṇapratighāta: svadeśe parasyotpatti-
pratibandha: | yathā hasto haste{2. ##Y. (Datta)## hastenāhata: (##Wogiharā#). hastebhyāhata: ##D.## hastena |} pratihanyate upale vā | upalo’pi tayo: | viṡayapratighāta-
ścakṡurādīnāṃ viṡayiṇāṃ rūpādiṡu{3. ##D. adds## sveṡu |} viṡayeṡu{4. ##D. adds## pratighāta: |} | yathoktaṃ prajñaptā “vasti cakṡurjale pratihanyate
na sthale | yathā matsyānām{5. ##MS.## matsānāmasti |} | asti [##15a. 1A1. VII##] sthale na jale | prāyeṇa
manuṡyāṇām | astyubhayatra | śiśumāramaṇḍūkapiśācakaivarttādīnām | asti nobhayatra |
etānākārān sthāpayitvā | asti cakṡuryadrātrau pratihanyate na divā | tadyathā titīlolūkā-
dīnām | divā na rātrau | prāyeṇa manuṡyāṇām | rātrau divā ca | śvaśrgālaturagadvīpi-
mārjārādīnām | nobhayatra{6. ##MS.## ṇobhayatra |} | etānākārān sthāpayitve”tyayaṃ viṡayapratighāta: | ālambana-
pratighātaścittacaittānāṃ sveṡvālambaneṡu{7. ##D. add## pratighāta: |} | ka: punarviṡayālambanayorviśeṡa: | yasmin yasya
kāritraṃ sa tasya viṡaya: | yaccittacaittairgrhyate tadālambanam | ka:{8. ##It seems to be## kuta: ##or## ko hetu: |} puna: svasminviṡaye
pravarttamānamālambane vā pratihanyata ityucyate | tasmāt pareṇāpravrtte: | nipāto vā’tra pratighāto
yā svaviṡaye pravrtti: | tadihāvaraṇapratighātena daśānāṃ sapratighatvaṃ veditavyamanyonyāvaraṇāt |
ye dharmā viṡayapratighātena sapratighā āvaraṇapratighātenāpi ta iti catuṡkoṭika: | prathamā koṭi:
sapta cittadhātavo dharmadhātupradeśaśca ya: saṃprayukta:{9. ##D.## saṃprayuktaka: |} | dvitīyā pañca viṡayā: | trtīyā pañcendriyāṇi |
caturthī dharmadhātupradeśa: saṃprayuktakavarjya: | ye dharmā{10. ##MS.## dharma. ##D. omits## dharmā: |} viṡaya pratighātena sapratighā ālambana{11. ##MS.## sapratighālambana |} prati-
ghātenāpi ta iti | paścātpādaka: | ye tāvadālambanapratighātena viṡayapratighātenāpi te |
syurvi-[##11b. 1B1. VII##]ṡayapratighātenaiva nālambanapratighātena | pañcendriyāṇi |
@020
“yatrotpitsormanasa: pratighāta: śakyate parai:{1. ##Y. one reading is## anyai: |} karttum |
tatsapratighaṃ{2. ##Y.## tadeva sapratighaṃ |} jñeyaṃ viparyayādapratighamiṡṭami”ti
bhadantakumāralāta:{3. ##D.## kumāralābha: |} | uktā: sapratighā apratighāśca{4. ##D. omits## apratighāśca |} ||
eṡāmaṡṭādaśadhātūnāṃ kati kuśalā: katyakuśalā: katyavyākrtā: |
avyākrtā aṡṭau
katame aṡṭau | ya ete sapratighā daśoktā: |
ta evārūpaśabdakā: ||29||
pañcendriyāṇi gandharasaspraṡṭavyā dhātavaśca | ete’ṡṭau kuśalākuśalabhāvenāvyākaraṇādavyākrtā: |
vipākaṃ pratyavyākaraṇādityapare | evamanāsrave’pi prasaṅga: ||
tridhā’nye
anye daśa dhātava: kuśalākuśalāvyākrtā: | tatra sapta dhātavo’lobhādisaṃprayuktā: kuśalā: |
lobhādisaṃprayuktā akuśalā: | anye avyākrtā: | dharmadhāturalobhādisvabhāvasaṃprayuktasamuttha:
pratisaṃkhyānirodhaśca kuśala: | lobhādisvabhāvasaṃprayuktasamuttho’kuśala: | anyo’vyākrta: |
rūpaśabdadhātu kuśalākuśalacittasamutthau kuśalākuśalau kāyavāgvijñaptisaṃgrhītau | tadanyāvavyākrtau |
ukta: kuśalādibhāva: |
eṡāmaṡṭādaśadhātūnāṃ kati kāmadhātvāptā: kati rūpadhātvāptā: |
kāmadhātvāptā: sarve
āptā aviyuktā: kāmadhātupratisaṃyuktā i[##16. 1A1. VIII##]tyartha: | 
rūpe caturdaśa |
rūpadhātau caturdaśa dhātava: |
vinā gandharasaghrāṇajihvāvijñānadhātubhi: ||30||
tatra hi gandharasau na sta: | tayo: kavaḍ+ī{5. ##Y.## kavalī |}kārāhāratvāttadvītarāgāṇāṃ ca tatropapatte: | tato
ghrāṇajihvāvijñāne api na sta: | ālambanābhāvāt | evaṃ tarhi spraṡṭavyadhātorapi
tatrābhāvaprasaṅga: | kavaḍ+īkārāhāratvāt | yo nāhārasvabhāva: sa tatrāsti | gandharasayorapyeṡa
prasaṅga: | nāsti vinā’bhyavahāreṇa gandharasayo: paribhoga: | asti tu spraṡṭavyasyendriyāśrayā-
@021
dhāraprāvaraṇabhāvena | tasmādabhyavahāravītarāgāṇāṃ gandharasau tatra niṡprayojanau na tu spraṡṭavyam |
anye punarāhu: | dhyānasamāpattisaniśrayeṇeha rūpāṇi saṃdrśyante śabdāśca śrūyante | prasrabdhi-
sahagatena spraṡṭavya{1. ##MS. drops## vya |} viśeṡeṇa ca kāyo’nugrhyate | ata eṡāmeva trayāṇāṃ dhyānopapattau saṃbhavo na
gandharasayoriti | evaṃ tarhi ghrāṇajihvendriyayorabhāvaprasaṅgo niṡprayojanatvāt | asti prayojanam |
tābhyāṃ{2. ##MS.## prayojanantābhyāṃ |} hi vinā’śraya{3. ##Y.## śarīra |}śobhaiva na syāditi vyavahāraśca | yadyetat prayojanamadhiṡṭhānamevāstu
śobhārthaṃ vacanārthaṃ ca mā bhūdindriyam | nānindriyamadhiṡṭhānaṃ saṃbhavati | puruṡendriyādhiṡṭhānavat |
yuktastadasaṃbhavo niṡprayojanatvāt | ghrāṇa [##16b. 1B1. VIII##] jihvā{4. ##Y. adds## indriya |}dhiṡṭhānaṃ tu
saprayojanam | ato’sya vinā’pīndriyeṇa yukta: saṃbhava: | ni:prayojanā’pīndriyābhinirvr-
ttirbhavati | yathā garbhe niyatamrtyūnām | syānnāma ni:prayojanā na tu nirhetukā | kaśca
heturindriyotpatte: | indriyasatrṡṇasya karmaviśeṡa: | yaśca viṡayādvitrṡṇa: sa niyatamindriyādapīti |
na tadviṡayavītarāgāṇāṃ ghrāṇajihvendriye saṃbhavitumarhata: | puruṡendriyamapi vā kiṃ na nivarttate{5. ##Y.## nirvarttate |} |
aśobhākaratvāt | kośagatavastiguhyānāṃ kiṃ na śobheta{6. ##Y.## śobhate |} | na ca prayojanavaśādutpatti: |
kiṃ tarhi | kāraṇavaśādityaśobhākarasyāpi syādeva sati hetāvutpatti: | sūtraṃ tarhi virudhyate |
“avikalā{7. ##Y. omits## avikalā |} ahīnendriyā” iti | yāni tatrendriyāṇi tairavikalā ahīnendriyā iti ko’tra
virodha: | itarathā hi puruṡendriyasyāpi syāt prasaṅga: | evaṃ tu varṇayanti | sta eva tatra
ghrāṇajihvendriye na tu gandharasau | ātmabhāvamukhena hi ṡaḍāyatane trṡṇāsamudācāro na viṡayamukhena |
puruṡendriye{8. ##MS.## strīpuruṡendriye |} tu maithunasparśamukheneti | tasmātsidvametadrūpadhātvāptāścaturdaśa dhātava iti |
ārūpyāptā manodharmamanovijñānadhātava: |
rūpavītarāgāṇāṃ tatropapatti-[##17a. 2A. I##]rato’tra{9. ##Y. omits## atra |}daśa rūpasvabhāvā dhātavastadāśrayālambanāśca
pañca vijñānadhātavo na saṃbhavanti{10. ##Y.## santi |} ||
kati sāsravā: katyanāsravā: | ya ete manodharmamanovijñānadhāteva uktā: 
sāsravānāsravā{11. ##MS.## sāstravā anāsravā |} ete traya:
ye mārgasatyāsaṃskrtasaṃgrhītāste’nāsravā anye sāsravā: |
śeṡāstu sāsravā: ||31||
@022
pañcadaśa dhātava: śeṡāstvekāntasāsravā: ||
kati savitarkā: savicārā: katyavitarkā vicāramātrā: katyavitarkā avicārā: |
savitarkavicārā hi pañca vijñānadhātava: |
nityamete vitarkavicārābhyāṃ saṃprayuktā: | avadhāraṇārtho hiśabda: |
antyāstrayastriprakārā: 
manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuścāntyā: | ete trayastriprakārā: | tatra manodhāturmano-
vijñānadhātu: saṃprayuktaśca dharmadhāturanyatra vitarkavicārābhyāṃ kāmadhātau prathame
ca dhyāne savitarkā: savicārā: | dhyānāntare’vitarkā vicāramātrā: | dvitīyāddhyānāt
prabhrtyābhavāgrādavitarkā avicārā: | sarvaścāsaṃprayukto dharmadhāturdhyānāntare ca vicāra: |
vitarkastu nityamavitarko vicāramātro dvitīyavitarkābhāvāt vicārasaṃprayogācca | kāmadhātau
prathame dhyāne vicāra eṡu triprakāreṡu nāntarbhavati | sa kathaṃ vaktavya: | avicāro vitarkamātra: |
dvitīyavicārābhāvāt vitarkasaṃprayogācca | ata evocya-[##17b. 2B. I##]te “syu: savitarka-
savicārāyāṃ bhūmau dharmāścatu:prakārā: | savitarkā: savicārā vicāravitarkavarjyā: saṃprayuktā: |
avitarko vicāramātro vitarka: | avitarkā avicārā asaṃprayuktā: | avicāro vitarkamātro
vicāra” iti |
śeṡā ubhayavarjitā: ||32||
daśa rūpiṇo dhātava: śeṡā nityamavitarkā avicārā asaṃprayogitvāt ||
yadi pañca vijñānakāyā: savitarkā: savicārā: kathamavikalpakā ityucyante |
nirūpaṇānusmaraṇavikalpenāvikalpakā: |
trividha: kila vikalpa: | svabhāvābhinirūpaṇānusmaraṇavikalpa: | tadeṡāṃ | svabhāvavikalpo’sti |
netarau | tasmādavikalpakā ityucyante{1. ##Y.## ...kalpā ucyante |} | yathā ekapādako’śvo’pādaka iti | tatra svabhāvavikalpo
vitarka: | sa caitteṡu paścānnirdekṡyate{2. ##MS.## paścānirdekṡyate |} | itarau puna: kiṃsvabhāvau | yathākramaṃ 
tau prajñā mānasī vyagrā smrti: sarvaiva mānasī ||33||
manovijñānasaṃprayuktā prajñā mānasītyucyate | asamāhitā vyagretyucyate | sā hyabhinirūpaṇā-
vikalpa: | mānasyeva sarvā smrti: samāhitā cāsamāhitā cānusmaraṇavikalpa: |
kati sālambanā: katyanālambanā: |
@023
sapta sālambanāścittadhātava:
cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānadhātavo manodhātuśca ete sapta cittadhātava: sālamba-[##18a.
2A. II##]nā viṡayagrahaṇāt |
ardhaṃ ca dharmata: |
sālambanaṃ yaccaitasika{1. ##MS.## caitasikaṃ |} svabhāvam | śeṡā daśa rūpiṇo dhātavo dharmadhātupradeśaścāsaṃprayuktako{2. ##Y.## ...saṃprayukto, ...saṃyukto |}’nā-
lambanā iti siddham |
katyupāttā: katyanupāttā: |
navānupāttā:
katame nava | ye sapta sālambanā uktā: aṡṭamasyārdhena sārdhaṃ
te cāṡṭau śabdaśca
ime te navānupāttā: | sapta cittadhātavo dharmadhātu: śabdadhātuśca |
anye nava dvidhā ||34||
upāttā anupāttāśca | tatra cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyā: pratyutpannā upāttā: | atītānāgatā
anupāttā: | rūpagandharasaspraṡṭavyadhātava: pratyutpannā indriyāvinirbhāgiṇa upāttā: | anye’nupāttā-
stadyathā mūlavarjeṡu keśaromanakhadanteṡu viṇmūtrakheṭasiṃghāṇakaśoṇitādiṡu bhūmyudakādiṡu ca{3. ##MS.## copāttamiti |} |
upāttamiti ko’rtha: | yaccittacaittairadhiṡṭhānabhāvenopagrhītamanugrahopaghātābhyāmanyonyānuvidhānāt |
yalloke sacetanamityucyate |
kati dhātavo bhūtasvabhāvā: kati bhautikā: |
spraṡṭavyaṃ dvividhaṃ
bhūtāni bhautikaṃ ca | tatra bhūtāni catvāri | bhautikaṃ ślakṡṇatvādi saptavidham | bhūteṡu
bhavatvāt |
śeṡā rūpiṇo nava bhautikā: |
pañcendriyadhātavaśca catvāro viṡayā: | ete nava dhātavo bhautikā eva |
dharmadhātvekadeśaśca 
avijñaptisaṃjñako bhautika: | śeṡā: sapta cittadhātavo dharmadhātuścāvijñapti-[##18b. 2B. II##]
@024
varjyo nobhayathā | “bhūtamātraṃ daśāyatanānī”ti bhadantabuddhadeva: | tacca naivaṃ bhūtānāṃ
catuṡṭva{1. ##Y. one reading is## catuṡka |} khakkhaṭādilakṡaṇāvadhāraṇāt sūtre | teṡāṃ{2. ##Y. adds## ca |} spraṡṭavyatvāt | nahi kāṭhinyādīni cakṡurādi-
bhirgrhyante nāpi varṇādaya: kāyendriyeṇa | uktaṃ ca sūtre “cakṡurbhikṡo ādhyātmika{3. ##MS.## ātmikaṃ... |}māyatanaṃ
catvāri mahābhūtānyupādāya rūpaprasādo rūpyanidarśanaṃ sapratighaṃ evaṃ yāvat kāya: | rūpāṇi
bhikṡo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya rūpi sanidarśanaṃ sapratigham{4. ##MS. drops## ti |} | śabdo bhikṡo
bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya rūpyanidarśanaṃ sapratigham | evaṃ gandharasā: |
spraṡṭavyāni bhikṡo bāhyamāyatanaṃ catvāri mahābhūtāni catvāri mahābhūtānyupādāya rūpyanidarśanaṃ
sapratighami”ti | spraṡṭavyāyatanaikadeśenaiva bhūtānāṃ saṃgrahāccheṡaṃ na bhūtānīti spaṡṭamādarśitam |
yattarhi sūtre uktaṃ “yaccakṡuṡi māṃsa{5. ##MS.## mānsa |}piṇḍe khakkhaṭaṃ kharagatami”ti | tenāvinirbhāgavarttino
māṃsapiṇḍasyaiṡa upadeśa:{6. ##MS.## ...syaiṡopadeśa |} | “ṡaḍdhāturayaṃ bhikṡo puruṡa” iti garbhāvakrāntau maulasattvadravya-
saṃdarśanārtham | puna: ṡaṭsparśāyatanavacanāccaittābhāvaprasaṅgācca | naca yuktaṃ cittameva caittā
ityabhyupetum{7. ##Y.## bhyupapattum, bhyutpattum, pratipattum, bhyupagantum |} | “saṃjñā ca vedanā ca caitasika eṡa dharmaścittānvayāccitta{8. ##MS.## ...nvayaccita | ##Y. omits## cittānvayāt |}niśrita” iti sūtre
vacanātsarāgacittādi{9. ##MS.## sarāgaścittādi | ##Y.## sarāgādicitta |}vaca-[##19a. 2A. III##]nācca | tasmādya{10. ##MS.## tadyasmā |} thoktaṃ dhātūnāṃ bhūtabhautikatvam |
kati saṃcitā: katyasaṃcitā: |
saṃcitā daśa rūpiṇa: ||35||
pañcendriyadhātava: pañca viṡayā: saṃcitā: | paramāṇusaṃghātatvāt | śeṡā na saṃcitā iti
siddhaṃ bhavati ||
aṡṭādaśānāṃ dhātūnāṃ kaśchinatti kaśchidyate ko dahati ko dahyate kastulayati kastulyate |
chinatti cchidyate caiva bāhyaṃ dhātu{11. ##MS.## vāhyaṃndhātu... |} catuṡṭayam |
rūpagandharasaspraṡṭavyākhyaṃ paraśudārvādisaṃjñakam | chedo{12. ##MS.## cchedo |} nāma ka eṡa dharma: | sambandhotpādina:
saṃghātasrotaso{13. ##MS.## śrotaso |} vibhaktotpādanam | na kāyendriyādīni cchidyante | niravaśeṡāṅgacchede
tadadvaidhīkaraṇāt | nahīndriyāṇi dvidhā bhavanti | chinnasyāṅgasya nirindriyatvāt | na cāpi
cchindanti | maṇiprabhāvadandhatvāt{14. ##Y.## ..dacchatvāt |} | yathā cchinatti cchidyate caiva bāhyaṃ dhātucatuṡṭayam 
@025
dahyate tulayatyevaṃ
tadeva dahyate tadeva tulayati | nendriyāṇyacchatyānmaṇiprabhāvat | na śabda ucchedityāt |
vivādo dagdhrtulyayo: ||36||
kecidāhu: tadeya dhātucatuṡṭayaṃ dāhakaṃ tulyaṃ ca | kecidāhustejodhātureva dagdhā gurutvameva ca
tulyamiti |
kati vipākajā: dhātava: katyaupacayikā: kati nai:ṡyandikā kati dravayuktā: kati kṡaṇikā: |
āha |
vipākajaupacayikā: pañcādhyātmaṃ
adhyātmaṃ tāvat pañca dhātava: cakṡurādayo vi-[##19b. 2B. III##]pākajāścaupacayikāśca |
nai:ṡyandikā na santi | tadvyatiriktaniṡyandābhāvāt | tatra vipākahetorjātā: vipākajā: |
madhyapadalopāt gorathavat | phalakālaprāptaṃ vā karma vipāka ityucyate | vipacyata iti krtvā |
tasmājjātā vipākajā: | phalaṃ tu vipaktireveti vipāka: | bhavatu{1. ##Y. adds## vā ##and omits## phala |} phalahetau phalopacāro yathā
phale{2. ##MS.## phala |} hetūpacāra: | “ṡaḍimāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ karma veditavyami”ti | āhārasaṃskāra-
svapnasamādhiviśeṡairupacitā aupacayikā: | brahmacaryeṇa cetyeke | anupaghātamātraṃ tu tena
syānnopacaya: | vipākasantānasyopacayasantāna: pratiprākāra ivārakṡā | śabda aupacayiko
nai:ṡyandikaścāsti |
vipākaja:{3. ##MS.## vipākajo na |}|
na śabda:
kiṃ kāraṇam | īhāta:{4. ##Y.## icchāta: |} | pravrtte: | yattarhi prajñaptiśāstre uktaṃ “pāruṡyavirate: subhāvitatvādbra-
hmasvaratā mahāpuruṡalakṡaṇaṃ nirvarttata” iti | trtīyā’sau{5. ##MS.## trtīyānsau |} paraṃparetyeke | karmabhyo hi bhūtāni
bhūtebhya: śabda: iti | pañcamyasau paraṃparetyapare | karmabhyo hi{6. ##Y. omits## hi |} vipākajāni mahābhūtāni{7. ##Y. omits## mahā |}
tebhyaścau{8. ##Y. omits## ca |}pacayikāni tebhyo nai:ṡyandikāni tebhya: śabda iti | evaṃ tarhi śārīrikyapi vedanā
karmajabhūtasaṃbhūtatvānna vipāka:{9. ##Y.## vipākajā |} prāpnoti | yadi śabdavadyuktivirodha: syāt |
apratighā aṡṭau nai:ṡyandi-[##20a 2A. IV##]ka{10. ##G.## naiṡyandika |} vipākajā: ||37||
katame’ṡṭau | sapta cittadhātavo dharmadhātuśca | nai:ṡyandikā: sabhāgasarvatragahetujanitā: |
@026
vipākajā vipākahetujanitā: | aupacayikā na santyapratighānāṃ cayābhāvāt{1. ##Y.## nahi ta aupacayikā: saṃcayābhāvāt |} |
tridhā’nye
anye catvāra: śeṡā rūparasagandhaspraṡṭavyadhātava: | te vipākajā apyaupacayikā api nai:pyandikā
api |
dravyavāneka:
asaṃskrtaṃ hi sāratvād dravyam | tacca dharmadhātāvastyato dharmadhātureko dravyayukta: |
kṡaṇikā: paścimāstraya: |
manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca{2. ##MS.## manodhāturmanovijñānadhātuśca |} pāṭhakrameṇa paścimā: | te prathamānāsrave du:khe dharmajñāna-
kṡāntikalāpe kṡaṇamekamanai:ṡyandikā bhavantyata: kṡaṇikā ityucyante | anyasaṃbhūtasaṃskrto nāsti 
kaścidanai:ṡyandika: | tatra du:khe{3. ##Y. one reading is## du:khadharma... |} dharmajñānakṡāntisaṃprayuktaṃ cittaṃ manodhāturmanovijñānadhātuśca |
śeṡāstatsahabhuvo dharmadhātu: ||
idaṃ vicāryate | yaścakṡurdhātunā’samanvāgata: samanvāgamaṃ pratilabhate cakṡurvijñānadhātunā’pi
sa: yo vā cakṡurvijñānadhātunā cakṡurdhātunā’pi sa: | āha |
cakṡurvijñānadhātvo: syāt prthak lābha: sahāpi ca ||38||
prthak tāvat syāccakṡurdhātunā na cakṡurvijñānadhātunā | kāmadhātau krameṇa cakṡurindriyaṃ
pratilabhamāna: | ārūpyadhātucyutaśca dvitīyādiṡu dhyāneṡūpapadyamāna: | syāccakṡurvijñānadhātunā
na cakṡurdhā-[##20b. 2B. IV##]tunā | dvitīyādidhyānopapannaścakṡurvijñānasaṃmukhī{4. ##Y.## vijñānaṃ saṃmukhī..., ##D.## vijñānamasaṃmukhī..|} kurvāṇa-
statpracyutaścādhastādupapadyamāna: | sahāpi syādubhayena samanvāgamaṃ pratilabhate | ārūpyadhātucyuta:
kāmadhātau brahmaloke copapadyamāna: | nobhayena | etānākārān sthāpayitvā | yaścakṡurdhātunā
samanvāgataścakṡurvijñānadhātunā’pi sa: | catuṡkoṭika: | prathamā koṭirdvitīyādiṡu dhyāneṡūpapanna-
ścakṡurvijñānāsaṃmukhīkurvāṇa:{5. ##D.##... vijñānamasaṃmukhīkurvāṇa: |} | dvitīyā kāmadhātāvalabdhavihīna{6. ##D.## vihīnaṃ |} cakṡu: | trtīyā kāmadhātau
labdhāvihīnacakṡu: prathamadhyānopapanno dvitīyādidhyānopapannaśca paśyan | caturthyetānākārān
sthāpayitvā | evaṃ cakṡurdhāturūpadhātvoścakṡurvijñānarūpadhātvośca pratilambhasamanvāgamau yathāyoga-
mabhyūhitavyau | etasya prasaṅgasya samuccayārthaścaśabda: sahāpi ca iti |
@027
katyādhyātmikā dhātava: kati bāhyā: |
dvādaśādhyātmikā:
katame dvādaśa |
hitvā rūpādīn 
ṡaḍ vijñānāni ṡaḍāśrayā ityete dvādaśa dhātava ādhyātmikā: | rūpādayastu ṡaḍ viṡayadhātavo
bāhyā: | ātmanyasati kathamādhyātmikaṃ{1. ##MS.##... kathamadhyātmikaṃ |} bāhyaṃ vā | ahaṃkārasanniśrayatvāccittamātmetyupacaryate |
“ātmanā hi sudāntena svarga prāpnoti paṇḍita”
ityuktam | cittasya cānyatra damanamuktaṃ bhagavatā |
“cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāva-[##21a 2A V##]ham” iti |
ata ātmabhūtasya cittasyāśrayabhāvena pratyāsannatvāt | cakṡurādīnāmādhyātmikatvaṃ rūpādīnāṃ
viṡayabhāvādvāhyatvam | evaṃ tarhi ṡaḍ vijñānadhātava ādhyātmikā na prāpnuvanti | nahyete
manodhātutvamaprāptāścittasyāśrayībhavanti | yadā tadā ta eva te bhavantīti lakṡaṇaṃ nātivarttante |
anyathā hi manodhāturatīta eva syānnānāgatapratyutpanna: | iṡyante cāṡṭādaśa dhātavastraiyadhvikā: |
yadi cā{2. ##Y.## vā |}nāgatapratyutpannasya vijñānasya manodhātulakṡaṇaṃ na syāt atīte’pyadhvani manodhāturna
vyavasthāpyeta | nahi lakṡaṇasyādhvasu vyabhicāro’stīti ||
kati dhātava: sabhāgā: kati tatsabhāgā: | ekāntena tāvat 
dharmasaṃjñaka: |
sabhāga:
yo hi viṡayo yasya vijñānasya niyato yadi tatra tadvijñānamutpannaṃ bhavatyutpattidharmi vā evaṃ{3. ##Y. omits## evaṃ |} sa
viṡaya: sabhāga ityucyate | naca so’sti kaściddharmadhāturyatra nānantaṃ manovijñānamutpannamutpatsyate
vā | tathāhi sarvāryapudgalānāmidaṃ cittamavaśyamutpadyate “sarvadharmā anātmāna”{4. ##MS.## sarvadharmmānātmāna |} iti | tasya
ca svabhāvasahabhūnirmuktā: sarvadharmā ālambanam | sa punaścittakṡaṇo’nyasya cittakṡaṇasyālambanamiti
dvayo: kṡaṇayo: sarvadharmā hyālambanaṃ{5. ##Y. omits## hi |} bhavanti | tasmād dharmadhāturnityaṃ sabhāga: |
tatsabhāgāśca śeṡā: 
sabhāgaśceti caśabda: | ko’yaṃ tatsabhāgo nāma |
@028
yo na svakarmakrt ||39||
[##21b. 2B. V##] uktaṃ bhavati ya: svakarmakrtsa{1. ##MS.## ..krtsva |} sabhāga iti | tatra yena cakṡuṡā rūpāṇyapaśyat
paśyati drakṡyati vā taducyate sabhāgaṃ cakṡu: | evaṃ yāvanmana: svena viṡayakāritreṇa vaktavyam |
tatsabhāgaṃ cakṡu: kāśmīrāṇāṃ caturvidham | yad drṡṭvā rūpāṇi niruddhaṃ nirudhyate nirotsyate vā
yaccānutpattidharmi | pāścāttyānāṃ puna: pañcavidham | tadevānutpattidharmi dvidhā krtvā vijñānasamāyuktaṃ
{2. ##Y. omits## ca |}cāsamāyuktaṃ ca | evaṃ yāvat kāyo veditavya: | manastvanutpattidharmakameva tatsabhāgam |
rūpāṇi ca yāni cakṡuṡā’paśyat paśyati drakṡyati vā tāni sabhāgāni | tatsabhāgāni
caturvidhāni | yānyadrṡṭānyeva niruddhāni nirudhyante nirotsyante vā yāni cānutpattidharmīṇi |
evaṃ yāvat spraṡṭavyāni | svendriyakāritreṇa sabhāgatatsabhāgāni veditavyāni | yadekasya cakṡu:
sabhāgaṃ tatsarveṡām | evaṃ tatsabhāgamapi | tathā yāvanmana: | rūpaṃ tu ya: paśyati tasya
sabhāgaṃ yo na paśyati tasya tatsabhāgam | kiṃ kāraṇam | asti hi saṃbhavo yadrūpameka: paśyati
tadbahavo’pi paśyeyuryathā candranaṭamallaprekṡāsu | natu saṃbhavo’sti yadekena cakṡuṡā dvau paśyetām |
ato’syāsādhāraṇatvādekasantānavaśena vyavasthānam | rūpasya tu sādhāraṇatvāt anekasantānavaśena |
yathā rūpamevaṃ śabdagandharasaspraṡṭavyadhātavo veditavyā: | bhavatu śa-[##22a. 2A. VI##]bda evam |
gandhādayastu ya ekena grhyante na te’nyena prāptagrahaṇādityasādhāraṇatvādeṡāṃ cakṡurādivadatideśo{3. ##MS.##...ditideśo |}
nyāyya: | astyetadevamapi tveṡāmapi saṃbhavaṃ prati sādhāraṇatvam | asti hyeṡa saṃbhavo ya eva
gandhādaya ekasya ghrāṇādivijñānamutpādayeyusta evānyeṡāmapi | na tvevaṃ cakṡurādaya: |
tasmādeṡāṃ rūpādivadatideśa: | cakṡurvijñānādīnāṃ sabhāgatatsabhāgatvamutpattyanutpattidharmitvādyathā
manodhāto: |
sabhāga iti ko’rtha: | indriyaviṡayavijñānānāmanyonyabhajanaṃ kāritrabhajanaṃ vā
bhāga: | sa eṡāmastīti sabhāga: | sparśasamānakāryatvādvā | ye punarasabhāgāste teṡāṃ
sabhāgānāṃ jātisāmānyena sabhāgatvāt tatsabhāgā: |
kati dhātavo darśanaheyā: kati bhāvanāheyā: katyaheyā:{4. ##MS.## katyaheyā |} | rūpiṇastāvat
daśa bhāvanayā heyā:{5. ##MS.## bhāvanāheyā: |} pañca ca
vijñānadhātava: | 
antyāstrayastridhā |
manodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca | ete trayo dhātava: pāṭhānupūrvyā’ntyāstriprakārā: |
@029
aṡṭāśītyanuśayā: tatsahabhuvastatprāptayaśca sānucarā darśanaheyā: | śeṡā: sāsravā bhāvanāheyā: |
anāsravā apraheyā:{1. ##Y.## aheyā: |} | nanu cānyadapi darśanaprahātavyamasti prthagjanatvamāpāyikaṃ{2. ##Y.## apāyasaṃvarttanīyaṃ |} ca
kāyavākkarma |{3. ##MS.## vākkarmmārya |} āryamārgavirodhi-[##22b. 2B. VI##]tvāt na tad darśanaprahātavyam |{4. ##MS.## ...tavyameṡa |} eṡa
hi saṃkṡepa: |
na drṡṭiheyamakliṡṭaṃ na rūpaṃ
nāsti kiṃcidakliṡṭaṃ darśanaprahātavyaṃ nāpi rūpam |{5. ##MS.## rūpamakliṡṭā .. |} akliṡṭāvyākrtaṃ ca prthag{6. ##MS.## prthak |}janatvam |
samucchinnakuśalamūlavītarāgāṇāmapi tatsamanvāgata{7. ##Y.## samanvāgamāt |}rūpaṃ{8. ##MS.## rūpa |} kāyavākkarma | tasmānna darśanaprahātavyam |
satyeṡva{9. ##MS.## satyeṡvapi viprati...|} vipratipatterdu:khe dharmajñānakṡāntau prthag{10. ##MS.## prthak |} janatvaprasaṅgācca |
nāpyaṡaṡṭhajam ||40||
ṡaṡṭhamucyate manaāyatanam | tasmādanyatra jātamaṡaṡṭhajaṃ pañcendriyajaṃ ca yattadapi nāsti
darśanaprahātavyam ||
aṡṭādaśānāṃ dhātūnāṃ kati drṡṭi: kati na drṡṭi: |
cakṡuśca dharmadhātośca pradeśo drṡṭi: 
katama: sa ityāha 
aṡṭadhā |
pañca satkāyadrṡṭyādikā drṡṭaya: laukikī samyag{11. ##MS.## samyak |} drṡṭi: śaikṡī drṡṭiraśaikṡī drṡṭirityayamaṡṭaprakāro
dharmadhāturdrṡṭi{12. ##MS.## dhātudrṡṭi...|}ravaśiṡṭo na drṡṭi: | tatra satkāyadrṡṭyādīnāmanuśayanirddeśe nirddeśa: prāptakālo
bhaviṡyati | laukikī puna: samyagdrṡṭirmanovijñānasaṃprayuktā kuśalasāsravā prajñā | śaikṡasyānāsravā
drṡṭi: śaikṡī aśaikṡasya aśaikṡī | sameghāmegharātriṃdivarūpadarśanavat kliṡṭākliṡṭalaukikīśaikṡyaśaikṡī-
bhirdrṡṭibhirdharmadarśanam | atha kasmāllaukikī samyagdrṡṭirmanovijñānasaṃprayuktaivocyate |
yasmāt [##23a. 2A. VII##]
pañcavijñānasahajā dhīrna drṡṭiratīraṇāt ||41||
santīrikā hi drṡṭirupadhyāna{13. ##Y. seems to be## upanidhyāna |}pravrttatvāt | nacaivaṃ{14. ##MS.## nacaiva |} pañcavijñānasahajā prajñā | tasmādasau na
@030
drṡṭi: | ata eva cānyā’pi kliṡṭā’kliṡṭā vā prajñā na drṡṭi: | cakṡuridānīmasantīrakatve
kathaṃ drṡṭi: | rūpālocanārthena | yasmāt 
cakṡu: paśyati rūpāṇi
yadi cakṡu: paśyedanyavijñānasamaṅgino’pi paśyet | na vai sarvaṃ cakṡu: paśyati | kiṃ tarhi
sabhāgaṃ
savijñānakaṃ yadā bhavati tadā paśyatyanyadā neti | evaṃ tarhi tadeva cakṡurāśritaṃ vijñānaṃ paśyatītyastu |
na tadāśritam |
vijñānaṃ
paśyatīti śakyamavijñātum | kiṃ kāraṇam |
drśyate rūpaṃ na kilāntaritaṃ yata: ||42||
yasmāt kila rūpaṃ kuḍyādivyavahitaṃ na drśyate | yadi hi vijñānaṃ paśyettasyāpratighatvāt{1. ##MS.## ...pratipatvāt |}
kuḍyādiṡu pratighāto{2. ##MS.## pratighāte |} nāsti ityāvrtamapi rūpaṃ paśyet | naiva hyāvrte cakṡurvijñānamutpadyata
ityanutpannaṃ kathaṃ drakṡyati | kiṃ khalu notpadyate | yasya tu cakṡu: paśyati tasya cakṡuṡa:
sapratighatvādvyavahite vrttyabhāva{3. ##MS.## vrtyabhāva |} iti vijñānasyānutpatti{4. ##Y.## vijñānasyāpyanutpatti |}rāśrayeṇaika{5. ##Y.## āśrayeṇa sahaika |} viṡayapravrttatvāt yujyate |
kiṃ nu vai cakṡu: prāptaviṡayaṃ kāyendriyavat yata āvrtaṃ na paśyet | sapratighatvāt |{6. ##MS.## ...ghatvātkācābha |} kācābhra-
paṭalasphaṭikāmbubhiścāntaritaṃ kathaṃ drśyate | tasmānna sapratighatvāccakṡuṡa āvrtasya rūpasyādarśanam |
[##23b. 2B. VII##] kiṃ tarhi | yatrālokasyāpratibandha āvrte’pi{7. ##Y. omits## api |} rūpe tatropapadyata eva
cakṡurvijñānam | yatra tu pratibandhastatra notpadyat ityanutpannatvādāvrtaṃ nekṡate{8. ##Y.## nekṡyate |} | yattarhi sūtra
uktaṃ “cakṡuṡā rūpāṇi drṡṭve”ti | tenāśrayeṇetyayamatrābhisandhiryathā “manasā dharmān vijñāye”-
tyāha | na ca{9. ##Y.## hi |} mano dharmān vijānāti | atītatvāt | kiṃ tarhi | manovijñānam |
āśritakarma vā āśrayasyopacaryate | yathā mañcā: krośantīti | yathā ca sūtra uktaṃ
“cakṡurjñeyāni rūpāṇīṡṭāni{10. ##Y. omits## iṡṭāni |} kāntānī”ti | na ca tāni cakṡuṡā vijñāyante | uktaṃ ca
sūtre “cakṡurbrāhmaṇa dvāraṃ yāvadeva rūpāṇāṃ darśanāya” ityato gamyate cakṡuṡā dvāreṇa vijñānaṃ
paśyatīti | darśane tatra dvārākhyā | nahyetadyujyate | cakṡurdarśanaṃ{11. ##Y. omits## cakṡura |} rūpāṇāṃ darśanāyeti |
@031
yadi vijñānaṃ paśyati ko vijānāti kaścānayorviśeṡa: | yadeva hi rūpasya vijñānaṃ tadevāsya
darśanamiti | tadyathā kācitprajñā paśyatītyapyucyate prajānātītyapyevaṃ kiṃcidvijñānaṃ paśyatītyapyucyate
vijānātītyapi | anye punarāhu: | “yadi cakṡu: paśyati karttrbhūtasya cakṡuṡa: kā’nyā
drśikriye”ti vaktavyam | tadetadacodyam | yadi hi{1. ##Y. omits## hi |} vijñānaṃ vijānātītīṡyate{2. ##MS. drops## nā |} | na ca
tatra karttrkriyābheda: | evamatrāpi | apare punarbruvate | “cakṡurvijñānaṃ darśanaṃ tasyāśrayabhāvācca-
[##24a. 2A. VIII##]kṡu: paśyatītyucyate | yathā nādasyāśrayabhāvāt ghaṇṭā nadatītyucyata”
iti | nanu caivaṃ vijñānasyāśrayabhāvāccakṡurvijānātīti prāpnoti | na prāpnoti | tadvijñānaṃ
darśanamiti rūḍhaṃ loke | tathāhi tasminnutpanne rūpaṃ drṡṭimityucyate na vijñātam | vibhāṡāyā-
mapyuktaṃ “cakṡu: saṃprāptaṃ cakṡurvijñānānubhūtaṃ drṡṭamityucyata” iti | tasmāccakṡu: paśyatītyevocyate
na vijānātīti | vijñānaṃ tu sānnidhyamātreṇa rūpaṃ vijānātītyucyate | yathā sūryo divasakara
iti | atra sautrāntikā āhu: | kimidamākāśaṃ khādyate | cakṡurhi pratītya rūpāṇi
cotpadyate cakṡurvijñānam | tatra ka: paśyati ko vā drśyate | nirvyāpāraṃ hīdaṃ dharmamātraṃ
hetuphalamātraṃ ca | tatra vyavahārārtha{3. ##Y. omits## vyavahārātha |} cchandata upacārā: kriyante | cakṡu: paśyati vijñānaṃ
vijānātīti nātrābhiniveṡṭavyam | uktaṃ hi bhagavatā “janapadaniruktiṃ nābhiniviśeta saṃjñāṃ{4. ##MS.## saṃjñā |}
ca lokasya nābhidhāvedi”ti | eṡa tu kāśmīravaibhāṡikāṇāṃ siddhānta: | cakṡu: paśyati
śrotraṃ śrṇoti ghrāṇaṃ jighrati jihvā āsvādayati kāya: sprśati mano vijānātīti |
tadyadi cakṡu: paśyati kimekena cakṡuṡā rūpāṇi paśyatyāhosvidubhābhyām{5. ##K.## paśyati āhosvi... |} | nātra niyama: |
ubhābhyāmapi cakṡurbhyāṃ paśyati vyaktadarśanāt |
ubhābhyāmapi cakṡurbhyā [##24b. 2B. VIII##] paśyatītyābhidhārmikā: | tathāhi
dvayorvivrtayo: pariśuddhataraṃ darśanaṃ bhavati{6. ##K.## darśanambhavati |} | ekasmiṃśconmīlite {7. ##K. omits## cakṡaṡi... nimīlite |}cakṡuṡi dvitīye
cārddhanimīlite{7. ##K. omits## cakṡaṡi... nimīlite |} dvicandrādigrahaṇaṃ bhavati | naikatarānyathībhāvāt | nacāśrayavicchedād{8. ##K.## cchedādviccheda |}
vicchedaprasaṅgo vijñānasya deśāpratiṡṭhitatvād rūpavaditi |
yadi cakṡu: paśyati śrotraṃ śrṇoti yāvanmano vijānāti kimeṡāṃ prāpto viṡaya{9. ##K.## kimeṡāmprāptaviṡaya |}
āhosvidaprāpta: |
@032
cakṡu:śrotramano’prāptaviṡayaṃ
tathāhi dūrādrūpaṃ paśyatyakṡisthamañjanaṃ{1. ##K.## paśyati akṡi... |} na paśyati | dūrācchabdaṃ śrṇoti | sati ca prāptaviṡayatve
divyaṃ{2. ##K.## veditavyaṃ |} cakṡu:śrotramiha{3. ##Y. adds## manuṡyeṡu |} dhyāyināṃ{4. ##K.## dhyāyinānno.. |} nopajāyeta | ghrāṇādivat | yadyaprāptaviṡayaṃ cakṡu:{5. ##K.## viṡayañcakṡu: |}
kasmānna sarvamaprāptaṃ{6. ##K.## kasmāt sarvvamaprāptanna |} paśyati dūraṃ tiraskrtaṃ ca{7. ##K.## tiraskrtañca |} | kathaṃ tāvadayaskānto na sarvamaprāptamaya:
karṡati | prāptaviṡayatve’pi caitatsamānam | kasmānna{8. ##K.## kasmāt na |} sarvaṃ prāptaṃ paśyatyañjanaṃ{9. ##K.## paśyati añjanaṃ |} śalākāṃ vā |
yathā ca ghrāṇādīnāṃ prāpto viṡayo natu sarva: | sahabhūgandhādyagrahaṇāt |{10. ##K.## grahaṇādevaṃ |} evaṃ cakṡuṡo’pyaprāpta:{11. ##K.## ...pyaprāptatvaṃ |}-
syānna tu sarva: | manastvarūpitvāt prāptu{12. ##K.## prāpta |} mevāśaktam | kecit puna: śrotraṃ prāptāprāptaviṡayaṃ
manyante | karṇābhyantare’pi śabdaśravaṇāt | śeṡaṃ tu ghrāṇajihvākāyākhyam |
trayamanyathā ||43||
prāptaviṡayamityartha: | ghrāṇaṃ kathaṃ prāptaviṡayam | nirucchvāsasya gandhāgrahaṇāt | keyaṃ prāptirnāma |
nirantarotpatti:{13. ##MS.## ...tpatti |} | [##25a. 2A1. I##] kiṃ puna:{14. ##K.## kimpuna: |} paramāṇava: sprśantyanyonyamāhosvinna |
na sprśantīti kāśmīrakā:{15. ##K.## kāśmīrā: |} | kiṃ kāraṇam | yadi tāvat sarvātmanā sprśeyurmiśrībhaveyurdravyāṇi |
athaikadeśena sāvayavā: prasajyeran | niravayavāśca paramāṇava: | kathaṃ tarhi{16. ##Y. omits## tarhi |} śabdābhiniṡpatti-
rbhavati | ata eva yadi hi sprśeyurhasto{17. ##MS.## haste |} haste’bhyāhata: sajyeto{18. ##MS.## sajyetāpana...,##Y.## sajjeta, ##K.## sādhyata |}palaścopale | kathaṃ citaṃ{19. ##MS.## cittaṃ |}
pratyāhataṃ na viśīryate | vāyudhātusaṃdhāritatvāt | kaścidvāyu{20. ##K.## kaściddhi vāyu |} dhāturvikiraṇāya pravrtto yathā
saṃvarttanyāṃ kaścitsaṃdhāraṇāya yathā vivarttanyāmiti | kathamidānīṃ niruttara{21. ##K.## ...nnirantara |} prāptyā prāptaviṡayaṃ
trayamucyate | tadevaiṡāṃ niruttaratvaṃ{22. ##Y. K.## nirantaratvaṃ |} yanmadhye nāsti kiṃcit |{23. ##K.## kiñcidapi |} api khalu saṃghātā:
sāvayavatvāt sprśantītyadoṡa: | evaṃ ca{24. ##K. omits## ca |} krtvā’yamapi grantha upapanno bhavati vibhāṡāyām |
kiṃ nu{25. ##K.## kinnu |} sprṡṭahetukaṃ sprṡṭamutpadyate āhosvidasprṡṭahetukamiti praśnayitvāha “kāraṇaṃ prati{26. ##K.## praśnayitvā āha kāraṇamprati |} |
kadācit sprṡṭahetukamasprṡṭamutpadyate yadā viśīryate | kadācidasprṡṭahetukaṃ sprṡṭaṃ yadā cayaṃ gacchati |
@033
kadācit sprṡṭahetukaṃ sprṡṭaṃ yadā cayavatāṃ caya: | kadācidasprṡṭahetukamasprṡṭaṃ yadā vātāyatanaraja”
iti | yadi paramāṇava: sprśeyuruttarakṡaṇāvasthānaṃ syāditi bhadantavasumitra: | na sprśanti
[##25b. 2B1. I##] nirantare tu sprṡṭasaṃjñeti bhadanta: | bhadantamataṃ caiṡṭavyam | anyathā hi
sāntarāṇāṃ paramāṇūnāṃ śūnyeṡvantareṡu gati: kena pratibādhyeta | yata: sapratighā iṡyante | naca
paramāṇubhyo’nye saṃghātā iti | ta eva te saṃghātā:{1. ##Y. another reading is## saṃghāte | ##Y. adds## paramāṇava: |} sprśyante yathā rūpyante | yadi ca
paramāṇordigbhāgabheda: kalpyate{2. ##Y.## kalpyeta |} sprṡṭasyāsprṡṭasya vā sāvayavatvaprasaṅga: | no{3. ##Y.## na |}cet
sprṡṭasyāpyaprasaṅga: ||
kiṃ punarebhiścakṡurādibhirātmaparimāṇatulyasyārthasya grahaṇaṃ bhavatyāśuvrttyā ca parvatādīnāmalāta-
cakrādivadāhosvittulyātulyasya | yāni tāvadretāni prāptaviṡayāṇyuktānyebhi: 
tribhirghrāṇādibhistulyaviṡayagrahaṇaṃ matam |
yāvanto hīndriyaparamāṇavastāvanto hi viṡayaparamāṇava: sametya vijñānaṃ janayanti | cakṡu:śrotrābhyāṃ
tvaniyama: | kadācidalpīyāṃso{4. ##MS.## ...lpīyānso |} yadā vālāgraṃ paśyati | kadācitsamā yadā drākṡā{5. ##MS.## drakṡā |}phalaṃ
paśyati | kadācit bhūyāṃso{6. ##MS.## bhūyānso |} yadā mahāntaṃ parvataṃ paśyatyunmiṡitamātreṇa | evaṃ śrotreṇa maśaka-{7. ##MS.## samaka |}
meghādiśabdaśravaṇe ghoṡam | manastvamūrttivadeveti nāsya parimāṇapariccheda: saṃpradhāryate | kathaṃ punareṡāṃ
cakṡurādīndriyaparamāṇūnāṃ saṃniveśa: | cakṡurindriyaparamāṇavastāvadakṡitārakāyāmajājīpuṡpavadavasthitā: |
acchacarmāva-[##26a. 2A1. II##]cchāditāstu na vikīryante | adharauttaryeṇa piṇḍavadavasthitā
ityapare | nacānyo’nyamāvrṇvanti sphaṭikavadacchatvāt | śrotrendiyaparamāṇavo bhūrjābhyantarā-
vasthitā: | ghrāṇendriyaparamāṇavo ghaṭābhyantareṇa{8. ##Y.## ghaṭābhyantare |} śalākāvat | ādyāni trīṇīndriyāṇi
mālāvadavasthitāni | jihvendriyaparamāṇavo’rdhacandravat | vālāgramātraṃ kila madhyajihvāyāṃ
jihvendriyaparamāṇubhirasphuṭam | kāyendriyaparamāṇava: kāyavadavasthitā: | strīndriyaparamāṇavo
bherīkaṭāhavat | puruṡendriyaparamāṇavo’ṅguṡṭhavat | tatra cakṡurindriyaparamāṇava: kadācit sarve
sabhāgā bhavanti kadācittatsabhāgā: | kadācideke sabhāgā: eke tatsabhāgā: | evaṃ yāvajjihvendriya-
paramāṇava: | kāyendriyaparamāṇavastu sarve sabhāgā na bhavanti | pradīptanarakābhyantarāvaruddhānāmapi
hyaparimāṇā: kāyendriyaparamāṇavastatsabhāgā bhavanti | sarvai: kila{9. ##Y.## sa kila |} vijñānotpattāvāśrayo
@034
viśīryeta | nacaika indriyaparamāṇurviṡayaparamāṇurvā vijñānaṃ janayati | saṃcitāśrayālambanatvāt
pañcānāṃ vijñānakāyānām | ata evānidarśana: paramāṇuradrśyatvāt ||
ya ime ṡaḍvijñānadhātava uktāścakṡurvijñānaṃ yāvanmanovijñānaṃ kimeṡāṃ yathā viṡa-[##26b. 
2B1. II##]yo varttamāna: pañcānāṃ caramasya trikāla{1. ##MS.## vikāla |} evamāśrayo’pi | netyāha | kiṃ tarhi |
caramasyāśrayo’tīta:
manovijñānadhāto: samanantaraniruddhaṃ mana āśraya: |
pañcānāṃ sahajaśca tai: ||44||
atītaśceti caśabda: | tatra cakṡurvijñānasya cakṡu: sahaja āśrayo yāvat kāyavijñānasya
kāya: | atīta: punareṡāmāśrayo mana ityapyete pañca vijñānakāyā indriyadvyāśrayā: | ata
evocyate “yaścakṡurvijñānasyāśrayabhāvena samanantarapratyayabhāvenāpi sa tasye”ti | catuṡkoṭika: |
prathamā koṭiścakṡu: | dvitīyā samanantarātītaścaitasiko{2. ##MS.## ścetasiko |} dharmadhātu: | trtīyā samanantarātītaṃ
mana: | caturthī koṭiruktanirmuktā dharmā: | evaṃ yāvat kāyavijñānasya svamindriyaṃ vaktavyam |
manovijñānasya pūrvapādaka: | yastāvadāśrayabhāvena samanantarapratyayabhāvenāpi sa: | syātsamanantara-
pratyayabhāvena nāśrayabhāvena | samanantarābhyatīta{3. ##Y.## samanantarātīta |}ścaitasiko dharmadhāturiti |
kiṃ puna: kāraṇamubhayādhīnāyāṃ vijñānotpattau cakṡurādaya: evāśrayā ucyante na rūpādaya: |
tadvikāravikāritvādāśrayāścakṡurādaya: |
dhātava ityadhikāra: | cakṡurādīnāṃ hi vikāreṇa tadvijñānānāṃ vikāro bha-[##27a. 2A1. III##]va-
tyanugrahopaghātapaṭumandatānuvidhānāt natu rūpādīnāṃ vikāreṇa tadvikāra: | tasmāstādhīyastada-
dhīnatvātta evāśrayā na rūpādaya: |
kiṃ puna: kāraṇaṃ rūpādayaśca tairvijñāyante cakṡurvijñānaṃ cocyate yāvanmanovijñānam | na
punā rūpavijñānaṃ yāvaddharmavijñānamiti | ya ete cakṡurādaya āśrayā eṡām
ato’sādhāraṇatvāddhi vijñānaṃ{4. ##MS. drops## vi | ##G.## ...sādhārakṡatvācca |} tairnirucyate ||45||
kathamasādhāraṇatvam | nahi cakṡuranyasya vijñānasyāśrayībhavitumutsahate | rūpaṃ tu manovijñāna-
syālambanībhavatyanyacakṡurvijñānasyāpīti | evaṃ yāvat kāyo veditavya: | tasmādāśrayabhāvādasā-
dhāraṇatvācca vijñānaṃ tenaiva{5. ##Y.## taireva |} nirdiśyate na rūpādibhi: | yathā bherīśabdo yavāṅkura iti |
@035
atha yatra kāye sthitaścakṡuṡā rūpāṇi paśyati kiṃ tāni kāyacakṡūrūpavijñānānyekabhūmikānyeva
bhavantyāhosvidanyabhūmikānyapi | āha | sarveṡāṃ bheda: | kāmadhātūpapannasya svena cakṡuṡā
svāni rūpāṇi paśyata: sarvaṃ sva{1. ##MS.## sarvva svaṃ |}bhūmikaṃ bhavati | tasyaiva svāni rūpāṇi 
prathamadhyānacakṡuṡā paśyata: kāyarūpe svabhūmike vijñānacakṡuṡi tadbhūmike |{2. ##MS.## tat bhūmike |}
prathamadhyānabhūmīni paśyato rūpāṇi trīṇyapi{3. ##MS.## rūpāṇyapi |} tadbhūmikāni{4. ##MS.## tat bhūmi ##...similarly in the following cases of## yat ##and## tat |} | dvitīyadhyānacakṡuṡā
svāni rūpāṇi paśyata: kāyarūpe svabhūmike cakṡustadbhūmikaṃ vijñānaṃ prathamadhyāna
bhū-[##27b. 2B1. III##]mikam | prathamadhyānabhūmīni paśyato vijñānarūpe tadbhūmike kāya: kāmāva-
cāraścakṡurdvitīyadhyānabhūmikam | dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṡūrūpe tadbhūmike kāya: kāmāvacaro
vijñānaṃ prathamadhyānabhūmikam | evaṃ trtīyacaturthadhyānabhūmikena{5. ##MS.## ...bhūmike |} cakṡuṡā tadbhūmikādharabhūmikāni
rūpāṇi paśyato yojayitavyam | prathamadhyānopapannasya svena cakṡuṡā svāni rūpāṇi paśyata:
sarvaṃ svabhūmikadharāṇi paśyata: trayaṃ svabhūmikam{6. ##D. adds.## rūpāṇi kamāvacarāṇi |} | dvitīyadhyānacakṡuṡā svāni rūpāṇi
paśyatastrayaṃ svabhūmikaṃ cakṡustadbhūmikam | kāmāvacarāṇi paśyata: kāyavijñāne svabhūmike
rūpāṇyadharāṇi cakṡustadbhūmikam | dvitīyadhyānabhūmīni paśyataścakṡūrūpe tadbhūmike śeṡaṃ
svabhūmikam | evaṃ trtīya{7. ##Y.## trtīyādi |}dhyānacakṡuṡā yojyam | dvitīyādidhyānopapannasya svaparacakṡurbhyāṃ
svaparabhūmikāni rūpāṇi paśyato yathāyogaṃ yojayitavyam | ayaṃ tu niyama: |
na kāyasyādharaṃ cakṡu:
pañcabhūmikāni hi kāyacakṡūrūpāṇi kāmāvacarāṇi yāvaccaturthadhyānabhūmikāni | dvibhūmikaṃ
cakṡurvijñānaṃ kāmāvacaraṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca | tatra yadbhūmika: kāyastadbhūmikaṃ cakṡurūrdhva-
bhūmikaṃ vā cakṡurbhavati na tvadharabhūmikam | yadbhūmikaṃ cakṡu stadbhūmikamadharabhūmikaṃ vā rūpaṃ
[##28a. 2A1. IV##]viṡayo bhavati |
ūrdhvaṃ rūpaṃ na cakṡuṡa: |
nahi kadācidūrdhvabhūmikaṃ rūpamadhobhūmikena cakṡuṡā draṡṭuṃ śakyate |
vijñānaṃ ca
ūrdhvaṃ na cakṡuṡo rūpavat |
@036
asya rūpaṃ tu kāyasyobhe ca sarvata: ||46||
asyetyanantaroktasya cakṡurvijñānasya rūpaṃ sarvato viṡaya: ūrdhvamadha: svabhūmau ca | kāyasyobhe
rūpavijñāne sarvato bhavata: | yathā cedaṃ cakṡu ruktaṃ vistareṇa veditavyam
tathā śrotraṃ
“na kāyasyādharaṃ śrotramūrdhva śabdo na ca śrute: |
vijñānaṃ cāsya śabdastu kāyasyobhe ca sarvata:” iti
vistareṇa yojyam | 
trayāṇāṃ tu sarvameva svabhūmikam |
ghrāṇajihvākāyadhātūnāṃ kāyaviṡayavijñānāni svabhūmikānyeva | ityutsargaviśeṡeṇa krtvā
punarviśeṡaṇārthamapavāda ārabhyate |
kāyavijñānamadharasvabhūmi
kāya: kāyadhātu: spraṡṭavyaṃ ca svabhūmikānyeva nityaṃ bhavanti | kāyavijñānaṃ tu keṡāṃcit
svabhūmikaṃ yathākāmadhātuprathamadhyānopapannānām | keṡāṃcidadharabhūmikaṃ yathā dvitīyādidhyāno-
papannānāmiti |
aniyataṃ mana: ||47||
kadācit kāyamanovijñānadharmai: samānabhūmikaṃ mano bhavati kadācidūrdhvādhobhūmikam |
pañcabhūmike’pi hi{1. ##Y. omits## hi |} kāye sarvabhūmikāni manaādīni bhavanti samāpattyupapattikāle{2. ##Y. seems to be## upapattisamāpattikāle |} yathāyoga-
miti vistareṇa samāpattini-[##28b. 2B1. IV##]rdeśe koṡasthāna etadākhyāyiṡyate |
atibahugranthabhāraparihārārthaṃ tu nedānīṃ punarākhyāyate | alpaṃ ca prayojanaṃ mahāṃśca śrama iti
samāpta ānuṡaṅgika{3. ##Y.## ānuṡaṅgika: |}prasaṅga: |
idamidānīṃ vicāryate | aṡṭādaśānāṃ dhātūnāṃ ṡaṇṇāṃ ca vijñānānāṃ ka: kena vijñeya: | āha |
pañca bāhyā dvivijñeyā:{4. ##MS.## dvijñeyā: |}
rūpaśabdagandharasaspraṡṭavyadhātavo yathāsaṃkhyaṃ cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyavijñānairanubhūtā manovijñānena
vijñāyante | evamete pratyekaṃ dvābhyāṃ vijñānābhyāṃ vijñeyā bhavanti | śeṡāstrayodaśa dhātava:
pañcānāṃ vijñānakāyānāmaviṡayatvādekena manovijñānena vijñeyā ityākhyātaṃ bhavati |
@037
eṡāmaṡṭādaśānāṃ dhātūnāṃ madhye kati nityā: katyanityā: | na kaścitsakalo’sti nityo 
dhāturapi tu
nityā dharmā asaṃskrtā: |
tena dharmadhātvekadeśo nitya: śeṡā anityā: |
katīndriyaṃ kati nendriyam |
dharmārdhamindriyaṃ ye ca dvādaśādhyātmikā: smrtā: ||48||
dvāviṃśatirindriyā{1. ##Y. one reading is## dvāviṃśatīndriyā... |}ṇyuktāni sūtre | cakṡurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ kāyendriyaṃ
manaindriyaṃ strīndriyaṃ puruṡendriyaṃ jīvitendriyaṃ sukhendriyaṃ du:khendriyaṃ saumanasyendriyaṃ daurmanasyendriyaṃ
upekṡe-[##29b. 2B1. V##]ndriyaṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smrtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ
prajñendriyaṃ anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ ājñendriyaṃ ājñātāvīndriyamiti | ābhidhārmikāstu
ṡaḍ+āyatanavyavasthānamādrtya jīvitendriyānantaraṃ manaindriyaṃ paṭhanti | sālambanatvāt |
tatra dharmārdhaṃ{2. ##MS. looks like## dharmmārtha |} jīvitendriyādīnyekādaśendriyāṇi trayāṇāṃ ca bhāgo dharmadhātupradeśatvāt |
dvādaśānāmādhyātmikānāṃ cakṡurādaya: pañca svanāmoktā: | sapta cittadhātavo manaindriyaṃ{3. ##MS.## mana: | indriyaṃ |}
strīpuruṡendriye kāyadhātupradeśa iti paścādvakṡyati | śeṡā: pañca dhātavo dharmadhātupradeśaśca
nendriyamiti siddham ||
abhidharmakośabhāṡye dhātunirdeśo nāma
prathamaṃ kośasthānaṃ samāptamiti |
ye dharmā hetuprabhavā hetusteṡāṃ tathāgato hyavadat{4. ##MS.## ... vadatteṡāṃ |}
teṡāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇa: ||
likhāpitamidaṃ śrīlāmāvākeneti |
@038
dvitīyaṃ kośasthānam 
[##1b. 2B1. VI##] oṃ namo buddhāya |
uktānīndriyāṇi | ka: punarindriyārtha: | “idi paramaiśvarye” | tasya indantīti{1. ##Y. one reading is## indati |} indriyāṇi |
ata ādhipatyārtha indriyārtha: | kasya caiṡāṃ kvādhipatyam |
caturṡvartheṡu pañcānāmādhipatyaṃ
cakṡu:śrotrayostāvat pratyekaṃ caturṡvartheṡvādhipatyam | ātmabhāvaśobhāyāmandhabadhirayorakānta-
rūpatvāt | ātmabhāvaparikarṡaṇe drṡṭvā śrutvā ca viṡamaparivarjanāt | cakṡu:śrotravijñānayo:
sasaṃprayogayo rutpattau | rūpadarśanaśabdaśravaṇayoścāsādhāraṇakāraṇatve | ghrāṇajihvākāyānāmātma-
bhāvaśobhāyāṃ pūrvavat | ātmabhāvaparikarṡaṇe tai: kabaḍ+īkārāhāraparibhogāt | ghrāṇādivijñānānāṃ
sasaṃprayogāṇā{2. ##MS.## ... gānā... |}mutpattau | gandhaghrāṇarasāsvādanaspraṡṭavyasparśanānāṃ cāsādhāraṇakāraṇatva iti |
dvayo: kila |
caturṇṇāṃ
strīpuruṡajīvitamanaindriyāṇāṃ dvayorarthayo: pratyekamādhipatyam | strīpuruṡendriyayostāvatsattvabheda-
vikalpayo: | tatra sattvabheda: strīpuruṡa iti | sattvavikalpa: stanādisaṃsthānasvarācārānyathātvam |
saṃkleśavyavadānayorityapare | tathā hi tadviprayuktavikalpānāṃ{3. ##Y.## vikalānāṃ |} ṡaṇḍha{4. ##Y.## śaṇṭha |}paṇḍakobhayavyañjanānāmasaṃvarā-
nantaryakuśalamūlasamucchedā na bhavanti saṃvaraphalaprāptivai-[##2a. 2A1. VII##]rāgyāṇi ceti |
jīvitendriyasya nikāyasabhāgasaṃbandhasādhāraṇayo: | manaindriyasya punarbhavasaṃbandhavaśibhāvānu-
varttanayo:{5. ##Y. not Compound.##} | tatra punarbhavasaṃbandhe yathoktaṃ “gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyatarānyatara-
cittaṃ saṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ ve”ti | vaśibhāvānuvarttane yathoktaṃ
“cittenāyaṃ loko nīyata” iti vistara: | yat puna: sukhādīndriyapañcakaṃ yāni cāṡṭau
śraddhādīni teṡāṃ
pañcakāṡṭānāṃ saṃkleśavyavadānayo: ||1||
ādhipatyaṃ yathākramaṃ pañcānāṃ sukhādīnāṃ saṃkleśe | rāgādīnāṃ tadanuśāyitvāt | śraddhādīnāṃ
@039
vyavadāne | tai{1. ##Y. adds## hi |}rvyavadāyate | vyavadāne’pi sukhādīnāmādhipatyamityapare | “yasmāt
sukhitasya cittaṃ samādhīyate”{2. ##Y. adds## ityuktaṃ sūtre |} | du:khopaniṡacchraddhāṡaṇnaiṡkramyāśritā: saumanasyādaya iti
vaibhāṡikā: | apare punarāhu: | naiva cakṡu:śrotrābhyāmātmabhāvaparikarṡaṇaṃ vijñāya viṡamaparihārāt |
vijñāne tu tayorādhipatyam | nāpi vijñānādanyadrū{3. ##MS.## vijñānādūpa... |}padarśanaṃ śabdaśravaṇaṃ vā’sti | yatastayora-
sādhāraṇakāraṇatve prthagādhipatyaṃ yujyeta | tasmānaivameṡāmindriyatvam | kathaṃ tarhi |
svārthopalabdhyādhipatyāt sarvasya ca ṡaḍindriyam |
cakṡurādīnāṃ pañcānāṃ svasya svasyārthasyopalabdhāvādhipa-[##2b. 2B1. VII##]tyam | manasa:
puna: sarvārthopalabdhāvādhipatyam | ata etāni ṡaṭ pratyekamindriyam | nanu
cārthānāmapyatrādhipatyam | nādhipatyam | adhikaṃ hi prabhutvamādhipatyam | cakṡuṡaścakṡūrūpopalabdhā-
vadhikamaiśvaryam | sarvarūpopalabdhau sāmānyakāraṇatvāttatpaṭumandatādyanuvidhānāccopalabdhe: |{4. ##MS.## ... labdherna |} na
rūpasya | tadviparyayāt | evaṃ yāvat manaso dharmeṡu yojyam |
strītva{5. ##MS. drops## tva |}puṃstvādhipatyāttu kāyāt strīpuruṡendriye ||2||
kāyendriyādeva strīpuruṡendriye prthak vyavasthāpyete | nārthāntārabhūte | kaścidasau kāyendriyabhāga
upasthapradeśo ya: strīpuruṡendriyākhyāṃ pratilabhate | yathākramaṃ strītvapuṃstvayorādhipatyāt |
tatra strībhāva: stryākrti: svaraceṡṭā abhiprāyā:{6. ##Y.## stryākrtisvaraceṡṭābhiprāyā: |} | etaddhi striyā strītvam | puṃbhāva: puruṡākrti:
svaraceṡṭā abhiprāyā: | etaddhi puṃsa: puṃstvam |
nikāyasthitisaṃkleśavyavadānādhipatyata: |
jīvitaṃvedanā: pañca śraddhādyāścendriyaṃ matā: ||3||
nikāyasabhāgasthitau jīvitendriyasyādhipatyaṃ saṃkleśe vedanānām | tathāhi sukhāyāṃ
vedanāyāṃ rāgo’nuśete du:khāyāṃ pratigho’du:khāsukhāyāmavidyetyuktaṃ sūtre | vyavadāne
śraddhādīnāṃ pañcānām |{7. ##MS.## pañcānāntathā |} tathāhi tai: kleśāśca viṡkabhyante{8. ##Y.## viskabhyante |} mārgaścāvāhyate{9. ##MS. looks like## ... ścācākṡyate |} | ata ete’pi
pratyekamindriyamiṡṭā: |
@040
ājñāsyā [##3a. 2A1. VIII##] myākhyamājñākhyamājñātāvīndriyaṃ tathā |
uttarottarasaṃprāptinirvāṇādyādhipatyata: ||4||
pratyekamindriyamityupadarśanārthaṃ tathāśabda: | tatrājñāsyāmīndriyasyājñendriyasya prāptāvādhipatyam |
ājñendriyasyājñātāvīndriyaprāptau ājñātāvīndriyasya parinirvāṇe | nahyavimuktacittasyāsti
parinirvāṇamiti | ādiśabdo’nyaparyāyadyotanārtha: | katamo’nya: paryāya: | darśana-
heyakleśaparihāṇaṃ pratyājñāsyāmīndriyasyādhipatyam | bhāvanāheyakleśaprahāṇaṃ pratyājñendriyasya |
drṡṭadharmasukhavihāraṃ pratyājñātāvīndriyasya | vimuktiprītisukhasaṃvedanāditi | ādhipatyādindriyatve’-
vidyādīnāmupasaṃkhyānaṃ karttavyam | avidyādīnāmapi hi saṃskārādiṡvādhipatyamata eṡāmapī-
ndriyatvamupasaṃkhyātavyam | vāgādīnāṃ ca | vākyāṇipādapāyūpasthānāmapi cendriyatvamupasaṃkhyā-
tavyam | vacanādānaviharaṇotsargānandeṡvādhipatyāt | na khalūpasaṃkhyātavyam | yasmādiheṡṭam
cittāśrayastadvikalpa: sthiti: saṃkleśa eva ca |
saṃbhāro vyavadānaṃ ca yāvatā tāvadindriyam ||5||
tatra cittāśraya: ṡaḍindriyāṇi | etacca ṡaḍāyatanaṃ maulaṃ sattvadravyam | tasya strīpuruṡavikalpa:
strīpuruṡendriyābhyāṃ sthitirjīvitendriyeṇa saṃkleśo vedanā[##3b. 2B1. VIII##]bhi: |
vyavadānasaṃbharaṇaṃ{1. ##MS.## sabharaṇaṃ |} pañcabhirvyavadānaṃ tribhi: | ato nāvidyādīnāmindriyatvamiṡṭam |
pravrtterāśrayotpattisthitipratyupabhogata: |
caturdaśa tathā’nyāni nivrtterindriyāṇi vā ||6||
matavikalpārtho vāśabda: | apare punarāhu: | pravrtterāśraya: ṡaḍindriyāṇi | utpatti:
strīpuruṡendriye | tata utpatte: | sthitirjīvitendriyam | tenāvasthānāt | upabhogo
vedanābhi: | ata etāni caturdaśendriyāṇi | tenaiva prakāreṇa nivrtteranyāni | śraddhādīni{2. ##Y.## śraddhādayo |}
hi nivrtterāśrayā: | ājñāsyāmīndriyaṃ prabhava: sthitirājñendriyaṃ upabhoga ājñātāvīndriyeṇetyata
etāva{3. ##MS.## eva tāva.. ##but## va ##seems to be struck off.## |}ntyevendriyāṇi | ata eva caiṡāmeṡo’nukrama: | vācastu nendriyatvaṃ vacane{4. ##MS.## vacanena |}
śikṡāviśeṡāpekṡatvāt | pāṇipādasya cādānaviharaṇādananyatvāt | tadeva hi tadanyathā’nyatra
cotpannamādānaṃ viharaṇaṃ cocyate | vināpi ca pāṇipādenādānaviharaṇāduragaprabhrtīnām |
pāyorapi nendriyatvamutsarge gurudravyasyākāśe sarvatra patanāt | vāyunā ca tatpreraṇāt |
@041
upasthasyāpi nendriyatvamānande strīpuruṡendriyakrtaṃ hi tat saukhyamiti | kaṇṭhadantākṡivartmaparva{1. ##Y.## vartmāṅguliparva..|}ṇā-
mapi cābhyavaharaṇacarvaṇonmeṡanimeṡākuñcanavikā-[##4a. 3A. I##]śana{2. ##Y. seems to be## saṃkocavikāśa |}kriyāsvindriyatvaṃ prasajyeta |
sarvasya vā kāraṇabhūtasya svasyāṃ kriyāyāmityayuktaṃ vāgādīnāmindriyatvam ||
tatra cakṡurādīnāṃ puruṡendriyaparyantānāṃ krto nirdeśa: | jīvitendriyasya viprayuktatvādvipra-
yukteṡveva kariṡyate nirdeśa: | śraddhādīnāṃ caitteṡu kariṡyate | sukhādīnāmājñāsyāmīndriyādīnāṃ
ca karttavya: | so’yaṃ kriyate |
du:khendriyamaśātā{3. ##Y. uses## sātā ##and## asātā ##but this MS.## śātā ##and## aśātā |} yā kāyikī vedanā
aśātetyupaghātikā du:khetyartha: |
sukham |
śātā
sukhendriyaṃ kāyikī śātā vedanā | śātetyanugrāhikā sukhetyartha: |
dhyāne trtīye tu caitasī sā sukhendriyam ||7||
trtīye tu dhyāne saiva śātā vedanā caitasī sukhendriyam | nahi tatra kāyikī vedanā’sti |
pañcavijñānakāyābhāvāt |
anyatra sā saumanasyaṃ{4. ##MS. drops## na |}
trtīyāddhyānādanyatra kāmadhātau prathame dvitīye ca dhyāne sā caitasikī śātā vedanā
saumanasyendriyam | trtīye tu dhyāne prītivītarāgatvāt sukhendriyameva sā na saumanasyendriyam |
prītirhi saumanasyam |
aśātā caitasī puna: |{5. ##MS.## punardaurmanasyaṃ | upekṡā |}
daurmanasyamupekṡā tu madhyā
naivaśātānāśātā adu:khāsukhā vedanā madhyetyucyate | sopekṡendriyam | kiṃ kāyikī
caitasikītyāha |
ubhayī
kiṃ puna: kāraṇamiyamabhisamasyaikamindriyaṃ kriyate | [##4b. 3B. I##]
@042
avikalpanāt ||8||
caitasikaṃ hi sukhadu:khaṃ prāyeṇa vikalpanādutpadyate na tu kāyikam | viṡayavaśādarhatāmapyutpatte: |
atastayorindriyatvena bheda: | upekṡā tu svarasenāvikalpayata evotpadyate kāyikī caitasikī
ce{1. ##Y.## vā |}tyekamindriyaṃ kriyate | anyathā{2. ##Y. seems to be## anena |} ca kāyikaṃ sukhamanugrhṇātyanyathā caitasikam | evaṃ
du:khamanyathā kāyikamupahantyanyathā caitasikam | upekṡāyāṃ tveṡa vikalpo nāstyata upekṡaṇaṃ
pratyavikalpanādabheda: |
drgbhāvanā’śaikṡapathe nava trīṇi
mana:sukhasaumanasyopekṡā: śraddhādīni ca pañca | tāni navendriyāṇi triṡu mārgeṡu trīṇīndriyā-
ṇyucyante | darśanamārge anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ bhāvanāmārge ājñendriyam aśaikṡamārge
ājñātāvīndriyamiti | kiṃ kāraṇam | darśanamārge hyanājñātamājñātuṃ pravrtta: | bhāvanāmārge
nāstyapūrvamājñeyaṃ tadeva tvājānāti śeṡānuśayaprahāṇārtham | aśaikṡamārge tvājñātamityavagama
ājñātāva: |{3. ##MS.## ājñātābhāva: |} so’syāstīti ājñātāvī | ājñātamavituṃ{4. ##MS. looks like## ...macitaṃ...|} śīlamasyeti vā | kṡayānutpādi-
jñānalābhāt | “du:khaṃ me parijñātaṃ na puna: parijñātavyamiti” tathābhūtasyendriyamājñātāvīndriyam |
svabhāvanirdeśaṃ krtvā prakārabhedo vaktavya: kati [##5a. 3A.II##] sāsravāṇi
katyanāsravāṇi indriyāṇītyevamādi | tatra tāvadyadetadanantaroktamājñāsyāmīndriyādikametat
amalaṃ trayam |
anāsravamityartha: | malānāmāsravaparyāyatvāt |
rūpīṇi jīvitaṃ du:khe sāsravāṇi
rūpāṇi saptendriyāṇi jīvitendriyaṃ du:khadaurmanasyendriye caikāntasāsravāṇi | rūpīṇi
puna: sapta cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyastrīpuruṡendriyāṇi rūpaskandhasaṃgrahāt |
dvidhā nava ||9||
mana:sukhasaumanasyopekṡā: śraddhādīni ca pañca etāni navendriyāṇi sāsravāṇyanāsravāṇyapi |
anāsravāṇyeva śraddhādīnītyeke | uktaṃ hi bhagavatā “yasyemāni pañcendriyāṇi sarveṇa sarvaṃ{5. ##Y.## sarvāṇi |}
na santi tamahaṃ bāhyaṃ prthagjanapakṡāvasthitaṃ vadāmī”ti | nedaṃ jñāpakamanāsravāṇyadhikrtya{6. ##Y.## ...sravatvamadhikrtya |}
vacanāt | tathā hyāryapudgalavyavasthānaṃ krtvā yasyemānītyāha | prthagjano vā dvividha: |
@043
ābhyantarakaścāsamucchinna{1. ##MS.## ābhyantarakathāsamucchinna... ##D.## ābhyantaraśrāsamucchinna |}kuśalamūlo bāhyakaśca{2. ##D.## bāhyaśca |} samucchinnakuśalamūla: | tamadhikrtyāha{3. ##D.## uktaṃ |}
“bāhyaṃ prthagjanapakṡāvasthitaṃ vadāmī”ti | uktaṃ ca sūtre “santi ca{4. ##D. omits## ca |} sattvā loke jātā loke
vrddhāstīkṡṇendriyā api madhyendriyā api mrdvindriyā apī”tyapravarttita eva dharmacakre |
tasmātsantyeva sāsravāṇi śraddhādīni | punaścoktaṃ “yāvaccāhameṡāṃ [##5b. 2B. II##] pañcānā-
mindriyāṇāṃ samudayaṃ cāstagamaṃ ca svādaṃ{5. ##D.## cāravādaṃ |} cādīnavaṃ ca ni:saraṇaṃ ca yathābhūtaṃ nādhyajñāsiṡaṃ{6. ##D.## nāpyajñāsiṡaṃ |} na
tāvadahamasmātsadevakāllokādi”ti vistara: | na cānāsravāṇāṃ dharmāṇāmeṡa{7. ##Y. omits## dharmmāṇām |} parīkṡāprakāra: ||
katīndriyāṇi vipāka: kati na vipāka: | ekāntena tāvat
vipāko jīvitaṃ
atha yadarhan bhikṡurāyu:saṃskārān sthāpayati tajjīvitendriyaṃ kasya vipāka: | śāstra
uktaṃ “kathamāyu:saṃskārān sthāpayati | arhan bhikṡu: rddhimāṃścetovaśitvaṃ prāpta: saṃghāya vā
pudgalāya vā pātraṃ vā cīvaraṃ vā anyatamānyatamaṃ vā śrāmaṇakaṃ jīvitapariṡkāraṃ vā dattvā tat
praṇidhāya prāntakoṭikaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate | sa tasmāt vyutthāya cittamutpādayati vācaṃ
ca bhāṡate yanme bhogavipākaṃ tadāyurvipākaṃ bhavatviti | tasya yat bhogavipākaṃ tadāyurvipākaṃ
bhavati | yeṡāṃ punarayamabhiprāyo vipākoccheṡaṃ vipacyata iti | ta āhu: pūrvajātikrtasya
karmaṇo vipākoccheṡam | sa bhāvanābalenākrṡya pratisaṃvedayata” iti | kathamāyu:saṃskārā-
nutsrjati | tathaiva dānaṃ dattvā praṇidhāya prāntakoṭikaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate | yanme
āyurvipākaṃ tat bhogavipākaṃ bhavatviti ta-[##6a. 3A. III##]sya tathā bhavati |
bhadantaghoṡakastvāha | tasminneva āśraye rūpāvacarāṇi mahābhūtāni dhyānavalena saṃmukhīkarotyā-
yuṡo’nukūlāni vairodhikāni ca | evamāyu:saṃskārān sthāpayatyevamutsrjatīti | evaṃ tu
bhavitavyam | samādhiprabhāva eva sa teṡāṃ tādrśo yena pūrvakarmajaṃ ca sthitikālāvedhamindriya-
mahābhūtānāṃ vyāvarttayantyapūrvaṃ ca samādhijamāvedhamākṡipanti{8. ##Y. omits## āvedham |} | tasmānna tajjīvitendriyaṃ vipākaṃ
tato’nyattu vipāka: |
praśnāt praśnāntaramupajāyate | kimarthamāyu:saṃskārānadhitiṡṭhanti | parahitārthaṃ śāsanasthityarthaṃ
vā{9. ##Y.## ca |} | te hyātmana: kṡīṇamāyu: paśyanti | na ca tatrānyaṃ śaktaṃ paśyanti | atha kimarthamutsrjanti |
@044
alpaṃ ca parahitaṃ jīvite paśyanti rogābhibhūtaṃ{1. ##Y. one reading is## rogādibhūtaṃ |} cātmabhāvam | yathoktaṃ
“sucīrṇe brahmacarye’smin mārge caiva subhāvite |
tuṡṭa āyu:kṡayāt bhavati rogasyāpagame yathā ||”
iti{2. ##MS.## yatheti |} | athaitadāyu:saṃskārāṇāṃ sthāpanārthamutsarjanaṃ vā kva kasya vā{3. ##Y.## ca. |} veditavyam | manuṡyeṡveva
triṡu dvīpeṡu strīpuruṡayorasamayavimuktasyārhata: prāntakoṭikadhyānalābhina: | tasya hi samādhau{4. ##Y. adds## ca |}
vaśitvam | kleśaiścānupastabdhā santati: | sūtra uktam “bhagavān jīvitasaṃskārānadhiṡṭhāyāyu:-
saṃskārānutsrṡṭavān” | teṡāṃ ko [##6b. 3B. III##] viśeṡa: | na kaścidityeke | tathā
hyuktam “jīvitendriyaṃ katamat | traidhātukamāyuri”ti | pūrvakarmaphalamāyu:saṃskārā:
pratyutpannakarmaphalaṃ jīvitasaṃskārā ityapare | yairvā nikāyasabhāgasthitista āyu:saṃskārā: |
yaistu kālāntaraṃ jīvati te jīvitasaṃskārā iti | bahuvacanaṃ bahūnāmāyurjīvitasaṃskārakṡaṇānā-
mu{5. ##Y.## jīvitasaṃskārāṇām |}tsarjanādhiṡṭhānāt | nahyekasya kṡaṇasyotsarjanamadhiṡṭhānaṃ cāsti{6. ##Y.## utsarjane’dhiṡṭhāne vā prāyojanamasti |} | na ca kālāntarasthāvarameka-
māyurdravyamiti dyotanārthamityeke | bahuṡveva saṃskāreṡvāyurākhyā nāstyekamāyurdravyam |
anyathā{7. ##Y. adds## hi |} naiva saṃskāragrahaṇamakariṡyadityapare | kimarthaṃ punarbhagavatā āyu:saṃskārā utsrṡṭāścā-
dhiṡṭhitāśca | maraṇavaśitvajñāpanārthamutsrṡṭā jīvitavaśitvajñāpanārthamadhiṡṭhitā: | traimāsyameva
nordhvam | vineyakāryābhāvāt | yaccāpi tat pratijñātam “evaṃbhāvitairahaṃ caturbhirrddhi-{8. ##MS.## caturbhī rddhi... |}-
pādairākāṅkṡan kalpamapi tiṡṭheyaṃ kalpāvaśeṡamapī”ti | tasyāpi saṃpādanārtham | skandhamaraṇa-
mārayornirjayārthamiti vaibhāṡikā: | bodhimūle kleśadevaputramārau nirjitāviti || niṡṭhitamānu-
ṡaṅgikam ||
prakrtamevārabhyate |
dvedhā dvādaśa
katamāni dvādaśa |
antyāṡṭakādrte |
[##7a. 3A. IV##] daurmanasyācca
antyamaṡṭakaṃ śraddhādīni daurmanasyaṃ ca varjayitvā | jīvitendriyādanyāni dvādaśa dvividhāni{9. ##Y. adds## indriyāṇi |}
@045
vipākaścāvipākaśca | tatra cakṡurādīni saptaupacayikāni avipāka: | śeṡāṇi vipāka: |
manodu:khasukhasaumanasyopekṡendriyāṇi kuśalakliṡṭānya{1. ##Y. one reading adds## tāni |}vipāka: | airyāpathikaśailpasthānika-
nairmāṇikāni ca yathāyogam | śeṡāṇi vipāka: | jīvitendriyaṃ cakṡurādīni dvādaśa hitvā
śeṡāṇyavipāka iti siddham | yadi daurmanasyendriyaṃ na vipāka iti sūtraṃ kathaṃ nīyate “trīṇi
kāryāṇi | saumanasyavedanīyaṃ karma daurmanasyavedanīyaṃ karma upekṡāvedanīyaṃ karme”ti
saṃprayogavedanīyatāmadhikrtyoktam | daurmanasyena saṃprayuktaṃ karma daurmanasyavedanīyam | yathā
sukhasaṃprayukta: sparśa: sukhavedanīya: | saumanasyopekṡāvedanīye api tarhi karmaṇī evaṃ bhaviṡyata: |
yathecchasi tathā’stu | saṃprayoge’pi na doṡa: vipāke’pi na doṡa: | agatyā hyetadevaṃ gamyeta | kā
punaratra yuktirdaurmanasyaṃ na vipāka iti | daurmanasyaṃ hi parikalpaviśeṡairutpādyate{2. ##Y.## vyutpādyate |} ca vyupaśāmyate ca |
na caivaṃ vipāka: | saumanasyamapyevaṃ na syādvipāka: | yadi tarhi daurmanasyaṃ vi-[7b. 2B. IV##]pāka:
syādānantaryakāriṇāṃ tannimittaṃ{3. ##MS.## tanni |} daurmanasyotpādāttatkarma vipakvaṃ syāt | saumanasyamapyevam |
yadi saumanasyaṃ vipāka: syāt puṇyakāriṇāṃ tannimittaṃ saumanasyotpādāttatkarma vipakvaṃ syāt |
vītarāgāṇāṃ{4. ##Y.## vītarāgādīnāṃ |} tarhi daurmanasyāsaṃbhavāt | na caivaṃ vipāka: | saumanasyamapyeṡāmavyākrtaṃ kīdrśaṃ
vipāka: syāt | yādrśaṃ tādrśamastu | sati tu saṃbhave saumanasyasyāsti vipākāvakāśo na
daurmanasyasya | sarvathā’samudācārāditi nāstyevaṃ daurmanasyaṃ vipāka iti vaibhāṡikā: |
tatra jīvitendriyāṡṭamāni sugatau kuśalasya vipāko durgatāvakuśalasya | manaindriyamubhayorubhayasya |
sukhasaumanasyopekṡendriyāṇi kuśalasya | du:khendriyamakuśalasya | sugatāvubhayavyañjanasyākuśalena
tatsthānapratilambha: | natvindriyasya kuśalākṡepāt | gatametad |
idaṃ nu vaktavyam | katīndriyāṇi savipākāni katyavipākāni | yadetat daurmanasyamanantaroktaṃ
tattvekaṃ savipākaṃ
tadekaṃ savipākameva | tuśabda evakārārtho bhinnakramaśca veditavya: | nahi tadavyākrtamasti
nāpyanāsravamasamāhitatvāt | ato nāstyavipākaṃ daurmanasyam |
daśa dvidhā{5. ##MS.## daśavidhā |} ||10||
savipākānyavipākāni ca | katamāni daśa |
@046
[##8a. 3A. V##] mano’nyavittiśraddhādīni
anyavittigrahaṇāt daurmanasyādanyat veditaṃ{1. ##MS.## ...danyatveditaṃ |} grhyate | śraddhādīni śraddhāvīryasmrtisamādhiprajñā: |
tatra mana:sukhasaumanasyopekṡā akuśalā: kuśalā: sāsravāśca savipākā: | anāsravā
avyākrtāścāvipākā: | du:khendriyaṃ kuśalākuśalaṃ savipākamavyākrtamavipākam | śraddhādīni
sāsravāṇi | savipākānyanāsravāṇyavipākāni | anyadavipākamiti siddham |
kati kuśalāni katyakuśalāni katyavyākrtāni | ekāntena tāvat
aṡṭakaṃ kuśalaṃ
pañca śraddhādīni trīṇi cājñāsyāmīndriyādīni |
dvidhā |
daurmanasyaṃ 
kuśalaṃ cākuśalaṃ ca |
mano’nyā ca vittistredhā
kuśalākuśalāvyākrtāni |
anyadekadhā ||11||
kiṃcidanyat | jīvitāṡṭamaṃ cakṡurādi | etadavyākrtameva ||
katamadindriyaṃ katamadhātvāptameṡāmindriyāṇām |
kāmāptamamalaṃ hitvā
kāmapratisaṃyuktaṃ tāvadindriyaṃ veditavyam | ekāntānāsravamājñāsyāmīndriyāditrayaṃ hitvā |
taddhyapratisaṃyuktameva | 
rūpāptaṃ strīpumindriye |
du:khe ca hitvā
amalaṃ ceti varttate | du:khe iti du:khadaurmanasye | tatra maithunadharmavairāgyādaśobhākaratvācca
rūpadhātau strīpuruṡendriye na sta: | kathamidānīṃ puruṡāsta ucyante | [##8b. 3B. V##]
kvocyante | sūtre | “asthānamanavakāśo yat strī brahmatvaṃ kārayiṡyati | nedaṃ sthānaṃ
vidyate | sthānametat vidyate yat puruṡa” iti | anya: puruṡabhāvo{2. ##Y. adds## asti |} ya: kāmadhātau puruṡāṇāṃ
bhavati | du:khendriyaṃ nāstyāśrayasyācchatvādakuśalābhāvācca | daurmanasyendriyaṃ nāsti śamatha-
snigdhasantānatvādāghātavastvabhāvācca |
@047
ārūpyāptaṃ sukhe cāpohya rūpi ca ||12||
strīpuruṡendriye{1. ##Y.## strīpumindriye |} du:khe cāmalaṃ{2. ##Y. adds## ca |} hitveti varttate | kimavaśiṡyate | manojīvitopekṡendriyāṇi
śraddhādīni ca pañca | etānyārūpyapratisaṃyuktāni santi nānyāni |
katīndriyāṇi darśanaprahātavyāni kati bhāvanāprahātavyāni katyaprahātavyāni |
manovittitrayaṃ tredhā
katamad vittitrayam | sukhasaumanasyopekṡā: | 
dviheyā durmanaskatā |
daurmanasyaṃ dvābhyāṃ praheyaṃ darśanabhāvanābhyām |
nava bhāvanayā
heyānītyadhikāra: | jīvitāṡṭamāni cakṡurādīni du:khendriyaṃ ca bhāvanāheyānyeva |
pañca tvaheyānyapi 
śraddhādīni pañca bhāvanāheyānyapyaheyānyapi | sāsravānāsravatvāt |
na trayam ||13||
trayaṃ naiva praheyamājñāsyāmīndriyādikamanāsravatvāt | nahi nirdoṡaṃ prahāṇārham | ukta:
prakārabheda: |
lābha idānīṃ vaktavya: | katīndriyāṇi ka-[##9a. 3A. VI##]smindhātau vipāka:
prathamato labhyante |
kāmeṡvādau vipāko{3. ##Y. G.## vipākau |} dve labhyate{4. ##Y. G.## labhyete |}
kāyendriyaṃ jīvitendriyaṃ ca | te puna: 
nopapādukai: |
upapādukapratiṡedhādaṇḍajajarāyujasaṃsvedajairiti veditavyam | kasmānna manaupekṡendriye |
pratisandhikāle{5. ##MS.## kāla |} tayoravaśyaṃ kliṡṭatvāt | athopapādukai: kati labhyante |
tai: ṡaḍ vā
yadyavyañjanā bhavanti | yathā prāthamakalpikā: | katamāni ṡaṭ | cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāya-
jīvitendriyāṇi |
@048
sapta vā
yadyekabyañjanā bhavanti | yathā devādiṡu |
aṡṭau vā
yadyubhayavyañjanā bhavanti | kiṃ punarubhayavyañjanā apyupapādukā bhavanti | bhavantyapāyeṡu{1. ##MS.## bhavatyapāyeṡu |} | evaṃ
tāvat kāmadhātau | atha rūpadhātāvārūpyadhātau ca kathamityāha |
ṡaḍrūpeṡu
kāmapradhānatvāt kāmadhātu: kāmā iti nirdiśyate | rūpapradhānatvād rūpadhātū rūpāṇīti{2. ##Y.## rūpāṇīti rūpadhātu: |} |
sūtre’pyuktaṃ “ye’pi te bhikṡava:{3. ##Y. omits## bhikṡava: |} śāntā vimokṡā atikramya rūpāṇyārūpyā” iti | tatra
rūpadhātau ṡaḍindriyāṇi vipāka: prathamato labhyante | yānyeva kāmadhātāvavyañjanairupapādukai:
ekamuttare ||14||
rūpadhātorārūpyadhāturuttara: | samāpattitaśca paratvādupapattitaśca pradhānataratvāt | tasmin 
ekameva jīvitendriyaṃ vipāka: prathamato labhyate nā-[##9b.3B. VI##]nyat | ukto lābha: |
tyāga idānīṃ vaktavya: | kasmindhātau mriyamāṇa: katīndriyāṇi nirodhayatīti
nirodhayatyuparamānnārūpye jīvitaṃ mana: |
upekṡāṃ caiva rūpe’ṡṭau 
rūpadhātau mriyamāṇo’ṡṭau nirodhayati | tāni ca trīṇi cakṡurādīni pañca | sarve hyupapādukā:
samagrendriyā upapadyante mriyante ca |
kāme daśa navāṡṭa vā ||15||
kāmadhātau mriyamāṇa ubhayavyañjano daśendriyāṇi nirodhayati | tāni cāṡṭau strīpuruṡendriye ca |
ekavyañjano nava | avyañjano’ṡṭau | sakrnmaraṇa eṡa nyāya: |
kramamrtyau{4. ##Y.## ... mrtyostu |} tu catvāri
krameṇa tu mriyamāṇaścatvārīndriyāṇi nirodhayati | kāyajīvitamanaupekṡendriyāṇi | nahyeṡāṃ
prthagnirodha: | eṡa ca nyāya: kliṡṭāvyākrtacittasya maraṇe veditavya: | yadā tu kuśale cetasi
sthito mriyate tadā
@049
śubhe sarvatra pañca ca |
kuśale cetasi mriyamāṇa: sarvatra yathoktamindriyāṇi nirodhayati | śraddhādīni ca pañcādhikāni |
eṡāṃ kuśale cetasyavaśyaṃbhāva: | evamārūpyeṡvaṡṭau nirodhayati rūpeṡu trayodaśeti vistareṇa
gaṇanīyam |
indriyaprakaraṇe sarva indriyadharmā vicāryante | atha katamacchrāmaṇyaphalaṃ katibhirindriyai: prāpyate |
navāptirantya[##10A. 3A. VII##] phalayo:
navabhirindriyai: prāptirantyaphalayo: | ke punarantye | srota{1. ##MS. here and later on## śrota |} āpattiphalamarhattvaṃ ca | ke
madhye | sakrdāgāmiphalamanāgāmiphalaṃ ca | tatra srotaāpattiphalasya śraddhādibhirājñātāvīndriya-
varjyairmanaupekṡendriyābhyāṃ ceti navabhi: | ājñāsyāmīndriyamānantaryamārge veditavyamājñendriyaṃ ca
vimuktimārge | ubhābhyāṃ hi tasya prāptirvisaṃyogaprāpterāvāhakasanniśrayatvādyathākramam |
arhattvamasya puna: śraddhādibhirājñāsyāmīndriyavarjyairmanaindriyeṇa sukhasaumanasyopekṡendriyāṇāṃ
cānyatameneti navabhi: |
saptāṡṭanavabhirdvayo: ||16||
sakrdāgāmyanāgāmiphalayo: pratyekaṃ saptabhiraṡṭabhirnavabhiścendriyai: prāpti: | kathaṃ krtvā |
sakrdāgāmiphalaṃ tāvadyadyānupūrvika:{2. ##MS.## tāvadyānupūrvika: |} prāpnoti sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirindriyai:
prāpti: | pañcabhi: śraddhādibhirupekṡāmanaindriyābhyāṃ ceti | atha lokottareṇa mārgeṇa
tasyāṡṭabhirindriyai: prāpti: | ājñendriyamaṡṭamaṃ bhavati | atha bhūyovītarāga: prāpnoti tasya
navabhiryeneva{3. ##Y.## yenaiva ##D.## yaireva |} srotaāpattiphalasya | anāgāmiphalaṃ yadyānupūrvika: prāpnoti sa ca laukikena
mārgeṇa tasya saptabhirindriyai: prāpti: | yathā sakr-[##10b. 3B. VII##]dāgāmiphalasya |
atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṡṭabhistathaiva | atha vītarāga: prāpnoti tasya navabhi: | yathā
srotaāpattiphalasya | ayaṃ tu viśeṡa: | sukhasaumanasyopekṡendriyāṇāmanyatamaṃ{4. ##D.## anyatamad |} bhavati |
niśrayaviśeṡāt | yadāpyayamānupūrviko navame vimuktimārge tīkṡṇendriyatvā{5. ##D. omits## tīkṡṇendriyatvāt |}ddhyānaṃ praviśati
laukikena mārgeṇa tadāpyaṡṭābhirindriyairanāgāmiphalaṃ prāpnoti | tatra{6. ##D.## tasya |} hi navame vimuktimārge
saumanasyendriyamaṡṭamaṃ bhavatyānantaryamārge tūpekṡendriyameva nityamubhābhyāṃ ca tasya prāpti: | atha
lokottareṇa praviśati tasya navabhirindriyai: prāpti: | ājñendriyaṃ navamaṃ bhavati | yattarhyabhidharma
@050
uktaṃ “katibhirindriyairarhattvaṃ prāpnotītyāha ekādaśabhiriti” | tat kathaṃ navabhirityucyate |
navabhireva tat prāpnoti | 
ekādaśabhirarhattvamuktaṃ tvekasya saṃbhavāt |
asti saṃbhavo yadeka: pudgala: parihāya parihāya sukhasaumanasyopekṡābhirarhattvaṃ prāpnuyādata ekādaśa-
bhirityuktam | natu khalu saṃbhavo’sti sukhādīnāmekasmin kāle | kathamanāgāmino’pyeṡa prasaṅgo
na bhavati | nahyasau parihīṇa: kadācitsukhendriyeṇa prāpnoti na ca vītarāgapūrvī parihīyate |
tadvairāgyasya [##11a. 3A. VIII##]dvimārgaprāpaṇāt |
idaṃ vicāryate | katamenendriyeṇa samanvāgata: katibhi: avaśyaṃ samanvāgato bhavati | tatra
upekṡājīvitamanoyukto’vaśyaṃ trayānvita: ||17||
ya eṡāmupekṡādīnāmanyatamena samanvāgata: so’vaśyaṃ tribhirindriyai: samanvāgato bhavatyebhireva |
nahyeṡāmanyo’nyena vinā samanvāgama:{1. ##D.## samanvāgata: |} | śeṡaistvaniyama: | syātsamanvāgata: syādasamanvāgata: | tatra
tāvaccakṡu:śrotraghrāṇajihvendriyai{2. ##D.## cakṡurādibhi: saptabhi: |}rārūpyopapanno{3. ##Y.## ārūpyadhātūpapanno |} na samanvāgata: | kāmadhātau ca yenāpratilabdha-
vihīnāni | {4. ##D. omits## kāyendriyeṇā... evaṃ puruṡendriyeṇa |} kāyendriyeṇārūpyopapanno na samanvāgata: | strīndriyeṇa rūpārūpyopapanna: | kāmadhātau
yenāpratilabdhavihīnam | evaṃ puruṡendriyeṇa{4. ##D. omits## kāyendriyeṇā... evaṃ puruṡendriyeṇa |} | sukhendriyeṇa caturdhyānārūpyopapanna:{5. ##D.## caturthadhyānādyupapanna: |} prthagjano{6. ##Y.## prthagjanā: |}
na samanvāgata:{7. ##Y.## samanvāgatā: |} | saumanasyendriyeṇa trtīyacaturthadhyānārūpyopapanna:{8. ##Y. D.## ...pannā: |} prthagjana{9. ##D.## prthagjanā: |} eva | du:khendriyeṇa
rūpārūpyopapanna:{10. ##D.## ...pannā: |} | daurmanasyena kāmavītarāga: | śraddhādibhi: samucchinnakuśalamūla: |
ājñāsyāmīndriyeṇa prthagjanaphalasthānasamanvāgatā: | ājñendriyeṇa prthagjanadarśanāśaikṡamārgasthā: |
ājñātāvīndriyeṇa prthagjanaśaikṡyā asamanvāgatā: | apratiṡiddhāsvavasthāsu yathoktasamanvāgato
veditavya: |
caturbhi: sukha [##11b. 3B. VII##] kāyābhyāṃ
ya: sukhendriyeṇa samanvāgata: so’vaśyaṃ caturbhirindriyaistaiśca tribhirupekṡādibhi: sukhendriyeṇa ca |
ya: kāyendriyeṇa so’pi caturbhistaiśca tribhi: kāyendriyeṇa ca |
@051	
pañcabhiścakṡurādimān |
yaścakṡurindriyeṇa so’vaśyaṃ pañcabhirupekṡājīvitamana:kāyendriyaistena ca | evaṃ śrotraghrāṇajihvendriyai-
rveditavyam |
saumanasyī ca 
yaścāpi saumanasyendriyeṇa so’vaśyaṃ pañcabhirupekṡājīvitamana:sukhasaumanasyai: | dvitīyadhyānaja-
strtīyadhyānālābhī katamena sukhendriyeṇa samanvāgato bhavati | kliṡṭena trtīyadhyānabhūmikena |
du:khī tu saptabhi: 
yo du:khendriyeṇa so’vaśyaṃ saptabhi: kāyajīvitamanobhiścaturbhirvedanendriyai: |
strīndriyādimān{1. ##MS.## ....mānaṡṭābhi:|} ||18||
aṡṭābhi: 
ya: strīndriyeṇa samanvāgata: so’vaśyamaṡṭabhi: taiśca saptabhi: strīndriyeṇa ca | ādiśabdena 
puruṡendriyadaurmanasyaśraddhādīnāṃ saṃgraha: | tadvānapi pratyekamaṡṭābhi: samanvāgato bhavati |
taiśca saptabhiraṡṭamena ca puruṡendriyeṇa | evaṃ daurmanasyendriyeṇa | śraddhādimāṃstu taiśca pañcabhi-
rupekṡājīvitamanobhiśca |
ekādaśabhistvājñājñāte{2. ##MS.## ...stvājñāte...|}ndriyānvita: |
ājñāta{3. ##MS.## ajñātendriyaṃ |} indriyamājñātendriyam | ya āśatendriyeṇa sa-[##12a. 3A1. I##]manvāgata:{4. ##MS. seems to omit## samanvā gata: |}
so’vaśyamekādaśabhi: sukhasaumanasyopekṡājīvitamana:śraddhādibhirājñendriyeṇa ca | evamājñā{5. ##MS. drops## jñā |} tāvī-
ndriyeṇāpi | taireva daśabhirājñātāvīndriyeṇa ca |
ājñāsyāmīndriyopetastrayodaśabhiranvita: ||19||
katamaistrayodaśabhi: | manojīvitakāyendriyai: catasrbhirvedanābhi: śraddhādibhirājñāsyāmīndriyeṇa ca ||
atha ya: sarvālpai: samanvāgata: sa kiyadbhirindriyai: |
sarvālpairni:śubho’ṡṭābhirvinmana:kāyajīvitai:{6. ##MS.## jīvitairyakta: |} |
yukta: 
samucchinnakuśalamūlo ni:śubha: | sa sarvālpairaṡṭābhirindriyai: samanvāgata: | pañcabhirvedanādibhi:
@052
kāyamanojīvitaiśca | vedanā hi vit vedayata iti krtvā | vedanaṃ yā yit | yathā
saṃpadanaṃ saṃpat | yathā ca ni:śubha: sarvālpairaṡṭābhirindriyairyukta: 
bālastathārūpye 
bāla iti prthagjanasyākhyā | katamairaṡṭābhi: |
upekṡāyurmana:śubhai: ||20||
upekṡājīvitamanobhi: śraddhādibhiśca | ekāntakuśalatvāt śraddhādīni śubhagrahaṇena grhyante |
ājñāsyāmīndriyādīnāmapi grahaṇaprasaṅga: | na | aṡṭādhikārādbālādhikārācca ||
atha ya: sarvabahubhirindriyai: samanvāgata: sa kiyadbhi: |
bahubhiryukta ekānnaviṃśatyā’malavarjitai: |
anā-[##12b. 3B1. I##] sravāṇi trīṇi varjayitvā | sa puna:{1. ##MS.## punardviliṃga: |}
dviliṅga: 
dvivyañjano ya: samagrendriya: ekānnaviṃśatyā samanvāgata: | kaścāpara: |
āryo rāgī{2. ##G.## āryarāgo |}
avītarāgo’pi śaikṡa: sarvabahubhirekānnaviṃśatyā samanvāgata: |
ekaliṅgadvyamalavarjitai: ||21||
ekaṃ vyañjanaṃ dve cānāsrave varjayitvā | ājñātāvīndriyaṃ{3. ##MS.## ajñātā...|} dvayoścānyatarat | ukta indriyāṇāṃ 
dhātuprabhedaprasaṅgenāgatānāṃ vistareṇa prabheda: ||
idamidānīṃ vicāryate | kimete saṃskrtā dharmā yathā bhinnalakṡaṇā evaṃ bhinnotpādā utāho 
niyatasahotpādā api kecitsanti | santītyāha | sarva ime dharmā: pañca bhavanti | rūpaṃ 
cittaṃ caitasikāścittaviprayuktā: saṃskārā asaṃskrtaṃ ca | tatrāsaṃskrtaṃ naivotpadyate{4. ##D.## nodeti na ca vyeti |} | rūpiṇāṃ tu 
dharmāṇāmayaṃ niyama: |
kāme’ṡṭadravyako’śabda: paramāṇuranindriya: |
sarvasūkṡmo hi rūpa{5. ##MS.## rūpaṃ |}saṃghāta: paramāṇurityucyate | yato nānyataro vijñāyeta | sa kāmadhātā-
vaśabdako’nindriyaścāṡṭadravyaka utpadyate nānyatamena hīna: | aṡṭo dravyāṇi catvāri
@053
mahābhūtāni catvāri copādāyarūpāṇi rūpagandharasaspraṡṭavyāni | sendriyastu paramāṇura-
śabdako navadravyaka utpadyate daśadravyako [##13a. 3A1. II##] vā | tatra tāvat
kāyendriyī navadravya: 
kāyendriyamatrāstīti so’yaṃ kāyendriyī | tatra nava dravyāṇi | tāni cāṡṭau kāyendriyaṃ ca |
daśadravyo’parendriya: ||22||
aparamindriyaṃ yatra paramāṇau tatra daśa dravyāṇi | tānyeva nava cakṡu:śrotraghrāṇajihvendriyāṇāṃ 
cānyatamam{1. ##MS.##...tamat |} | saśabdā: punarete paramāṇava utpadyamānā yathākramaṃ navadaśaikādaśa{2. ##MS.##...daśa ekādaśa |} dravyakā
utpadyante | asti hīndriyāvinirbhāgī{3. ##Y. one reading was## avinirbhogī |} śabdo’pi ya upāttamahābhūtahetuka: | kathamihāvinirbhāge{4. ##Y. omits## iha |}
bhūtānāṃ kaścideva saṃghāta: kaṭhina utpadyate kaścideva drava uṡṇo vā samudīraṇo vā | yadyatra
paṭutamaṃ prabhāvata udbhūtaṃ tasya tatropalabdhi: | sūcītūnī{5. ##Y.## tulī |}kalāpasparśavat saktulavaṇacūrṇarasavacca |
kathaṃ punasteṡu śeṡāstitvaṃ gamyate | karmata: saṃgrahadhrtipaktivyūhanāt | pratyayalābhe ca sati 
kaṭhinādīnāṃ{6. ##MS.## kaṭhināṃ | ##Y. one reading adds## dravadravyāṇāṃ ca |} dravaṇā{7. ##MS.## dravāṇā |}dibhāvāt apsu śaityātiśayādauṡṇyaṃ gamyata ityapare | avyatibhede’pi 
tu syācchaityātiśaya: | śabdavedanātiśayavat | vījatasteṡu teṡāṃ bhāvo na svarūpata ityapare |
“santyasmin dāruskandhe vividhā dhātava” iti vacanāt | kathaṃ vāyau varṇasadbhāva: | śraddhānīya 
eṡo’rtho nānumānīya: | saṃspandato{8. ##MS.## saṃpandato | ##Y.## saṃsargato |} gandhagrahaṇāt tasya varṇāvyabhicārāt | [##13b. 3B1. II##]
rūpadhātau gandharasayorabhāva uktastena tatratyā: paramāṇava: ṡaṭsaptāṡṭadravyakā ityuktarūpatvāt na 
punarucyante |
kiṃ punaratraṃ dravyameva dravyaṃ grhyate āhosvidāyatanam | kiṃ cāta: | yadi dravyameva dravyaṃ 
grhyate atyalpamidamucyate aṡṭadravyako navadaśadravyaka iti | avaśyaṃ hi taddavyasaṃsthānenāpi 
bhavitavyam | tasyāpi paramāṇusaṃcitatvāt | gurutvalaghutvayoścānyatareṇa ślakṡṇatvakarkaśatvayośca |
śītenāpi kvacit jighatsayā pipāsayā ca | athāpyāyatanadravyaṃ grhyate ayivahvidamucyate 
aṡṭadravyaka iti | caturdravyako hi vaktavyo yāvatā bhūtānyapi spraṡṭavyāyatanam | kiṃcidatra 
dravyameva dravyaṃ grhyate yadāśrayabhūtaṃ kiṃcidatrāyatanaṃ dravyaṃ grhyate yadāśritabhūtam | evamapi 
bhūyāṃsi{9. ##MS.## bhūyānsi |} bhūtadravyāṇi bhavantyupādāyarūpāṇāṃ pratyekaṃ bhūtacatuṡkāśritatvāt |
@054
atra{1. ##Y.## tatra |} punarjātidravyaṃ grhyate | bhūtacatuṡkāntarāṇāṃ svajātyanatikramāt | ka: punaryatsa evaṃ 
vikalpena vaktum | cchandato’pi{2. ##Y. omits## api |} hi vācāṃ pravrttirarthastu parīkṡya: |
ukto rūpiṇāṃ sahotpādaniyama: | śeṡāṇāṃ vaktavyastatra tāvat 
cittaṃ{3. ##G.## citta |} caittā: sahāvaśyaṃ 
nahyete vinā’nyonyaṃ bhavitumutsahante | 
sarvaṃ saṃskrtalakṡaṇai: |
sahāvaśyamiti varttate | yatkiṃ-[##14a.3A1. III##] cidutpadyate rūpaṃ cittaṃ caitasikā
{4. ##Y. adds## citta |}viprayuktā vā{5. ##Y.## ca |} sarvaṃ saṃskrtalakṡaṇai: sārdhamutpadyate |
prāptyā vā 
prāptyā saha sattvākhyamevotpadyate nānyaditi vikalpārtho vāśabda: |
caittā ityucyante | ka ime caittā: |
pañcadhā caittā mahābhūmyādibhedata: ||23||
pañca prakārāścaittā mahābhūmikā: kuśalamahābhūmikā: kleśamahābhūmikā: akuśalamahābhūmikā: 
parīttakleśamahābhūmikāśca | bhūmirnāma gativiṡaya: | yo hi yasya gativiṡaya: sa tasya 
bhūmirityucyate | tatra mahatī bhūmireṡāmiti mahābhūmikā: ye sarvatra cetasi bhavanti | ke puna: 
sarvatra cetasi bhavanti |
vedanā cetanā saṃjñā cchanda: sparśo mati: smrti: |
manaskāro’dhimokṡaśca samādhi: sarvacetasi ||24||
ime kila daśa dharmā: sarvatra cittakṡaṇe samagrā bhavanti | tatra vedanā trividho’nubhava: |
sukho du:kho’du:khā{6. ##MS.##... du:kha|}sukhaśca | cetanā cittābhisaṃskāro{7. ##MS.## ...saṃskārā |} manaskarma | saṃjñā saṃjñānaṃ viṡaya-
nimittodgraha:{8. ##MS.## nimitotgraha:| ##Y.## nimittagrāha:|} | cchanda: karttrkāmatā | sparśa indriyaviṡayavijñānasannipātajā sprṡṭi: |
mati: prajñā dharmapravicaya: | smrtirālambanāsapramoṡa: | manaskāraścetasa ābhoga: |
adhimokṡo'dhimukti: | samādhiścittasyaikāgratā | sūkṡmo hi cittacaittānāṃ viśeṡa: | sa 
eva{9. ##Y.## eṡa |} du:pariccheda: pra-[##14b. 3B1. III##]bāheṡvapi{10. ##Y.## prabandheṡvapi |} tāvat kiṃ puna: kṡaṇeṡu | rūpiṇīnāmapi 
@055
tāvadoṡadhīnāṃ{1. ##Y.omits## tāvat |} bahurasānāṃ kāsāṃcidindriyagrāhyā rasaviśeṡā duravadhārā bhavanti kiṃ punarye dharmā
arūpiṇo buddhigrāhyā: | kuśalā mahābhūmireṡāṃ ta ime kuśala{2. ##MS.## kuśalā |}mahābhūmikā ye sarvadā kuśale
cetasi bhavanti | ke punasta iti |
śraddhā’pramāda: praśrabdhirupekṡā hrīrapatrapā |
mūladvayamahiṃsā{3. ##MS.##...hinsā |} ca vīryaṃ ca kuśale sadā ||25||
ime daśa dharmā: kuśale cetasi nityaṃ bhavanti | tatra śraddhā cetasa: prasāda: | satyaratnakarma –
phalābhisaṃpratyaya ityapare | apramāda: kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bhāvanā | kā punastebhyo’nyā 
bhāvanā | yā teṡvavahitatā{4. ##MS.## bhāvanā 
yā smai teṡvavahitātā |} | cetasa ārakṡeti nikāyāntarītā: sūtre paṭhanti | praśrabdhiścitta-
karmaṇyatā | nanu ca sūtre kāyapraśrabdhirapyuktā | na khalu noktā | sā tu yathā kāyikī vedanā 
tathā veditavyā | kathaṃ sā bodhyaṅgeṡu yokṡyate | tatra tarhi kāyakarmaṇyataiva kāyikī 
praśrabdhirveditavyā | kathaṃ sā bodhyaṅgamityucyate | bodhyaṅgānukūlyāt | sā hi kāyakarmaṇyatā 
cittakarmaṇyatā bodhyaṅgamāvahati | asti puna: kvacit anyatrāpyevaṃ{5. ##MS.## atrāpyevaṃ |} drśyate | astītyāha |
tadyathā prīti: prītisthānīyāśca dharmā: prītisaṃbodhyaṅga{6. ##D.## prītibodhyaṃga |}muktaṃ bhagavatā | {7. ##D. omits## pratigha....nivaraṇamuktam |}pratigha: pratigha-
[##15a. 3A1. IV##] nimittaṃ ca vyāpādanivaraṇamuktam{7. ##D. omits## pratigha....nivaraṇamuktam |} | samyakdrṡṭisaṃkalpavyāyāmāśca{8. ##D. adds## prajñānukūlyāt |}
prajñāskandha uktā: | naca saṃkalpavyāyāmau prajñāsvabhāvau tasyāstvanuguṇāviti tācchabdyaṃ labhete |
evaṃ kāyapraśrabdhirapi bodhyaṅgānuguṇyādbodhyaṅgaśabdaṃ labhate | upekṡā cittasamatā cittānā-
bhogatā | kathamidānīmetadyokṡyate | “tatraiva citte ābhogātmako manaskāro’nābhogātmikā 
copekṡe”ti | nanu coktaṃ “durjñāna eṡāṃ viśeṡa” iti | asti hi nāma durjñānamapi 
jñāyate | idaṃ tu khalvatidurjñānaṃ yadvirodhe’pyavirodha iti | anyatrābhogo’nyatrānābhoga
iti ko’tra virodha: | na tarhīdānīmekālambanā: sarve saṃprayuktā: prāpnuvanti | evaṃjātīya-
kamatrānyadapyāyāsyatīti yastasya naya: so’syāpi veditavya: | hrīrapatrāpyaṃ ca paścādvakṡyate |
mūladvayaṃ dve kuśalamūle alobhādveṡau | amoho’pyasti sa tu prajñātmaka: | prajñā ca mahābhūmiketi 
nāsau kuśalamahābhūmika evocyate | avihiṃsā aviheṭhanā vīryaṃ cetaso’bhyutsāha: |
@056
uktā: kuśala{1. ##MS.## kuśalā |}mahābhūmikā: |
mahatī bhūmirmahābhūmi: | kleśā mahābhūmireṡāṃ ta ime kleśamahābhūmikā ye dharmā: sadaiva 
kliṡṭe cetasi bhavanti | ke punaste sadaiva kliṡṭe cetasi bhavanti |
moha: pramāda: kauśīdyamā[##15b. 3B1. IV##]śraddhyaṃ styānamuddhava: |
kliṡṭe sadaiva 
tatra moho nāmāvidyā’jñānamasaṃprakhyānam | pramāda: kuśalānāṃ dharmāṇāmabhāvanā’pramāda{2. ##Y. adds## bhāvanā |}vipakṡo{3. ##D.## bhāvanāvipakṡabhūto |}
dharma: | kauśīdyaṃ cetaso nābhyutsāho vīryavipakṡa: | āśraddhyaṃ cetaso’prasāda: śraddhāvipakṡa: |
styānaṃ katamat | yā kāyagurutā cittagurutā kāyākarmaṇyatā cittākarmaṇyatā | kāyikaṃ styānaṃ 
caitasikaṃ styānamityuktamabhidharme | kathaṃ caitasiko dharma: kāyika ityucyate | yathā kāyikī vedanā |
auddhatyaṃ punaścetaso’vyupaśama: | itīme ṡaṭ kleśamahābhūmikā: | nanu cābhidharme daśa 
kleśamahābhūmikā: paṭhyante | “āśraddhyaṃ kauśīdyaṃ muṡitasmrtitā cetaso vikṡepa: avidyā 
asaṃprajanyamayoniśomanaskāro{4. ##D.## manasikāro |} mithyādhimokṡa auddhatyaṃ pramādaśce”ti | prāptijño devānāṃ 
priyo na tviṡṭijña: | kā punaratreṡṭi: | muṡitasmrtivikṡepāsaṃprajanyāyoniśomanasikāramithyādhimokṡā
mahābhūmikatvāt na kleśamahābhūmikā evāvadhāryante | yathaivāmoha: kuśalamahābhūmiko nāvadhāryate 
prajñāsvabhāvatvāt | smrtireva hi kliṡṭā muṡitasmrtitā | samādhireva kliṡṭo vikṡepa ityevamādi |
ata evocyate “ye mahā-[##16a. 3A1. V##]bhūmikā: kleśamahābhūmikā api ta” iti |
catuṡkoṭika: | prathamā koṭirvedanā cetanā saṃjñā cchanda: sparśaśca | dvitīyā’śrāddhyaṃ
kauśīdyamavidyā auddhatyaṃ pramādaśca | trtīyā muṡitasmrtyādaya:{5. ##Y. omits## muṡita |} pañca kliṡṭā yathoktā: |
caturthyetānākārān sthāpayitveti | kecittu mithyāsamādheranyacetaso vikṡepamicchanti |
teṡāmanyathā catuṡkoṭika: | styānaṃ punariṡyate sarvakleśasaṃprayogīti kleśamahābhūmikeṡu tasyāpāṭhe
kasyāparādha: | evaṃ tvāhu: paṭhitavyaṃ bhavetsamādhyanuguṇatvāttu na paṭhitam | kṡiprataraṃ kila
styānacarita: samādhimutpādayennauddhatyacarita iti | ka: punastyānacarito yo nauddhatyacarita:
ko vā auddhatyacarito yo na styānacarita: | nhyete jātu sahacariṡṇutāṃ{6. ##MS.## sahacariṡṇutā |} jahīta: | tathāpi
yadyasyādhimātraṃ sa taccarito jñātavya: | ata: ṡaḍeva kleśamahābhūmikā: siddhyanti | ete hi 
sadā kliṡṭa eva cetasi bhavanti nānyatra ||
@057
akuśale tvāhrīkyamanapatrapā ||26||
akuśale tu cetasyāhrīkyamanapatrāpyaṃ ca nityaṃ bhavata ityetau dvau dharmāvakuśalamahābhūmikāvucyete |
tayośca paścāllakṡaṇaṃ vakṡyate |}
krodhopanāhaśāṭhyerṡyāpradāsamrakṡamatsarā: |
māyāmada{1. ##MS.## dama |}vihiṃsāśca parittakle–[##16b. 3B1. V##] śabhūmikā: ||27||
parīttakleśā{2. ##MS.##...kleśa |} bhūmireṡāṃ ta ime parittakleśabhūmikā avidyāmātreṇa bhāvanāheyena manobhūmikenaiva 
ca saṃprayogāt | eṡāṃ tu nirddeśa upakleśeṡu kariṡyate |
uktā ime pañcaprakārāścaittā: | anye’pi cāniyatā: santi vitarkavicārakaukrtyamiddhādaya: |
tatra vaktavyaṃ kasmiṃścitte kati caittā avaśyaṃ bhavantīti | kāmāvacaraṃ tāvat pañcavidhaṃ{3. ##D.## pañcaprakāraṃ |}  
cittam | kuśalamakuśalam{4. ##D. omits## akuśalam |} | tatrākuśalaṃ{5. ##D. omits## tatra |} dvividhamāveṇikamanyakleśasaṃprayuktaṃ ca | avyākrtaṃ{6. ##Y. adds## api |}
dvividhaṃ nivrtāvyākrtam anivrtāvyākrtaṃ ca | tatra tāvat kāmāvacaracittamavaśyaṃ savitarkaṃ 
savicāram | ato’tra
savitarkavicāratvāt kuśale kāmacetasi |
dvāviṃśatiścaitasikā: 
avaśyaṃ bhavanti | daśa mahābhūmikā daśa kuśalamahābhūmikā vitarko vicāraśca |
kaukrtyamadhikaṃ kvacit ||28||
nahi sarvatra kuśale cetasi kaukrtyamasti | yatra tvasti tatra tadevādhikaṃ krtvā trayoviṃśatiścaittā
bhavanti | kimidaṃ kaukrtyaṃ nāma | kukrtasya bhāva:{7. ##Y.## kukrtabhāva: |} kaukrtyam | iha tu puna: kaukrtyālambano 
dharma: kaukrtyamucyate cetaso vipratisāra: | tadyathā śūnyatālambanaṃ vimokṡamukhaṃ śūnyatetyucyate 
aśu-[##17a. 3A1. VI##]bhālambanaścā{8. ##Y. omits## ca |} lobho’śubha iti{9. ##MS. ##...śubheti |} | loke’pi ca drṡṭa: sthānena 
sthānināmatideśa: sarvo grāma āgata: sarvo deśa āgata iti | sthānabhūtaṃ ca kaukrtyaṃ viprati-
sārasya | phale vā hetūpacāro’yam | yathoktaṃ “ṡaḍimāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ{10. ##MS.## pauraṇaṃ |} karma
veditavyami”ti | yattarhi akrtālambanaṃ tat kathaṃ kaukrtyam |{11. ##MS.## kaukrtyamakrte’pi |} akrte’pi krtākhyā bhavati |
@058
na mayā sādhu krtaṃ yanna{1. ##Y.## yattanna |} krtamiti | katamat kaukrtyaṃ kuśalam | yatkuśalamakrtvā tapyate
akuśalaṃ ca krtvā | viparyayādakuśalaṃ kaukrtyam | tadetadubhayamapyubhayādhiṡṭhānam |
āveṇike tvakuśale drṡṭiyukte ca viṃśati: |
yadakuśalaṃ cittamāveṇikaṃ tatra viśatiścaittā: | daśa mahābhūmikā: ṡaṭ kleśamahābhūmikā
dvāvakuśalamahābhūmikau{2. ##MS.## dvāvakuśalabhūmiko |} vitarko vicāraśca | āveṇikaṃ nāma cittaṃ yatrāvidyaiva kevalā nānya: 
kleśo’sti rāgādi: | drṡṭiyukte’pyakuśale viṃśatirya evāveṇike | nanu ca drṡṭyadhikatvādeka{3. ##MS.##...deva |}- 
viṃśatirbhavanti | na bhavanti | yasmānmahābhūmika eva kaścit prajñāviśeṡo drṡṭirityucyate |
tatrākuśalaṃ drṡṭiyuktaṃ yatra mithyādrṡṭirvā{4. ##Y reads## ca|} drṡṭiparāmarśo vā śīlavrataparāmarśo vā |
kleśaiścaturbhi: krodhādyai: kaukrtyenaikaviṃśati: ||29||
yatra punaścaturbhi: kleśai: saṃprayuktamakuśalaṃ cittaṃ [##17b. 3B1. VI##] rāgeṇa vā pratighena vā 
mānena vā vicikitsayā vā tatraikaviṃśatirbhavanti | sa ca kleśa: āveṇikoktāśca viṃśati: |
krodhādibhirapyupakleśairyathoktai: saṃprayukte citte ete ca viṃśati: sa copakleśa ityekaviṃśatirbhavanti |
kaukrtyenāpyekaviṃśati: | tadeva kaukrtyamekaviṃśatitamaṃ bhavati{5. ##MS.## bhavanti |} | samāsata āveṇike
cetasyakuśale{6. ##MS.## cittasya kuśale |} drṡṭiyukte{7. ##Y.## drṡṭi saṃprayukte |} ca viṃśati: | anyakleśopakleśasaṃprayukte tvekaviṃśati: |
nivrte’ṡṭādaśa{8. ##MS.##...daśa: |}
satkāyāntagrāhadrṡṭisaṃprayuktaṃ cittaṃ kāmadhātau nivrtāvyākrtam | tatrāṡṭādaśa caittā: |
daśa mahābhūmikā: ṡaṭ kleśamahābhūmikā: vitarkavicārau ca | drṡṭi:{9. ##MS.## drṡṭi |} pūrvavadeva nādhikā bhavati |
anyatra dvādaśāvyākrte matā: |
nivrtādanyadavyākrtamanivrtāvyākrtam |{10. ##MS.## ...vyākrtantatra |} tatra dvādaśa caittā iṡṭā: | daśa mahābhūmikā
vitarkavicārau ca | bahirdeśakā avyākrtamapi kaukrtyamicchanti | teṡāṃ tatsaṃprayukte cetasi
trayodaśa bhavanti |
middhaṃ sarvāvirodhitvādyatra syādadhikaṃ hi tat ||30||
sarvairebhiryathoktaiścaittairmiddhamaviruddhaṃ kuśalākuśalāvyākrtatvāt | ato yatra tatsyāt tatrādhikaṃ 
@059
tadveditavyam | yatra dvāviṃśatistatra trayoviṃśatiryatra trayoviṃśatistatra caturviṃśatiri-
[##18a. 3A1. VII##]tyevamādi | ya eva kāmadhātau caittānāṃ niyama ukta: 
kaukrtyamiddhākuśalānyādye dhyāne na santyata: |
ato yathoktāt kaukrtyaṃ middhaṃ ca sarvathā nāsti prathame dhyāne yat kiṃcidakuśalam | pratigha:
śāṭhyamadamāyāvarjyāśca krodhādaya āhrīkyānapatrāpye ca | anyatsarvaṃ  tathaiva | ya eva prathame 
dhyāne na santi ta eva
dhyānāntare vitarkaśca
nāsti | śeṡaṃ tathaiva |
vicāraścāpyata: param ||31||
dhyānāntarāt pareṇa dvitīyādiṡu dhyāneṡvārūpyeṡu ca yathāpratiṡiddhaṃ nāsti vicāraśca | māyā 
śāṭhyaṃ cetyapiśabdāt | śeṡaṃ tathaiva | brahmaṇo hi yāvacchāṭhyaṃ paṭhyate parṡatsambandhatvā{1. ##Y. D.## saṃbandhāt |} nnordhvam{2. ##D. omits## nordhvam |} |
sa hi svasyāṃ parṡadyaśvajitā bhikṡuṇā praśnaṃ prṡṭa: “kutremāni brahman catvāri{3. ##D.## tāni catvāri |} mahābhūtānyapariśeṡaṃ 
nirudhyante” iti |{4. ##MS.## ityaprajānan |} aprajānan kṡepamakārṡīt | “ahamasmin{5. ##Y. D.## ahamasmi |} brahmā{6. ##Y.D. add## mahābrahmā |} īśvara: karttā nirmātā 
sraṡṭā srja: pitrbhūto bhūtānāmi” ti{7. ##Y. D.## bhāvānāmiti |} | uktametadyasyāṃ bhūmau yatra citte yāvantaścaittā: ||
idānīṃ keṡāṃcideva caittānāṃ tantravihitaṃ{8. ##Y. quotes one more reading## tatra vihitam |} nānākāraṇaṃ vakṡyate | āhrīkyasyānapatrāpyasya
ca kiṃ nānākāraṇam |
ahrīragurutā 
guṇeṡu guṇavatsu cāgauravatā apratīśatā abhayamavaśavartitā{9. ##Y.## abhayavaśavarttitā |} āhrīkyaṃ gauravapratidvandvo dharma: ||
avadye bhayādarśitva-[##18b. 3B1. VII##] matrapā |
avadyaṃ nāma yadvigarhitaṃ sadbhi: | tatrābhayadarśitā’napatrāpyam | bhayamatrāniṡṭaṃ phalaṃ bhīyate’-
smāditi | kathamidaṃ vijñātavyam abhayasya darśanabhayadarśitā āhosvit bhayasyādarśanam |
kiṃ cāta: | abhayasya darśanaṃ cet prajñā vijñāsyate bhayasyādarśanaṃ cedavidyā vijñāsyate |
naiva hi darśanaṃ darśitā nāpyadarśanamadarśitā | kiṃ tarhi | yastayornimittamupakleśastaccānapatrāpyamiti |
anye punarāhu: | ātmāpekṡayā doṡairalajjana{10. ##MS.## ....rasajjana |} māhrīkyaṃ parāpekṡayā’napatrāpyamiti | evamapi 
@060
dve apekṡe yugapat kathaṃ setsyata: | na khalūcyate yugapadātmānaṃ paraṃ cāpekṡata ityapi tvastyasau
kadācidalajjā yā ātmānamapekṡamāṇasyāpi pravartate sā āhrīkyam | asti yā paramapekṡamāṇasya 
pravarttate sā’napatrāpyam | viparyayeṇa hrīrapatrāpyaṃ ca veditavyam | prathamena tāvat kalpena 
sagauravatā sapratīśatā na bhayavaśavartitā{1. ##Y.## abhayavaśavarttitā |} hrī: | avadyeṡvabhayadarśitā’patrāpyam | dvitīyena 
kalpenātmaparāpekṡābhyāṃ lajjane |
premṇo{2. ##MS.## premṇā |} gauravasya ca kiṃ nānākāraṇam{3. ##MS.##...karaṇam |} |
prema śraddhā 
dvividhaṃ hi prema kliṡṭamakliṡṭaṃ ca | tatra kliṡṭaṃ trṡṇā yathā putradārādiṡu | akliṡṭaṃ śraddhā
śāstrguruguṇā-[##19a. 3A1. VIII##]nviteṡu | syācchraddhāṃ na prema | du:khasamudayālambanā 
śraddhā | syāt prema na śraddhā | kliṡṭaṃ prema | ubhayaṃ nirodhamārgālambanā śraddhā | nobhayametānākārān 
sthāpayitvā | pudgaleṡu tu prema na gauravaṃ putradārasārddhavihāryantevāsiṡu | gauravaṃ na prema 
anyaguruṡu | ubhayaṃ svaguruṡu | nobhayam etānākārān sthāpayitvā | śraddhā hi nāma
guṇasaṃbhāvanā | tatpūrvikā ca priyatā prema | tasmānna saiva premetyapare |
gurutvaṃ hrī:
gauravaṃ hi nāma sapratīśatā | tatpūrvikā ca lajjā hrī: | ato na gauravameva hrīrityapare |
te puna: kāmarūpayo: ||32||
ārūpyadhātau premagaurave na sta: | nanu ca śraddhā hrīśca kuśalamahābhūmikatvāttatrāpi vidyete |
dvividhā hi śraddhā dharmeṡu pudgaleṡu ca | evaṃ sapratīśatā’pi | tatra ye pudgalālambane śraddhāhriyau
te tatra na sta: | te ceha premagaurave abhiprete |
vitarkavicārayo: kiṃ nānākāraṇam{4. ##MS.## karaṇam |} |
vitarkacārā{5. ##MS.## vitarkavicārā, ##but changed to## vitarkacārā... ##for the sake of metre.##} vaudāyasūkṡmate 
kasya | cetasa iti paścādvakṡyati | cittaudārikatā vitarka: | cittasūkṡmatā vicāra: | kathaṃ puna: 
anayorekatra citte yoga: | kecidāhu: | {6. ##D.## sarpirthathāpsu niṡṭhyūtaṃ nātiśyāyate |}yathā’psu niṡṭhyūtaṃ sarpi: sūryaraśmibhirupariṡṭāt
sprṡṭaṃ nātiśyāyate{6. ##D.## sarpirthathāpsu niṡṭhyūtaṃ nātiśyāyate |} nātivilīyate{7. ##MS.##.... vinīyate |} evaṃ vitarkavi-[##19b. 3B1. VIII##] cārayogāccittaṃ
@061
nātisūkṡmaṃ bhavati nātyaudārika{1. ##D.## nātyudāram |}mityubhayorapi tatrāsti{2. ##D. omits## asti |} vyāpāra: | evaṃ tarhi
nimittabhūtau vitarkavicārāvaudārika{3. ##D.## audārya |} sūkṡmatayo: prāpnuto yathā payaścā{4. ##MS.## yathāpaścā ##and## 
ya ##is written on the top margin, D## yathāpaścā.. |} tapaśca sarpiṡa:
śyānatva{5. ##MS.## śyānaṃ |} vilīnatvayornatu{6. ##D. omits## tu |} punastatsvabhāvau | {7. ##D. omits## āpekṡikī .... yukta: |}āpekṡikī caudārikasūkṡmatā bhūmiprakārabhedā-
dityābhavāgrādvitarkavicārau{8. ##Y adds## audārikasūkṡmate |} syātām | nacaudārikasūkṡmatayā jātibhedo{9. ##MS## jatibhedo |} yukta:{7. ##D. omits## āpekṡikī....yukta: |} || anye 
punarāhu: | vāksaṃskārā vitarkavicārā: sūtra uktā:{10. ##D.## abhihitā: |} | “vitarkya vicārya vācaṃ bhāṡate
nāvitarkyāvicārye”ti | tatra ye audārikāste{11. ##D.## audāryāste |} vitarkā: ye{12. ##Y.## evaṃ |} sūkṡmāste vicārā: | yadi 
caikatra citte’nyo dharma audāriko’nya: sūkṡma: ko’tra virodha iti | na syādvirodho{13. ##D. omits## syāt |} yadi 
jātibheda: syādvedanāsaṃjñāvat{14. ##D. omits## vedanāsaṃjñāvat |} | ekasyāṃ{15. ##D. adds## tu |} jātau mrdvadhimātratā yugapanna saṃbhavati |
jātibhedo’pyasti | sa tarhi vaktavya: | durvaco hyasāvato mrdvadhimātratayā vyajyate |
naivaṃ vyakto bhavati | pratyekaṃ jātīnāṃ mrdvadhimātratvāt | naiva hi vitarkavicārāvekatra citte
bhavata ityapare | kathamidānīṃ prathamaṃ dhyānaṃ pañcāṅgayuktam{16. ##Y.## pañcāṅgamuktam |} | bhūmitastat pañcāṅgayuktaṃ na 
kṡaṇata: ||
mānamadayo: kiṃ nānā-[##20a. 4A. I##]kāraṇam |
māna unnati: |
mada: svadharme raktasya paryādānaṃ tu cetasa: ||33||
yena kenacit parato viśeṡaparikalpena cetasa unnati:{17. ##MS.## unnati |} māna:{18. ##MS.## mānaṃ |}
| madastu svadharmeṡveva raktasya
yaccetasa: paryādānam | yathā madyaja evaṃ rāgaja: | saṃpraharṡaṇaviśeṡo mada ityapare |
uktā: saha cittena caittā: prakāraśa{19. ##Y.## prakāreṇa |} steṡāṃ punarimā: saṃjñā: paribhāṡyante | pravacana
etābhi: sadvyavahārāt |
cittaṃ mano’tha vijñānamekārthaṃ
cinotīti cittam | manuta iti mana: | vijānātīti vijñānam | citaṃ śubhāśubhairdhātubhiriti
@062
cittam | tadevāśrayabhūtaṃ mana: | āśritabhūtaṃ vijñānamityapare | yathā cittaṃ mano vijñāna-
mityeko’rtha: | evaṃ 
cittacaitasā: |
sāśrayā{1. ##MS.## sāsravā..##(not clear)##.}lambanākārā: saṃprayuktāśca{2. ##MS.## saprayuktāśca |}
eko’rtha: | ta eva hi cittacaittā: sāśrayā ucyante indriyāśritatvāt | sālambanā 
viṡayagrahaṇāt | sākārāstasyaivālambanasya prakāraśa{3. ##Y.## prakāreṇa |} ākaraṇāt | saṃprayuktā: samaṃ prayuktatvāt |
kena prakāreṇa samaṃ prayuktā ityāha 
pañcadhā ||34||
pañcabhi: samatāprakārairāśrayālambanākārakāladravyasamatābhi: | keyaṃ samatā | yathaiva hyekaṃ cittamevaṃ 
caittā apyekaikā iti | nirdiṡṭāścittacaittā: savistaraprabhedā: |
viprayu-[##20b. 4B. I##]ktāstu saṃskārā: prāptyaprāptī sabhāgatā |
āsaṃjñikaṃ{4. ##MS.## āsaṃgikaṃ |} samāpattī jīvitaṃ lakṡaṇāni{5. ##MS.## lakṡaṇāṇi |} ca ||35||
nāmakāyādayaśceti 
ime saṃskārā na cittena saṃprayuktā naca rūpasvabhāvā iti cittaviprayuktā ucyante | tatra tāvat 
prāptirlābha:{6. ##MS.## prāptilābha: |} samanvaya: |
dvividhā hi prāptiraprāptavihīnasya ca lābha:{7. ##Y.## pratilābha: |} pratilabdhena ca samanvāgama: | viparyayādaprāptiriti 
siddham | kasya punarime prāptyaprāptī |
prāptyaprāptī svasaṃtāna{8. ##MS.## svasaṃtānāna...|} patitānāṃ 
na parasaṃtānapatitānām | nahi parakīyai: kaścitsamanvāgata: nāpyasaṃtatipatitānām | na 
hyasattvasaṃkhyātai: kaścitsamanvāgata: | eṡa tāvat saṃskrteṡu niyama: | asaṃskrteṡu puna: prāptyaprāptī
nirodhayo: ||36||
sarvasattvā apratisaṃkhyānirodhena samanvāgatā: | ata eva hi coktamabhidharme “anāsravaidharmai: ka:
samanvāgata: | āha | sarvasattvā” iti | pratisaṃkhyānirodhena sakalabandhanādikṡaṇasthavarjyā: 
@063
sarva āryā: prthagjanāśca kecitsamanvāgatā: | ākāśena tu nāsti kaścitsamanvāgata: |
tasmādasya nāsti prāpti: | yasya ca nāsti prāptistasyāprāptirapi nāstīti siddhānta: |
prāptirnāmāsti kiṃcit bhāvāntaramiti | kuta etat | āha sūtrāt | sūtre hyuktaṃ “sa eṡāṃ 
daśānāmaśaikṡā-[##21a. 4A. II##]ṇāṃ dharmāṇāmutpādāt pratilambhāt samanvāgamādāryo bhavati
pañcāṅgaviprahīṇa” iti vistara: | tena tarhi asattvākhyairapi samanvāgama: prāpnoti parasattvaiśca |
kiṃ kāraṇam | sūtra{1. ##Y.## sūtre |} vacanāt | “rājā bhikṡavaścakravartī saptabhī ratnai: samanvāgata” iti 
vistara: | vaśitvamatra samanvāgamaśabdenoktam | tasya teṡu ratneṡu vaśitvaṃ kāmacāra iti |
atra{2. ##Y.## tatra |} vaśitvaṃ samanvāgamo’nyatra punardravyāntaramiti | kuta etat ka: punarevamayoga: |
ayamayoga: yadasyā naiva svabhāva:{3. ##MS.## svabhāva |} prajñāyate rūpaśabdādivadrāgadveṡādivadvā na cāpi krtyaṃ 
cakṡu:śrotrādivat | tasmāt dravyadharmāsaṃbhavādayoga:{4. ##MS. looks like##...daroga: |} | utpattiheturdharmāṇāṃ prāptiriti cet |
asaṃskrtasya na syāt | ye ca dharmā aprāptā ye ca tyaktā bhūmisaṃcāravairāgyatasteṡāṃ kathamutpatti:
syāt | sahajaprāptihetukā cet | jātiridānīṃ kiṃkarī jātijātirvāṃ | sakalabandhanānāṃ 
khalvapi mrdumadhyādhimātrakleśotpatti{5. ##Y. adds## prakāra |} bhedo na syāt prāptyabhedāt | yato vā sa bhedastata
evāstu tadutpatti: | tasmānnotpattihetu:{6. ##MS.## ...nnotpatti: |} prāpti: | kaścaivamāhotpattihetu: prāptiriti | kiṃ 
tarhi | vyavasthāhetu: | asatyāṃ hi prāptau laukikamānasānāmāryaprthagjanānāmāryā ime 
prthagjanā [##21b. 4B. II##] ima iti na syād vyavasthānam | prahīṇāprahīṇa{7. ##MS.## prahīnāprahīna |} kleśatāviśeṡādetat 
bhavitumarhati | etaccaiva kathaṃ bhaviṡyatyeṡāṃ prahīṇa: kleśa eṡāmaprahīṇa iti | prāptau
satyāmetatsidhyati tadvigamāvigamāt | āśrayaviśeṡādetatsidhyati | āśrayo hi sa āryāṇāṃ 
darśanabhāvanāmārgasāmarthyāttathā |parāvrtto bhavati yathā na punastatpraheyāṇāṃ{8. ##MS.## praheyānāṃ |} kleśānāṃ prarohasamartho
bhavati | ato’gnidagdhabrīhivadavījībhūte āśraye{9. ##Y.## avojībhūta āśraya: |} kleśānāṃ prahīṇakleśa ityucyate |
upahatabījabhāve vā laukikena mārgeṇa | viparyayādaprahīṇakleśa: | yaścāprahīṇastena{10. ##MS.##..sthena |} samanvāgato 
ya: prahīṇastenā{11. ##MS.## ..sthenā..|} samanvāgata iti prajñapyate | kuśalā api dharmā{12. ##Y. omits## dharmmā |} dviprakārā ayatnabhāvino 
yatnabhāvinaśca ye ta ucyante utpattipratilambhikā: prāyogikāśceti | tatrāyatnabhāvibhirāśrayasya
tadvījabhāvānupaghātāt samanvāgata upaghātādasamanvāgata ucyate samucchinnakuśalamūla: | tasya 
@064
tūpaghāto mithyādrṡṭyā veditavya: | na tu khalu kuśalānāṃ dharmāṇāṃ vījabhāvasyātyantaṃ santatau
samuddhāta: | ye punaryatnabhāvinastairutpannaistadutpattirvaśitvāvighātātsantate: samanvāgata{1. ##Y.## samanvāgama |} ucyate |
tasmādbījamevātrānapoddhrtamanupahataṃ{2. ##MS.## ...hata |} [##22a. 4A. III##] pariprṡṭaṃ ca vaśitvakāle samanvāgamākhyāṃ 
labhate nānyad dravyam | kiṃ punaridaṃ bījaṃ nāma | yannāmarūpaṃ phalotpattau samarthaṃ sākṡāt
pāraṃparyeṇa vā | santatipariṇāmaviśeṡāt | ko’yaṃ pariṇāmo nāma | santateranyathātvam |
kā ceyaṃ santati: | {3. ##MS.## tirhetu |} hetuphalabhūtāstraiyadhvikā: saṃskārā: | yat tūktaṃ “lobhena samanvāgato’bhavya-
ścatvāri | smrtyupasthānāni bhāvayitumi”ti{4. ##Y.## utpādayitum |} | {5. ##MS.## lobhasyāsamanvāgama: |}tatrādhivāsanaṃ lobhasyāvinodanaṃ vā 
samanvāgama:{5. ##MS.## lobhasyāsamanvāgama: |} | yāvaddhi tasyādhivāsako’vinodako bhavati tāvat bhavyastāni bhāvayitum |
evamayaṃ samanvāgama: sarvathā prajñaptidharmo na tu{6. ##Y. omits## tu |} dravyadharma: | tasya ca pratiṡedho’samanvāgama
iti | dravyameva tu vaibhāṡikā: ubhayaṃ varṇayanti | kiṃ kāraṇam |{7. ##MS.## kāraṇameṡa |} eṡa hi na: siddhānta 
iti | sā kilaiṡā prāpti: 
traiyadhvikānāṃ trividhā
atītānāṃ dharmāṇāmatītā’pi prāptiraratyanāgatā’pi pratyutpannā’pi | evamanāgatapratyutpannānāṃ 
pratyekaṃ trividhā |
śubhādīnāṃ śubhādikā |
kuśalākuśalāvyākrtānāṃ kuśalākuśalāvyākrtaiva yathākramaṃ prāpti: |
svadhātukā tadāptānāṃ 
ye dharmāstaddhātvāptāsteṡāṃ svadhātukā prāpti: | kāmarūpārūpyāvacarāṇāṃ kāmarūpārūpyāvacarī
yathākramam |
anāptā-[##22b. 4B. III##]nāṃ caturvidhā ||37||
anāsravāṇāṃ{8. ##Y. seems to be## anāsravādhātvāptānāṃ |} dharmāṇāṃ caturvidhā prāpti: | samāsena traidhātukī cānāsravā ca | tatrāpratisaṃkhyā-
nirodhasya traidhātukī pratisaṃkhyānirodhasya rūpārūpyāvacarī cānāsravā ca | mārgasatyasyānāsravaiva |
seyaṃ samasya caturvidhā bhavati |
śaikṡāṇāṃ dharmāṇāṃ śaikṡaiva prāpti: aśaikṡāṇāmaśaikṡaiva naivaśaikṡānāśaikṡāṇāṃ tu bheda: | sa nirdiśyate 
@065
tridhā naśaikṡā’śaikṡāṇāṃ{1. ##MS.## naśaikṡāaśaikṡāṇāṃ |}
naivaśaikṡānāśaikṡā dharmā ucyante sāsravā dharmā asaṃskrtaṃ ca | teṡāṃ śaikṡādibhedena trividhā 
prāpti: | sāsravāṇāṃ tāvat naivaśaikṡānāśaikṡī prāpti: | apratisaṃkhyānirodhasya ca pratisaṃkhyā 
nirodhasya cānāryeṇa prāptasya | tasyaiva śaikṡeṇa mārgeṇa prāptasya śaikṡī aśaikṡeṇāśaikṡī | darśanabhāvanā-
heyānāṃ yathākramaṃ darśanabhāvanāheyaiva prāpti: | aheyānāṃ tu bheda: | sa nirdiśyate 
aheyānāṃ dvidhā matā 
apraheyā dharmā anāsravā: | teṡāmapratisaṃkhyānirodhasya bhāvanāheyā prāpti: anāryaprāptasya ca 
pratisaṃkhyānirodhasya | tasyaivāryamārgaprāptasyānāsravā’heyā mārgasatyasya ca |
yaduktaṃ “traiyadhvikānāṃ trividhe” ti tasyotsargasyāyamapavāda: 
avyākrtā-[##23a. 4A. IV##]pti: sahajā 
anivrtāvyākrtānāṃ sahajaiva prāptirnāgrajā na paścātkālajā | durbalatvāt | tena teṡāmatītā-
nāmatītaiva yāvat pratyutpannānāṃ pratyutpannaiva | kiṃ sarvasyaivānivrtāvyākrtasya | na sarvasya |
abhijñānairmāṇikādrte ||38||
dve abhijñe avyākrte nirmāṇacittaṃ ca varjayitvā | teṡāṃ hi balavattvāt prayogaviśeṡaniṡpatte:
pūrvaṃ paścāt sahajā prāpti: | śailyasthānikasyāpi kasyacidīryāpathikasyā{2. ##Y.## airyāpathikasya ca |}tyarthamabhyastasyecchanti |
kimanivrtāvyākrtasyaiva sahajā{3. ##MS.## sahaja |} prāptirityāha
nivrtasya ca rūpasya
nivrtāvyākrtasyāpi vijñaptirūpasya sahajaiva prāptiradhimātreṇāpyavijñaptyanutthāpanādaurbalyasiddhe: |
yathā’vyākrtānāṃ dharmāṇāmayaṃ prāptibheda: kimevaṃ kuśalākuśalānāmapi kaścit 
prāptibhedo’sti | astītyāha |
kāme rūpasya{4. ##Y. one reading is## kāmarūpasya |} nāgrajā |
kāmāvacarasya vijñaptyavijñaptirūpasyāgrajā prāpti: sarvathā nāsti | sahajā cāsti 
paścātkālajā ca |
kimaprāpterapi{5. ##MS.##...prāptirapi |} prāptivatprakārabheda: | netyāha | kiṃ tarhi |
@066
akliṡṭāvyākrtā’prāpti: 
aprāptiranivrtāvyākrtaiva sarvā | adhvabhedena puna: 
sā’tītājātayostridhā ||39||
pratyutpannasya nāratyaprāpti: pratyutpannā | atītānāgata-[##23b. 4B. IV##]yostu traiyadhvikī |
kāmādyāptāmalānāṃ ca 
trividheti varttate | kāmāptānāṃ kāmarūpārūpyāvacarī | evaṃ rūpārūpyāptānāmanāsravāṇāṃ ca 
nāstyanāsravā kācidaprāpti: | tathāhi |
mārgasyāprāptiriṡyate |
{1. ##MS.## prthagjanatvaṃ katamat |}prthagjanatvam
“prthagjanatvaṃ katamat{1. ##MS.## prthagjanatvaṃ katamat |} | āryadharmāṇāmalābha” iti śāstrapāṭha: | alābhaśca nāmāprāpti: |
na ca prthagjanatvamanāsravaṃ bhavitumarhati | katameṡāmāryadharmāṇāmalābha: | sarveṡāmaviśeṡavacanāt |
sa tu yo vinā lābhenālābha: | anyathā hi buddho’pi śrāvakapratyekabuddhagotrakai{2. ##Y.## saṃtānikai: |} rasamanvāgamādanārya:
syāt | evaśabdastarhi paṭhitavya: | na paṭhitavya: | ekapadānyapi hyavadhāraṇāni bhavanti |
tadyathā abbhakṡo vāyubhakṡa iti | du:khe dharmajñānakṡāntitatsahabhuvāmalābha ityapare{3. ##MS.##...malābhamityapare | ##Y. omits## alābha: |} | na ca
tadyogā{4. ##Y.## tattyāgād |}danāryatvaprasaṅga: | {5. ##MS.##....prasaṃgastada |} tadalābhasyātyantaṃ hatatvāt | te tarhi trigotrā iti katameṡāmalābha: |
sarveṡām{6. ##MS.## sarvveṡāmevaṃ} | evaṃ tarhi sa eva doṡa: | puna: sa eva parihāra: | yatnastarhi vyartha: | evaṃ tu 
sādhu yathā sautrāntikānām | kathaṃ ca sautrāntikānām | “anutpannāryadharmasantati: 
prthagjanatvami”ti |
atheyamaprāpti: kathaṃ vihīyate | yasya yā dharmasya prāptirasau 
tatprāptibhūsaṃcārād vihīyate ||40||
[##24a. 4A. V##] yathā tāvadāryamārgasyālābha: prthagjanatvaṃ tasya lābhāttadvihīyate
bhūmisaṃcārācca | evamanyeṡāmapi yojyam | vihīyata iti tasyā aprāpteraprāptirutpadyate
prāptiśchidyate | kiṃ punaraprāptiprāptyorapi prāptyaprāptī bhavata: | ubhayorapyubhayaṃ bhavatītyāhu: |
nanu caivamanavasthāprasaṅga: prāptīnām | nānavasthāprasaṅga:{7. ##MS.## nānā ...|} | parasparasamanvāgamāt | ātmanā 
@067
trtīyo hi dharma utpadyate | sa ca dharmastasya prāpti: prāptiprāptiśca | tatra prāptyutpādāttena 
dharmeṇa samanvāgato bhavati prāptiprāptyā ca | prāptiprāptyutpādāt{1. ##Y.##..tpatte: |} puna: prāptyaiva{2. ##MS.## prāptaiva |} samanvāgato
bhavatyato nānavasthā | evaṃ ca krtvā ātmanā trtīyasya dharmasya kuśalasya kliṡṭasya vā{3. ##Y.## ca |} dvitīye 
kṡaṇe tisra: prāptayo jāyante | tāsāṃ ca punastisro’nuprāptaya{4. ##Y. adds## udbhavanti |} iti ṡaḍ bhavanti | trtīye kṡaṇe 
prathamadvitīyakṡaṇotpannānāṃ dravyāṇāṃ nava prāptaya: sārdhamanuprāptibhirityaṡṭādaśa bhavanti |
evamuttarottaravrddhiprasaṅgenaitā: prāptayo visarpantya: sarveṡāmatītānāgatānāṃ kleśopakleśakṡaṇānāmupapatti-
lābhikānāṃ ca kuśalakṡaṇānāṃ saṃprayoga{5. ##Y.## sasaṃprayoga |}sahabhuvāmanādyantasaṃsāraparyāpannānāmanantā ekasya prāṇina: 
kṡaṇe kṡaṇe upajāyante i-[##24b. 4B.V##]tyanantadravyā: pratisantānamātmabhāvakṡaṇā: sattvānāṃ 
bhavanti | atyutsavo batāyaṃ prāptīnāṃ varttate | kevalaṃ tu apratighātinyo{6. ##Y.## kevalaṃ na pratighātinyo |} yato’vakāśamākāśe{7. ##Y. omits## ākāśe |}
labhante | itarathā hyākāśe’pyavakāśo na syāt dvitīyasya prāṇina: ||
atha keyaṃ sabhāgatā |
sabhāgatā sattvasāmyaṃ 
sabhāgatā nāma dravyam | sattvānāṃ sādrśyaṃ nikāyasabhāga ityasyā: śāstre saṃjñā{8. ##D.## ityasya śāstrasaṃjñā |} | sā
punarabhinnā bhinnā ca | abhinnā sarvasattvānāṃ{9. ##D.## sarvasattvasattvānāṃ |} sattvasabhāgatā | pratisattvaṃ sarveṡu bhāvāt |
bhinnā punasteṡāmeva sattvānāṃ dhātubhūmigatiyonijātistrīpuruṡopāsakabhikṡuśaikṡā-{10. ##MS.## śekṡā |}
śaikṡyādibhedena pratiniyatā dharmasabhāgatā | puna: skandhāyatanadhātuta: yadi sattvasabhāgatā{11. ##Y.## sattvabhāgatā |}
dravyamaviśiṡṭaṃ na syāt anyonyaviśeṡabhinneṡu sattveṡu sattvasattva ityabhedena buddhirna syāt 
prajñaptiśca | evaṃ skandhādi{12. ##Y. one reading was## dhātvādi |} buddhiprajñaptayo’pi yojyā: | syāccyavetopapadyeta na ca
sattvasabhāgatāṃ{13. ##D.## sattvasvabhāgatāṃ |} vijahyānna ca pratilabheteti | catuṡkoṭika: | prathamā koṭi: yataścyavate
tatraivopapadyamāna:{14. ##MS.## ...māṇa: |} | dvitīyā niyāmamavakrāman | sa hi prthagjanasabhāgatāṃ vijahyā-
dā{15. ##Y.## vijahāti |}ryasabhāgatāṃ pratilabhate | trtīyā gatisaṃcārāt | caturthyetānākārān sthāpayitvā |
yadi pr.-[##25a 4A. VI##]thagjanasabhāgatā nāma dravyamasti kiṃ puna: prthagjanatvena | nahi 
manuṡyasabhāgatāyā anyanmanuṡyatvaṃ kalpyate | naiva ca loka: sabhāgatāṃ paśyatyarūpiṇītvāt 
@068
nacaināṃ prajñayā paricchinatti pratipadyate ca sattvānāṃ jātyabhedamiti satyā api tasyā: kathaṃ tatra
vyāpāra: | apicāsattvasabhāgatā’pi{1. ##MS.## prabhāgatāpi |} kiṃ neṡyate | śāliyavamudgamāṡāmrapanasalohakāñcanādīnāṃ 
svajātisādrśyāt tāsāṃ ca sabhāgatānāmanyonyabhinnānāṃ kathamabhedena sabhāgatā prajñapti: kriyate |
vaiśeṡikāścaivaṃ dyotitā bhavanti | teṡāmapi hyeṡa siddhānta: | sāmānyapadārtho nāmāsti yata: 
samānapratyayotpattiratulyaprakāreṡvapīti | ayaṃ tu teṡāṃ viśeṡa: | sa eko’pyanekasmin varttate 
yadi dyotitā yadi na dyotitā | astyeṡā{2. ##MS. drops## ṡā |} tu sabhāgatā sūtre vacanāditi vaibhāṡikā: |
uktaṃ hi bhagavatā “sa ceditthaṃtvamāgacchati manuṡyāṇāṃ sabhāgatāmi”ti | uktametannatūktaṃ 
dravyāntaramiti | kā tarhi sā | ta eva hi tathābhūtā: saṃskārā yeṡu manuṡyādiprajñapti: 
śālyādiṡu sabhāgatāvat | tattvetanna varṇayanti |
atha kimidamāsaṃjñikaṃ nāma |
āsaṃjñikamasaṃjñiṡu |
nirodhaścittacaittānāṃ 
asaṃjñisattveṡu deveṡūpapannā-[##25b. 4B. VI##]nāṃ yaścittacaittānāṃ nirodhastadāsaṃjñikaṃ nāma 
dravyaṃ yena cittacaittā anāgate’dhvani kālāntaraṃ saṃnirudhyante notpattuṃ labhante | nadītoya-
saṃnirodhavat | tat punarekāntena 
vipāka: 
kasya vipāka: | asaṃjñisamāpatte: | katame te sattvā yeṡvasaṃjñisattvā: |
te brhatphalā: ||41||
brhatphalā nāma devā yeṡāṃ kecidasaṃjñisattvā:{3. ##MS.##...sattva: |} pradeśe bhavanti dhyānāntarikāvat | kiṃ punastenaiva 
kadācit saṃjñino bhavanti | bhavantyupapattikāle{4. ##D.## bhavantyutpattikāle |} cyutikāle ca | “prakrṡṭamapi kālaṃ sthitvā 
saha saṃjñotpādātteṡāṃ sattvānāṃ tatsthānāt{5. ##D.## tasmāt sthānāt |} cyutirbhavatī” ti sūtre pāṭha:{6. ##D.## sūtrapāṭha:|} | te ca tato 
dīrghasvapnavyutthitā iva cyutvā kāmadhātāvupapadyante nānyatra | pūrvasamāpattisaṃskāraparikṡayāt 
apūrvānupacayācca kṡiptā iva kṡīṇavegā iṡava: prthivīṃ patanti | yena ca tatropapattavyaṃ tasyāvaśyaṃ 
kāmāvacaraṃ karmāparaparyāyavedanīyaṃ bhavati | yathottarakauravāṇāṃ devopapattivedanīyam |
atha samāpattī iti yaduktaṃ katame te samāpattī | asaṃjñisamāpattirnirodhasamāpattiśca |
keyamasaṃjñisamāpatti: | yathaivāsaṃjñikamuktaṃ “nirodhaścittacaittānāmi”ti |
@069
tathā’saṃjñisamāpatti: 
asaṃjñināṃ [##26a. 4A. VII##] samāpattirasaṃjñā ve{1. ##Y. adds## samāpatti: |}tyasaṃjñisamāpatti: | sā’pi cittacaittānāṃ 
nirodha: | etāvattathāśabdenānvākrṡyate | sā tu samāpatti: 
dhyāne’ntye 
antya{2. ##MS.## anya |}dhyānaṃ caturthaṃ tatparyāpannā’sau nānyabhūmikā | kimarthamenāṃ samāpadyante |
ni:srtīcchayā |
ni:saraṇameṡāṃ manyante | ato mokṡakāmatayā samāpadyante | āsaṃjñikaṃ vipākatvāt
avyākrtamiti siddham | iyaṃ tu 
śubhā 
kuśalaivāsaṃjñisamāpatti: | tasyā asaṃjñisattveṡu pañcaskandhako vipāka: | kuśalā satī 
upapadyavedyaiva{3. ##MS.## vaidyaiva |}
upapadyavedanīyaiva | na drṡṭadharmaparyāyavedanīyā nāpi aniyatā | yo’pyenāmutpādya parihīyate 
so’pi kilāvaśyaṃ punarutpādyāsaṃjñisattveṡūpapadyata iti | ata{4. ##Y.## tata: |} eva tallābhī niyāmaṃ nāvakrāmati |
seyaṃ{5. ##MS.## saiyaṃ |} prthagjanasyaiveṡyate |
nāryasya 
nahyāryā asaṃjñisamāpattiṃ samāpadyante vinipātasthānamivetāṃ paśyanta:{6. ##Y...## bhirvaināṃ paśyanti |} | ni:saraṇasaṃjñino hi 
tāṃ samāpadyante | atha kimenāmāryāścaturthadhyānalābhādatītānāgatāṃ pratilabhante dhyānavat |
anye’pi tāvanna pratilabhante | kiṃ kāraṇam | eṡā hyucitā’pi satī mahābhisaṃskāra-
sādhyatvādacittakatvācca{7. ##MS.## ...davittakattvācca |} |
ekādhvikāpyate | ||42||
ekakāliketyartha: | varttamānakālikaiva labhyate | yathā prātimokṡa-[##26b. 4B. VII##]saṃvara: |
labdhayā tu dvitīyādiṡu kṡaṇeṡvatītayā’pi samanvāgato bhavati yāvanna tyajati | acittaka{8. ##Y. (w)## acaittika |}tvānnā-
nāgatā bhāvyate |
nirodhasamāpattiridānīṃ katamā |
@070
nirodhākhyā tathaiveyaṃ 
yathaivāsaṃjñisamāpatti: | tathāśabdena ka: prakāro grhyate | “nirodhaścittacaittānāmi”ti | ayaṃ 
tvasyā viśeṡa: | iyaṃ 
vihārārthaṃ 
śāntavihārasaṃjñāpūrvakeṇa manasikāreṇa enāṃ samāpadyante | tāṃ tu ni:saraṇasaṃjñāpūrvakeṇa | sā 
khalvapi caturthadhyānabhūmikā | iyaṃ tu 
bhavāgrajā |
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhūmikaiva | sā ceyaṃ 
śubhā 
kuśalaiva na kliṡṭā nāvyākrtā | kuśalā satī 
dvivedyā’niyatā ca 
dvayo: kālayorvedyā upapadyavedanīyā cāparaparyāyavedanīyā ca | aniyatā ca vipākaṃ prati
kadācinna vipacyate | yadīha parinirvāyāt tasyā hi bhavāgre catu:skandhako vipāka: | sā
ceyamekāntena 
āryasya 
nahi prthagjanā nirodhasamāpattimutpādayituṃ śaknuvantyucchedabhīrutvādāryamārgavalena cotpādanāddrṡṭadharma-
nirvāṇasya tadadhimuktita: | āryasyāpi ceyaṃ na vairāgyalabhyā | kiṃ tarhi |
āpyā prayogata: ||43||
prayogalabhyaiveyam | na cātītā labhyate nāpyanāgatā bhāvyate | cittabalena tad-
[##27a. 4A. VII##]bhāvanāt | kiṃ bhagavato’pi prāyogikī | netyāha |
bodhilabhyā mune: 
kṡayajñānasamānaṃ kālaṃ{1. ##Y.## samakālaṃ |} buddhā bhagavanta enāṃ{2. ##Y.## etāṃ | ##MS.## enānna (?)} labhante {3. ##Y.## pratilabhante |} nāsti kiñcidbuddhānāṃ prāyogikaṃ nāma |
icchāmātrapratibaddho hi teṡāṃ sarvaguṇasaṃpatsaṃmukhībhāva: | tasmādeṡāṃ sarvavairāgyalābhikam |
kathaṃ khalvi{4. ##Y.## kathaṃ puna: |} {5. ##Y. omits## idānī....kāle |}dānīmanutpāditāyāṃ nirodhasamāpattau kṡayajñānakāle{5. ##Y. omits## idānī...kāle |} bhagavānubhayatobhāgavimukta:
sidhyati | sidhyatyutpāditāyāmiva tasyāṃ vaśitvāt{6. ##MS.## tasyāmbiśitvāt |} prāgeva tāṃ bodhisattva: śaikṡyāvasthāyā-
@071
mutpādayatīti pāścāttyā: | atha kasmādevaṃ neṡyate | evaṃ ca sthaviropaguptasyāpīdaṃ 
netrīpadaṃ prāmāṇikaṃ bhaviṡyati | “nirodhasamāpattimutpādya kṡayajñānamutpādayatīti vaktavyaṃ 
tathāgata” iti |
na prāk 
nahi pūrvaṃ tasyā utpādanaṃ yujyata iti kāśmīrakā: | kiṃ kāraṇam |
catustriṃśatkṡaṇāptita: |
catustriṃśatā kila cittakṡaṇairbodhisattvo bodhimanuprāpta: | satyābhisamaye{1. ##MS.## samayo |} ṡoḍaśabhirbhavāgravairāgye
cāṡṭādaśabhirnavaprakārāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇāya navānantaryavimuktimārgotpādanāt | ta ete catustriṃśat 
bhavantiṃ | ākiñcanyāyatanavītarāgasyāsya niyāmāvakramaṇādadhobhūmikā na puna: praheyā bhavanti |
ata etasminnantare visabhāgacittā-[##27b. 4B. VIII##]saṃbhavānnirodhasamāpatterayoga iti |}
kiṃ puna: syādyadi visabhāgacittamantarā saṃmukhīkuryāt | vyutthānāśaya:{2. ##MS.## vyutthānāśraya, ##but later on## āśayasyāvyutthānāt | ##Y.##
vyutthānāśaya: |} syādavyutthānāśayāśca{2. ##MS.## vyutthānāśraya, ##but later on## āśayasyāvyutthānāt | ##Y.##
vyutthānāśaya:|}
bodhisattvā: | satyamavyutthānāśayā{2. ##MS.## vyutthānāśraya, ##but later on## āśayasyāvyutthānāt | ##Y.##
vyutthānāśaya:|} natu āsrava{3. ##MS.## āśraya |}mārgāvyutthānāt | kathaṃ tarhi “na tāvat
bhetsyāmi paryaṅkamaprāpte āsravakṡaya” iti |{4. ##MS.## ityasyā...|} asyāśayasyāvyutthānādekāyana eva sarvārtha-
parisamāpteriti bahirdeśakā: | pūrvameva tu varṇayanti kāśmīrā: | yadyapyanayo: samāpattyo{5. ##Y. omits## samāpattyo: |} rbahu-
prakāro viśeṡa: |
kāmarūpāśraye bhūte{6. ##Y. one reading is## tūbhe | ##G.## tūbhe |}
ubhe api tvete asaṃjñinirodhasamāpattī kāmadhātau rūpadhātau cotpatsyete{7. ##MS.## utpakṡyete |} ye tvasaṃjñi{8. ##MS.## ye tvāsaṃjñi ....|}samāpattiṃ 
rūpadhātau necchanti teṡāmayaṃ grantho virudhyate | “syādrūpabhavo na cāsau bhava: pañcavyavacāra: |
syādrūpāvacarāṇāṃ sattvānāṃ{9. ##Y.omits## sattvānāṃ |} saṃjñināṃ devānāṃ visabhāge citte sthitānāmasaṃjñisamāpattiṃ nirodha-
samāpattiṃ ca samāpannānāmasaṃjñināṃ ca devānāmāsaṃjñike{10. ##MS.## ...masaṃjñike |} pratilabdhe yo bhava” iti | ata ubhe 
apyete kāmarūpāśraye | tatrāpi tvayaṃ viśeṡa: | 
nirodhākhyādito nrpu ||44||
nirodhasamāpatti:{11. ##MS.## samāpattiṃ |} prathamato manuṡyeṡūtpādyate paścādrūpadhātau parihīṇapūrvai: | kimato{12. ##Y. omits## ato |}’pyasti 
parihāṇi: | astītyāha | anyathā hi udāyi [##28a. 4A1. I##] sūtraṃ virudhyeta | “ihāyuṡmanto 
@072
bhikṡu: śīlasaṃpannaśca bhavati samādhisaṃpannaśca prajñāsaṃpannaśca | so’bhīkṡṇaṃ saṃjñāvedayita{1. ##Y.## vedita|} nirodhaṃ
samāpadyate ca vyuttiṡṭhate cāsti caitat{2. ##MS.## cetat |} sthānamiti yathābhūtaṃ prajānāti sa na haiva-drṡṭa eva dharme
pratipattye{3. ##Y. one reading is## pratipadye |} vājñāmārāgayati nāpi maraṇakālasamaye bhedācca kāyasyātikramya devān kavaḍ+īkārāhāra{4. ##MS.## kavaḍ+īkāhāra | ##Y## kavaḍ+īkāra |} bha-
kṡānanyatarasmin divye manomaye kāya upapadyate | sa tatropapanno’bhīkṡṇaṃ saṃjñāveditanirodhaṃ 
samāpadyate ca vyuttiṡṭhate cāsti caitat sthānamiti yathābhūtaṃ prajānātī”ti | atra hi divyo
manomaya: kāyo rūpāvacara ukto bhagavatā | iyaṃ ca samāpattirbhāvāgrikī | tatkathamaparihīṇasya 
tallābhino rūpadhātau syādupapatti: | caturthadhyānabhūmikāmapi nirodhasamāpattiṃ nikāyāntarīyā 
icchanti | teṡāṃ vināpi parihāṇyā sidhyatyetat | etadeva{5. ##MS.## etedeva |} tu na sidhyati | caturthadhyānabhūmikā’-
pyasāvastīti | kiṃ kāraṇam | “navānupūrvasamāpattaya” iti sūtre vacanāt | yadyeṡa niyama: 
kathaṃ vyutkrāntasamāpattayo bhavanti | prāthamakalpikaṃ pratyeṡa niyama: | prāptaprakāmavaśitvāstu 
santo vilaṅghyāpi samāpadyante | evamanayo: samāpattyorbhūmito’pi viśeṡa: | [##28b 4B1. I##]
caturthadhyānatayā’grabhūmikatvāt | prayogato’pi ni:saraṇavihārasaṃjñāpūrvakamanasikāraprayogāt |
saṃtānato’pi prthagjanāryasaṃtānatvāt | phalato’pyāsaṃjñikabhavāgraphalatvāt | vedanīyato’pi 
niyatāniyatopapadyobhayathāvedanīyatvāt{6. ##Y.## niyatobhayathāvedanīyatvāt |} | prathamotpādanato’pi dvidhātumanuṡyotpādanāt |
kasmāt punarete cittacaittanirodhasvabhāve satyāvasaṃjñisamāpatti: saṃjñāveditanirodhasamāpattiścocyate |
tatprātikūlyena tatsamāpattiprayogāt | vedanādijñāne’pi paracittajñānavacanavat | kathamidānīṃ 
bahukālaṃ{7. ##Y.## bahukālaniruddhā |} niruddhāccittāt punarapi cittaṃ jāyate | atītasyāpyastitvāt iṡyate vaibhāṡikai:
samanantarapratyayatvam | apare punarāhu: | kathaṃ tāvadārūpyopapannānāṃ ciraniruddhe’pi rūpe 
punarapi rūpaṃ jāyate | cittādeva hi tajjāyate na rūpāt | evaṃ cittamapyasmādeva sendriyātkāyā-
jāyate na cittāt | anyonyabījakaṃ hyetadubhayaṃ yaduta cittaṃ ca sendriyaśca kāya iti 
pūrvācāryā: | bhadantavasumitrastvāha pariprcchāyāṃ “yasyācittikā{8. ##MS.##...cittekā |} nirodhasamāpattistasyaiṡa 
doṡo mama tu sacittikā samāpattiri”ti | bhadantaghoṡaka āha tadidaṃ nopapadyate | “sati
hi vijñāne [##29a. 4A1. II##] trayāṇāṃ saṃnipāta: sparśa: | sparśapratyayā ca vedanā saṃjñā 
cetanetyuktaṃ bhagavatā | ata: saṃjñāvedanayorapyatra nirodho na syāt | athāpi syāt |
@073
yathā vedanāpratyayā trṡṇe”tyuktam | satyāmapi tu vedanāyāmarhato na trṡṇotpattirevaṃ satyapi sparśe
vedanādayo{1. ##MS.## vedayo |} na syuriti | tasyāviśeṡitatvāt | avidyāsaṃsparśajaṃ hi veditaṃ pratītyotpannā trṡṇetyuktaṃ 
natu vedanotpattau sparśo viśeṡita ityasamānametat | tasmādacittikā nirodhasamāpattiriti 
vaibhāṡikā: | kathamacittikāyā: samāpattitvam | mahābhūtasamatāpādanāt | samāpatticittena 
ca tāṃ samāpadyante samāgacchantīti samāpatti: | kiṃ punarete samāpattī dravyata: sta utāho 
prajñaptita: | dravyata ityāha | cittotpattipratibandhanāt | na | samāpatticittenaiva tatpratibandhanāt |
samāpatticittameva hi taccittāntaraviruddhamutpadyate yena kālāntaraṃ{2. ##D.## kālāntaramanyasya |} cittasyāpravrttimātraṃ bhavati |

tadviruddhāśrayāpādanāt{3. ##MS.## tat |} | yā’sau samāpattiriti prajñapyate taccāpravrttimātraṃ na pūrvamāsīnna
paścāt bhavati vyutthitasyeti saṃskrtā’sau samāpatti: prajñapyate | athavā āśrayasyaiva tathā 
samāpādanaṃ samāpatti: | evamāsaṃjñikamapi draṡṭavyam | citta-[##29b. 4B1. II##]mevāsau tatra
cittapravrttiviruddhaṃ labhate taccāpravrttimātramāsaṃjñikaṃ prajñapyata iti tadetanna varṇayanti | vyākhyāte 
samāpattau ||
jīvitaṃ katamat |
āyurjīvitam 
evaṃ hyuktamabhidharme “jīvitendriyaṃ katamat | traidhātukamāyuri”ti | etaccaiva na jñāyate 
āyurnāma ka eṡa dharma iti | 
ādhāra ūṡmavijñānayorhi ya: |
idamuktaṃ bhagavatā 
“āyurūṡmā’tha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī |
apaviddhastadā śete yathā kāṡṭhamacetana{4. ##MS.## ....macetanam |}” iti |
tad ya ūṡmaṇo vijñānasya cādhārabhūto dharma: sthitihetustadāyu: | tasyedānīmāyuṡa: ka
ādhārabhūta: | te eyoṡmavijñāne | evaṃ tarhi parasparāpekṡyavrttitvādeṡāṃ ka: pūrvaṃ nivarttiṡyate |
yadvaśādibhavau vivarttiṡyete iti nityānivrttiprasaṅga: | āyuṡastarhi karmādhārabhūtaṃ yāvadākṡiptaṃ 
karmaṇā tāvadanuvarttanāt | ūṡmavijñānayorapi kimarthaṃ karmaivādhārabhūtaṃ neṡyate | mā bhūta sarvaṃ 
vijñānamāmaraṇādvipāka iti | ūṡmaṇastarhi karmādhārabhūtaṃ bhaviṡyati ūṡmā ca vijñānasya |
evamapyārūpyeṡvanādhāraṃ vijñānaṃ syādūṡmābhāvāt | tasya puna: karmādhāro bhaviṡyati | na vai labhyate 
@074
kāmacāro yat kvacidevoṡmā vijñānasyādhāro bhaviṡyati kvacideva karmeti | [##30a. 4A1. III##]
uktaṃ cātra | kimuktam | “mā bhūtsarvaṃ vijñānamāmaraṇādvipāka” iti | tasmādastyeva tayorādhāra-
bhūtamāyu: | nahi nāstīti brūmo natu dravyāntaram | kiṃ tarhi | traidhātukena karmaṇā nikāyasabhāgasya 
sthitikālāvedha: | yāvaddhi karmaṇā nikāyasabhāgasyāvedha: krto bhavatyetāvantaṃ kālamavasthātavya-
miti tāvat so’vatiṡṭhate tadāyurityucyate | sasyānāṃ pākakālāvedhavat kṡipteṡusthitikālāvedhavacca |
yastu manyate saṃskāro nāma kaścid guṇaviśeṡa iṡau jāyate yadvaśādgamanamāpatanād bhavatīti |
tasya tadekatvāt pratipannābhāvācca{1. ##Y.## pratibandhābhāvācca |} deśāntarai: śīghrataratamaprāptikālabhedā{2. ##MS.##...tadā...|}nupapatti: patanānu-
papattiśca | vāyunā tatpratibandha iti cet | arvākpatanaprasaṅgo na vā kadācidvāyoraviśeṡāt |
evaṃ tu varṇayanti dravyāntaramevāyurastīti |
atha kimāyu:kṡayādeva maraṇaṃ bhavatyāhosvidanyathāpi | prajñaptāvuktam “āyu:kṡayānmaraṇaṃ{3. ##MS.##...kṡayātmaraṇaṃ ##D.## astyāyu:...|} na 
puṇyakṡayādi”ti{4. ##D.## kṡayādibhi: |} | catuṡkoṭi: | prathamā koṭirāyurvipākasya karmaṇa: paryādānāt | dvitīyā bhoga-
vipākasya | trtīyobhayo: | caturthī viṡamāparihāreṇa | āyurutsargācceti vaktavyam | na vaktavyam |
āyu:kṡayādeva tanmaraṇam | prathamakoṭyantarga-[##30b. B1. III##]māt | kṡīṇe tvāyuṡi puṇyakṡayasya
maraṇe nāsti sāmarthyam | tasmādubhayakṡaye sati maraṇamāyu:kṡayādityuktam | jñānaprasthāne’pyuktam
“āyu: santatyupanibaddhaṃ{5. ##MS.## santati upanibaddhaṃ |} varttata iti vaktavyam | sakrdutpannaṃ tiṡṭhatīti vaktavyam | āha |
kāmāvacarāṇāṃ{6. ##MS.## kāmavacarāṇāṃ...|} sattvānāmasaṃjñisamāpattiṃ nirodhasamāpattiṃ ca{7. ##D.## vā |} samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ 
varttata iti vaktavyam | samāpannānāṃ rūpārūpyāvacarāṇāṃ ca sattvānāṃ sakrdutpannaṃ tiṡṭhatīti 
vaktavyam” | ko’sya{8. ##D.## ka: punarasya |} bhāṡitasyārtha: | yasyāśrayopaghātādupāghatastatsantatyadhīnatvāt prathamam | yasya
tvāśrayopaghāta eva nāsti tadyathotpannāvasthānāt dvitīyam | sāntarāyaṃ prathamaṃ nirantarāyaṃ 
dvitīyamiti kāśmīrā: | tasmādastyakālamrtyu: | sūtra{9. ##Y.## sūtre’pyuktam |} uktam “catvāra ātmabhāvapratilambhā: |
astyātmabhāvapratilambho yatrātmasaṃcetanā kramate{10. ##D.## krāmati |} na parasaṃcetane”ti | catuṡkoṭika: | ātma
saṃcetanaiva kramate{11. ##D.## saṃcetanāmavakrāmati |} kāmadhātau krīḍāpramoṡakāṇāṃ{12. ##MS. D.## pramoṡakānāṃ |} devānāṃ mana:pradūṡakāṇāṃ{13. ##Y. D.## pradoṡakāṇāṃ |} ca{14. ##D. adds## devānām |} | teṡāṃ hi 
praharṡamana:pradoṡābhyāṃ tasmāt sthānāccyutirbhavati nānyathā | buddhānāṃ ceti vaktavyam |
@075
svayaṃmrtyutvāt | parasaṃcetanaiva kramate{1. ##D.## krāmati |} garbhāṇḍagatānām{2. ##D.## garbhāṇḍāgatānām |} | ubhayamapyeṡāṃ kāmāvacarāṇāṃ 
prāyeṇa | nobhayaṃ sarveṡā{3. ##MS.## sarvveṡāṃ | antarā |}mantarābhavi-[##31a. 4A1. IV##]kāṇāṃ rūpārūpyāvacarāṇāmekajātīyānāṃ 
kāmāvacarāṇāṃ tadyathā nārakāṇā{4. ##MS.## nārakānā |} muttarakauravāṇāṃ{5. ##MS.## koravāṇāṃ | ##D. omits## uttarakauravāṇāṃ ##and adds## ca |} darśanamārgamaitrīnirodhāsaṃjñi{6. ##D. omits## asaṃjñI |} samāpattisamā-
pannānāṃ rājarṡijinadūtajinādiṡṭa{7. ##D.## prabhrtīnāṃ ##in place of## dharmmilo ...jīvakādīnāṃ |} dharmilo{8. ##MS.## dharmmilokottara ##Y. (N)## dhamila |} ttaragaṃgila{9. ##MS. may be read as## gaṃgina ##also## |} śreṡṭhiputrayaśa:kumārajīvakādīnāṃ sarveṡāṃ 
caramabhavikānāṃ bodhisattva{10. ##D.## bodhisattvānāṃ |} mātustadgarbhāyā:{11. ##MS.## ...statgarbhāyā: |} | cakravarttinaścakravarttimātuśca tadgarbhāyā: {12. ##MS.## tat garbhāya: |} | atha 
kasmātsūtra uktaṃ katame te bhadanta sattvā yeṡāṃ nātmasaṃcetanā kramate na parasaṃcetanā | naivasaṃjñānā-
saṃjñāyatanopagā: śāriputre”ti |{13. ##MS.## śāririputreti |} anyeṡu kila dhyānārūpyeṡvātmasaṃcetanāsvabhūmika āryamārga:
parasaṃcetanā uttarabhūmisāmantakastatra cobhayaṃ nāstīti | nanu caivaṃ tatrāpi parabhūmika āryamārga:
parasaṃcetanā prāpnoti | paryantagrahaṇāttarhi tadādisaṃpratyaya: | kvacidādisaṃpratyaya: kvacidādinā 
paryanto’pi pratīyate | yadāha | “tadyathā devā brahmakāyikā: | iyaṃ prathamā sukhopapattiriri | kvacit
paryantenādirapi pratīyate | yadāha | tadyathā devā ābhāsvarā: | iyaṃ dvitīyā sukhopapattiri”ti |
ayamatra tadyathāśabdo drṡṭāntavācaka iti yukta etasmāccheṡasaṃpratyaya: | eṡa hi drṡṭāntadharmo yadekamapi 
tajjātīyakaṃ drśyate | sa ceha[##31b. 4B1. IV##] tadyathāśabdo nāstītyanupasaṃhāra eṡa: |
yadyayaṃ tadyathāśabdo drṡṭāntavācaka: syādiha na prāpnuyāt | santi sattvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñina-
stadyathā manuṡyastadekatyāśca devā iti | tasmādupadarśanārtha evāyaṃ draṡṭavya ityalamatiprasaṅgena |
uktaṃ jīvitam ||
lakṡaṇāni punarjātirjarā{14. ##MS.## rjjārā |} sthitiranityatā ||45||
etāni hi saṃskrtasya catvāri lakṡaṇāni | yatraitāni bhavanti sa dharma: saṃskrto lakṡyate |
viparyayādasaṃskrta: | tatra jātistaṃ dharmaṃ janayati sthiti: sthāpayati jarā jarayati anityatā 
vināśayati | nanu{15. ##Y. adds## ca |} “trīṇīmāni saṃskrta{16. ##Y.## saṃskrtasya |} lakṡaṇānī”ti sūtra uktam | caturthamapyatra
vaktavyaṃ syāt | kiṃ cātra noktam | āha | sthiti: | yattarhi “idaṃ sthityanyathātvami”ti |
jarāyā eṡa paryāyastadyathā jāterutpāda ityanityatāyāśca vyaya iti | ye hi dharmā: saṃskārā-
@076
ṇāmadhvasaṃcārāya pravrttāsta eva sūtre lakṡaṇānyuktānyudvejanārtham | jātirhi yā saṃskārānanāgatādadhvana: 
pratyutpannamadhvānaṃ saṃcārayati | jarā’nityate puna: pratyutpannādatītaṃ durbalīkrtya pratighātāt | tadyathā 
kila gahanapraviṡṭasya puruṡasya traya: śatrava: | tata eka enaṃ gahanādākarṡet dvau punarjīvitādvya-
paropayetāṃ tadvaditi | sthitistu tān saṃskārā-[##32a. 4A1. V##]nupaguhya tiṡṭhatyaviyoga-
mivecchantī | ato’sau saṃskrtalakṡaṇaṃ na vyavasthāpitā | asaṃskrtasyāpi ca svalakṡaṇe{1. ##Y.## svalakṡaṇa |}
sthitibhāvāt | anye puna: kalpayanti sthitiṃ jarāṃ cābhisamasya sthityanyathātvamityekaṃ 
lakṡaṇamuktaṃ sūtre | kiṃ prayojanam | eṡā hyeṡu saṅgāspadamata: śriyamivaināṃ kālakarṇīsahitāṃ 
darśayāmāsa tasyāmanāsaṅgārthamiti{2. ##Y.## asaṅgārtham |} | ataścatvāryeva saṃskrta{3. ##MS.## saṃskrtā |} lakṡaṇāni | teṡāmapi nāmajātyādīnāṃ 
saṃskrtatvādanyairjātyādibhirbhavitavyam | bhavantyeva |
jātijātyādayasteṡāṃ 
teṡāmapi catvāryanulakṡaṇāni bhavanti | jātijāti: sthitisthiti: jarājarā anityatā’nityatā
iti | nanu caikasyaikasya{4. ##Y.## ekaikasya |} caturlakṡaṇī prāpnoti aparyavasānadoṡaśca | teṡāṃ punaranyajātyādi-
prasaṅgāt | na prāpnoti | yasmāt 
te’ṡṭadharmaikavrttaya: |
teṡāṃ jātyādīnāmaṡṭāsu dharmeṡu vrtti: | kimidaṃ vrttiriti | kāritraṃ puruṡakāra: | jātijātyādīnāṃ 
caikatra dharme{5. ##Y.## ekadharme |} kathaṃ krtvā ātmanā navamo{6. ##Y.## ātmanavamo |} hi dharma utpadyate | sārdhaṃ lakṡaṇānulakṡaṇairaṡṭābhi: |
tatra jātirātmānaṃ virahayyānyānaṡṭau dharmān janayati | jātijāti: puna{7. ##Y.## tu |}stāmeva jātim |
tadyathā kila kācit kukkuṭī bahūnyapatyāni prajāyate kācidalpāni |[##32b. 4B1. V##] tadvat
sthitirapyātmānaṃ varjayitvā’nyānaṡṭau{8. ##MS.## ṡṭo |} dharmān sthāpayati sthitisthitistu tāmeva sthitim |
evaṃ jarā’nityate api yathāyogyaṃ yojye | tasmānna bhavatyanavasthāprasaṅga: | tadetadākāśaṃ 
pāṭyata iti sautrāntikā: | nahyete jātyādayo dharmā dravyata: saṃvidyante yathā’bhivyajyante |{9. ##Y.## vijbhayante |} |
kiṃ kāraṇam | pramāṇābhāvāt | nahyeṡāṃ dravyato’stitve kiṃcidapi pramāṇamasti pratyakṡamanu-
mānamāptāgamo vā yathā rūpādīnāṃ dharmāṇāmiti | yattarhi sūtra uktaṃ “saṃskrtasyotpādo’pi 
prajñāyate vyayo’pi sthityanyathātvamapī”ti | granthajño devānāṃ priyo natvarthajña: | arthaśca
pratiśaraṇa{10. ##Y.## pratisaraṇa |} muktaṃ bhagavatā | ka: punarasyārtha: | avidyāndhā hi bālā: saṃskārapravāhamātmata
ātmīyataścādhimuktā{11. ##Y. adds## krtarucaya: |} abhiṡvajante | tasya mithyādhimokṡasya vyāvarttanārthaṃ bhagavāṃstasya 
@077
saṃskārapravāhasya saṃskrtatvaṃ pratītyasamutpannatāṃ{1. ##Y.##..tpannatvaṃ |} dyotayitukāma idamāha “trīṇīmāni saṃskrtasya 
saṃskrtalakṡaṇāni” | na tu kṡaṇasya | nahi kṡaṇasyotpādādaya: prajñāyante | nacāprajñāyamānā 
ete lakṡaṇaṃ bhavitumarhanti | ata evātra sūtre “saṃskrtasyotpādo’pi prajñāyata” ityuktam |
puna: saṃskrtagrahaṇaṃ saṃskrtatve lakṡaṇānīti yathā vijñāye –[##33a. 4A1. VI##]ta | maivaṃ vijñāyi
saṃskrtasya vastuno’stitve lakṡaṇāni jalavalākāvat sādhvasādhutve vā kanyālakṡaṇavaditi | tatra
pravāhasyādirutpādo nivrttirvyaya: | sa eva pravāho’nuvarttamāna: sthiti: | tasya{2. ##Y.## tasyā: |} pūrvāparaviśeṡa: 
sthityanyathātvam |{3. ##MS.## ...thātvamevaṃ | } evaṃ ca krtvoktaṃ “viditā eva{4. ##Y. (N.) corrects ## eva
##into## iva |}nandasya kulaputrasya vedanā utpadyante
viditā ava{5. ##Y (N.) corrects## ava ##into## iva | } tiṡṭhante viditā{6. ##Y. (N) adds## iva|}  astaṃ parikṡayaṃ paryādānaṃ gacchantī”ti | āha cātra
“jātirādi: pravāhasya vyayaścheda: sthitistu sa: |
sthityanyathātvaṃ tasyaiva pūrvāparaviśiṡṭatā ||”
“jātirapūrvo bhāva: sthiti: prabandho vyayastaduccheda: |
sthityanyathātvamiṡṭaṃ prabandhapūrvāparaviśeṡa” iti |
“kṡaṇikasya hi dharmasya vinā sthityā vyayo bhavet |
na ca{7. ##Y.## sa ca |} vyetyeva tenāsya vrthā tatparikalpanā ||”
tasmāt pravāha eva sthiti: | evaṃ ca krtvā’yamapyabhidharmanirdeśa{8. ##MS.## nirdeśopapanno |} upapanno bhavati |
“sthiti: katamā | utpannānāṃ saṃskārāṇāmavināśa" iti | nahi kṡaṇasyotpannasyāvināśo'stīti |
yadapi ca jñānaprasthāna uktam “ekasmiṃścitte ka utpāda: | āha| jāti: | ko vyayo
maraṇam | kiṃ sthityanyathātvaṃ jare”ti | tatrāpi nikāyasabhāgacittaṃ yujyate | pratikṡaṇaṃ 
cāpi saṃskrtasyaitāni lakṡaṇā-[##3b 4B1. VI##]ni yujyante vinā’pi dravyāntarakalpanayā |
kathamiti | pratikṡaṇamabhūtvābhāva utpāda: | bhūtvā’bhāvo vyaya: | pūrvasya pūrvasyottarakṡaṇānubandha: 
sthiti: |tasyāvisadrśatvaṃ sthityanyathātvamiti | yadā tarhi sadrśā utpadyante | na te nirviśeṡā
bhavanti | kathamidaṃ  jñāyate | kṡiptākṡiptabalidurbalakṡiptasya vajrādeścirāśutarapātakālabhedāttanma-
hābhūtānāṃ{9. ##Y.## tadbhūtānāṃ |} pariṇāmaviśeṡasiddhe: | nātibahuviśeṡabhinnāstu saṃskārā: satyapyanyathātve sadrśā
eva drśyante | antimasya tarhi śabdārci:kṡaṇasya parinirvāṇakāle ca ṡaḍāyatanasyottarakṡaṇābhāvāt 
sthityanyathātvaṃ nāstītyavyāpinī lakṡaṇavyavasthā prāpnoti | na vai saṃskrtasya sthitirevocyate |
@078
lakṡaṇamapi tu sthityanyathātvam | ato yasyāsti sthitistasyāvaśyamanyathātvaṃ bhavatīti nāsti 
lakṡaṇavyavasthābheda: | samāsatastvatra sūtre saṃskrtasyedaṃ lakṡaṇamiti dyotitaṃ bhagavatāṃ “saṃskrtaṃ 
nāma yadbhūtvā bhavati bhūtvā ca punarna bhavati yaścāsya sthitisaṃjñaka: prabandha: so’nyathā cānyathā 
ca bhavatī”ti | kimatra dravyāntarairjātyādibhi: kathamidānīṃ sa eva dharmo lakṡyastasyaiva{1. ##Y. adds## ca |} lakṡaṇaṃ 
yokṡyate | kathaṃ tāvanmahā-[##34a. 4A1. VII##] puruṡalakṡaṇāni mahāpuruṡānnānyāni 
sāsnālāṅgūlakakudaśaphaviṡāṇādīni ca gotvalakṡaṇāni gornānyāni kāṭhinyādīni ca prthivī-
dhātvādīnāṃ lakṡaṇāni tebhyo nānyāni | yathā cordhvagamanena dūrāddhūmasya dhūmatvaṃ lakṡyate naca
tattasmādanyat | sa evātra nyāya: syāt | naca saṃskrtānāṃ rūpādīnāṃ tāvat saṃskrtatvaṃ lakṡyate |
grhṇatāpi svabhāvaṃ yāvat prāgabhāvo na jñāyate paścācca santateśca viśeṡa: | tasmānna tenaiva tallakṡitaṃ 
bhavati naca tebhyo dravyāntarāṇyeva jātyādīni vidyante | athāpi nāma dravyāntarāṇyeva jātyādīni 
bhaveyu: | kimayuktaṃ syāt | eko dharma: ekasminneva kāle jāta: sthito jīrṇo naṡṭa: syādeṡāṃ
sahabhūtvāt{2. ##Y.## sahabhūtatvāt |} | na | kāritrakālabhedāt | anāgatā hi jāti: kāritraṃ hi karoti | yasmānna 
jātaṃ janyate janite tu dharme varttamānā: kṡityādaya: kāritraṃ kurvantīti na yadā jāyate tadā tiṡṭhati
jīryati vinaśyati vā | idaṃ tāvadiha saṃpradhāryaṃ bhavet | kimanāgataṃ dravyato’sti nāstīti 
paścājjanayati vā naveti sidhyet | satyapi tu tasmin jāti: kāritraṃ kurvatī kathamanāgatā 
sidhyatītyanāgata{3. ##MS.##...nāgatā |} lakṡaṇaṃ vaktavyam | uparatakāritrā [##34b. 4B1. VII##] cotpannā kathaṃ 
varttamānā sidhyatīti varttamānalakṡaṇaṃ vaktavyam | sthityādayo’pi ca yugapat kāritre varttamānā
ekakṡaṇa eva dharmasya sthitajīrṇavinaṡṭatāṃ prasañjeyu: | yadaiva{4. ##Y.## yadaivaṃ |} hyenaṃ sthiti: sthāpayati tadaiva
jarā jarayati anityatā vināśayatīti | kimayaṃ tatra kāle tiṡṭhatvāhosvijjīryatu vinaśyatu vā 
yo’pi hi brūyāt sthityādīnāmapi kāritraṃ krameṇeti tasya kṡaṇikatvaṃ bādhyate | athāpyevaṃ 
brūyāt eṡa eva hi na: kṡaṇo yāvataitat sarvaṃ samāpyata iti |{5. ##MS.## ityevamapi |} evamapi tābhyāṃ sahotpannā 
sthitistāvat sthāpayati na jarā jarayati anityatā vā vināśayatīti | kuta etat |
sthiterbalīyastvāt | puna: kenābalīyastvam | yadaināṃ{6. ##Y.## yadenāṃ |} saha dharmeṇānityatā hanti{7. ##Y.## nihanti |} | krtakrtyā 
puna: karttuṃ notsahate jātivat | sthātu{8. ##MS.## jātu |}ryuktamanutsoḍhum | nahi{9. ##MS.## nahina |} śakyaṃ jātyādijanyaṃ 
varttamānatāmānītaṃ punarānetum | śakyaṃ tu khalu sthityā sthāpyamatyantamapi sthāpayitum | ato 
@079
na yuktaṃ yannotsahate | ko vā’tra pratibandha: | te eva jarā’nityate | yadi hi te balīyasyau 
syātāṃ pūrvameva syātām | nivrttakāritrāyāṃ khalvapi sthitau te cāpi na tiṡṭhata: sa cāpi dharma 
iti kathaṃ kutra vā kāritraṃ karttumutsahiṡyete kiṃ vā [##35a. 4A1. VIII##] punastābhyāṃ karttavyam |
sthitiparigrahāddhi sa dharma utpannamātro na vyanaśyat | sa tu tayā vyupekṡyamāṇo{1. ##Y.## pyupekṡyamāṇo |} niyataṃ na 
sthāsyatyayamevāsya vināśa: | syācca tāvadekasya dharmasyotpannasyāvināśa: sthiti:
vināśo’nityatā | {2. jarā tu .... nāmopapadyate ##is tentatively reconstructed
from Chinese with the help of## dīpavrtti | ##MS. reads like:-## jarāstu khalu sarvathātve’nya
eva sa: | tasmānnaikasya bhāvasya jarā nāmopapadyate |}jarā tu khalu sarvathātvena na tathā | pūrvāparaviśeṡāt vipariṇāmācca |
atastadanyathātve’nya eva | uktaṃ hi 
“tathātvena jarā’siddhiranyathātve’nya eva sa: |
tasmānnaikasya bhāvastha jarā nāmopapadyate”{2. jarā tu .... nāmopapadyate ##is tentatively reconstructed
from Chinese with the help of## dīpavrtti | ##MS. reads like:-## jarāstu khalu sarvathātve’nya
eva sa: | tasmānnaikasya bhāvasya jarā nāmopapadyate |} |
yo’pyāha nikāyāntarīyo “vināśa{3. ##MS.## vināśa: |}kāraṇaṃ prāpyānityatā vināśayatī” ti tasya harītakīṃ 
prāpya devatā virecayatītyāpannaṃ bhavati kiṃ punastāṃ kalpayitvā | tata evāstu vināśakāraṇādvināśa: 
cittacaittānāṃ ca kṡaṇikatvābhyupagamāttadanityatāyā vināśakāraṇānapekṡatvāt sthityanityate{4. ##MS.## sthityanityanityate |}
kāritramabhinnakālaṃ kuryātāmityekasyaikatra kāle sthita{5. ##Y.## sthiti |} vinaṡṭatā{6. ##MS.## vinaṡṭatāṃ |} saṃprasajyeta{7. ##Y.## saṃprasajyate |} | tasmāt pravāhaṃ 
pratyetāni saṃskrtalakṡaṇānyuktānītyevametatsūtraṃ sunītaṃ bhavati |
apica yadyanāgatā jātirjanyasya janikā kimarthaṃ sarvamanāgataṃ yugapannotpadyate | yasmāt 
janyasya janikā jātirna hetupratyayairvinā ||46||
nahi vinā hetupratyayasāmagryā jātirjanikā bhavati | hetupratyayānāmeva tarhi sāmarthyaṃ paśyāma: |
sati sāmagrye bhāvādasati cābhāvānna jāteriti hetupratyayā eva jana-[##35b. 4B1. VIII##] kā:
santa: | kiṃ ca bho: sarvaṃ vidyamānamupalabhyate | sūkṡmā api{8. ##Y. adds## hi |} dharmaprakrtaya: saṃvidyante |
jātamityeva tu na syādasatyāṃ jātau ṡaṡṭhīvacanaṃ ca rūpasyotpāda: iti yathā rūpasya rūpamiti |
evaṃ yāvadanityatā yathāyogaṃ vaktavyā | tena tarhyanātmatvamapyeṡṭavyamanātmabuddhisiddhyartham |
saṃkhyāparimāṇaprthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasattādayo’pi tīrthakaraparikalpitā abhyupagantavyā
ekadvimahadaṇuprthaksaṃyuktaviyukta{9. ##Y.## vibhakta |} parāparasadādibuddhisiddhyartham | ṡaṡṭhīvidhānārthaṃ ca rūpasya 
saṃyoga iti | eṡā ca ṡaṡṭhī kathaṃ kalpyate | rūpasya svabhāva iti | tasmāt prajñaptimātramevaitada-
@080
bhūtvābhāvajñāpanārthaṃ kriyate jātamiti | sa cābhūtvābhāvalakṡaṇa utpādo bahuvikalpa: | tasya
viśeṡaṇārthaṃ rūpasyotpāda iti ṡaṡṭhīṃ kurvanti yathā rūpasaṃjñaka evotpāda: pratīyeta mā’nya:{1. ##Y.MS.## nānya: |}-
pratyāyīti | tadyathā candanasya gandhādaya: śilāputrakasya śarīramiti | evaṃ sthityādayo’pi 
yathāyogaṃ veditavyā: | yadi jātyā vinā jāyate kasmādasaṃskrtamapyākāśādikaṃ na jāyate |
jāyata ityabhūtvā bhavati | asaṃskrtaṃ ca nityamastīti na jāyate | yathā ca dharmatayā na sarvaṃ 
jātimadiṡyate [##36a. 5A. I##] tathā{2. ##Y. adds## dharmatayā |} na sarvaṃ jāyata ityeṡṭavyam | yathā ca tulye jātimattve 
tadanye pratyayāstadanyasyotpādane na samarthā bhavantyevamevāsaṃskrtasyotpādane sarve’pyasamarthā: syu: |
siddhā eva tu dravyabhāvena jātyādaya iti vaibhāṡikā: | nahi dūṡakā: santītyāgamā apāsyante 
nahi mrgā: santīti yavā nopyante nahi{3. ##Y. omits## hi |} makṡikā: patantīti{4. ##MS. drops## ti |} modakā na bhakṡyante | tasmāddoṡeṡu
pratividhātavyaṃ siddhāntaścānuvarttitavya:{5. ##Y.## nusartavya: |} | uktāni lakṡaṇāni ||
nāmakāyādaya: katame |
nāmakāyādaya: saṃjñāvākyākṡarasamuktaya:{6. ##MS.## samuktāya: |} |
ādigrahaṇena padavyañjanakāyagrahaṇam | tatra saṃjñākaraṇaṃ nāma | tadyathā rūpaṃ śabda ityevamādi: |
vākyaṃ padaṃ yāvatā’rthaparisamāptistadyathā “anityā{7. ##MS.## anitya |} bata saṃskārā” ityevamādi yena 
kriyāguṇakālasaṃbandhaviśeṡā gamyante | vyañjanamakṡaraṃ tadyathā a ā ityevamādi | nanu cākṡarāṇyapi 
lipyavayavānāṃ nāmāni | na vai lipyavayavānāṃ pratyāyanārthamakṡarāṇi praṇītānyakṡarāṇāmeva tu 
pratyāyanārthaṃ lipyavayavā: praṇītā: | kathamaśrūyamāṇāni lekhyena pratīyeranniti nākṡarāṇyeṡāṃ 
nāmāni | eṡāṃ ca saṃjñādīnāṃ samuktayo nāmādikāyā: | uca samavāye paṭhanti | tasya 
samuktirityetad rūpaṃ bhavati | yo’rtha: sa-[##36b. 5B. I##]mavāya iti so’rtha: samuktiriti |
tatra nāmakāyastadyathā rūpaśabdagandharasaspraṡṭavyānītyevamādi | padakāya: tadyathā “sarvasaṃskārā
anityā: sarvadharmā anātmāna: śāntaṃ nirvāṇami”tyevamādi | vyañjanakāyastadyathā ka kha ga gha
ṅetyevamādi | nanu caite{8. ##Y.## ca te |} vāksvabhāvatvācchabdātmakā iti rūpasvabhāvā bhavanti | kasmāccitta-
viprayuktā ityucyante | naite vāksvabhāvā: | ghoṡo hi vāk naca ghoṡamātreṇārthā: pratīyante |
kiṃ tarhi | vāṅnāmni pravarttate nāmārthaṃ{9. ##Y.## arthatvaṃ |} dyotayati naiva{10. ##Y.## na vai |} ghoṡamātraṃ vāgyena tu ghoṡeṇārtha: 
pratīyate sa ghoṡo vāk | kena punarghoṡeṇārtha: pratīyate | yo’rtheṡu krtāvadhirvaktrbhistadyathā
@081
gaurityeṡa śabdo navasvartheṡu krtāvadhi: |
“vāgdigbhūraśmivajreṡu paśvakṡisvargavāriṡu |
navasvartheṡu medhāvī gośabdamupadhārayedi”ti |
yo’pi hi manyate nāmārthaṃ dyotayatīti tenāpyetadavaśyamabhyupagantavyaṃ yadi pratītapadārthakaṃ bhavatīti |
taccaita{1. ##MS.## tacceta... |} cchabdamātrādeva{2. ##Y. omits## eva |} pratītapadārthakāt sidhyatīti kimarthāntaraṃ nāma kalpayitvā | idaṃ 
cāpi na jñāyate kathaṃ vāṅnāmni pravarttata iti | kiṃ tāvadutpādayatyāhosvit prakāśayati |
yadyutpāda-[##37a. 5A. II##]yati | ghoṡasvabhāvatvādvāca: sarvaṃ ghoṡamātraṃ nāmotpādayiṡyati 
yādrśo vā ghoṡaviśeṡa iṡyate nāmna utpādaka: sa evārthasya dyotako bhaviṡyati | atha 
prakāśayati | ghoṡasvabhāvatvādvāca: sarvaṃ ghoṡamātraṃ nāma prakāśayiṡyati yādrśo vā ghoṡaviśeṡa-
iṡyate nāmna: prakāśaka: sa evārthasya dyotako bhaviṡyati | na khalvapi śabdānāṃ sāmagryamasti{3. ##MS.## samagryamasti |}
kṡaṇaikamilanam | na caikasya bhāgaśa{4. ##MS. looks like## 
bhāgagata |} utpādo yukta iti kathamutpādayantī vāṅnāmotpādayet |
kathaṃ tāvadatītāpekṡa: paścimo vijñaptikṡaṇa utpādayatyavijñaptim | evaṃ tarhi paścima eva śabde{5. ##Y.## paścimaśabda eva |} 
nāmna utpādādyo’pi{6. ##MS.## utpādyo’pi |} tamevaikaṃ śrṇoti so’pyarthaṃ pratipadyeta | athāpyevaṃ kalpyeta vāgvyañjanaṃ 
janayati vyañjanaṃ tu nāmeti | atrāpi sa eva prasaṅgo vyañjanānāṃ sāmagryābhāvāt | eṡa eva
ca{7. ##Y.## tu |} prasaṅgo nāmna: prakāśakatve vāca: | vyañjanaṃ cāpi vāgviśiṡṭaprājñā apyavahitacetaskā
lakṡaṇata: paricchettuṃ notsahanta iti vyañjanasyāpi vāk naivotpādikā na prakāśikā yujyate |
athāpyarthasahajaṃ nāma jātyādivadiṡyate{8. ##Y.## iṡyeta |} | evaṃ satyatītānāgatasyārthasya varttamānaṃ nāma na syād{9. syādapatyānāṃ |} |
apatyānāṃ pitrbhiryatheṡṭaṃ nāmāni kalpyanta [##37b. 5B. II##] iti katamannāma tatsahajaṃ syāt 
asaṃskrtānāṃ ca dharmāṇāṃ kena sahajaṃ nāma{10. ##Y. adds## na |} syādityaniṡṭireveyam | yadapyuktaṃ bhagavatā
“nāmasaṃniśritā gāthā gāthānāṃ kavirāśraya:” iti 
atrārtheṡu{11. ##Y.## tatrārtheṡu |} krtāvadhi: śabdo nāma nāmnā{12. ##Y.## nāmnāṃ |} ca racanāviśeṡo gātheti nāmasaṃniśritā bhavati 
racanāviśeṡaśca dravyāntaraṃ nopapadyate | paṅktivaccittānupūrvyavacca | astu vā vyañjanamātrasya dravyāntara-
bhāvaparikalpanā | tatsamūhā eva nāmakāyādayo bhaviṡyantītyapārthikā tatprajñapti:{13. ##Y.## praklrpti: |} | santyeva tu 
viprayuktasaṃskārabhāvanā nāmakāyādayo dravyata iti vaibhāṡikā: | nahi sarva{14. ##Y.## sarve |} dharmāstarkagamyā
bhavantīti |
@082
atha kiṃpratisaṃyuktā ete nāmakāyādaya: sattvākhyā asattvākhyā{1. ##Y.## sattvākhyāsattvākhyā |}vipākajā aupacayikā
nai:ṡyandikā: kuśalā akuśalā avyākrtā iti vaktavyam | āha
kāmarūpāptasattvākhyā ni:ṡyandāvyākrtā: 
kāmāptā rūpāptāśceti | ārūpyāptā api santi te tvanabhilāpyā ityapare | sattvākhyā
ete{2. ##D.## hyete |} | yaśca dyotayati sa tai: samanvāgato na yo dyotyate | nai:ṡyandikā anivrtāvyākrtāśca |
yathā caite nāmakāyādaya: sattvākhyā nai:ṡyandikā anivrtāvyākrtāśca 
tathā ||47||
sa-[##38a. 5A. III##]bhāgatā sā tu punarvipāko’pi{3. ##G. reads## sabhāgatā vipāko’pi traidhātu-
kyāptayo dvidhā |}
na kevalaṃ nai:ṡyandikī kāmarūpārūpyāvacarī
āptayo dvidhā |
prāptayo nai:ṡyandikyo vipākajāśca |
lakṡaṇāni ca 
dvidheti varttate prāptivat |
ni:ṡyandā: samāpattya{4. ##MS.## samāpattye |} samanvayā: ||48||
dve acittasamāpattī asamanvāgamaśca nai:ṡyandikā eva | śeṡameṡāṃ vaktavyamuktam{5. ##MS.## śeṡameṡāmvaktamuktaṃ |} | śeṡayoścāsaṃjñika-
jīvitayorato na punarbrūma: | kathaṃ prāptyādīnāṃ sattvākhyatoktā | samanvāgamavacanāt | kathaṃ 
lakṡaṇānāṃ sattvāsattvākhyatoktā | sarvasaṃskrtasahabhūtvāt | uktā viprayuktā: ||
yattūktaṃ “janyasya janikā jātirna hetupratyayairvinā” iti ka ime hetava: ke ca pratyayā: |
kāraṇaṃ sahabhūścaiva sabhāga: saṃprayuktaka: |
sarvatrago vipākākhya: ṡaḍvidho heturisyate ||49||
ṡaḍime hetava: | kāraṇahetu: sahabhūhetu: sabhāgahetu: saṃprayuktakahetu: sarvatragahetu:
vipākaheturiti{6. ##MS. drops## he |} | tatra
svato’nye kāraṇaṃ hetu: 
saṃskrtasya hi dharmasya svabhāvavarjyā: sarvadharmā: kāraṇaheturutpādayati{7. ##Y.## utpādaṃ prati |} | avighnabhāvāvasthānāt |
nanu ca ye’syājānata udapatsyantāsravā jānato’sya te notpadyanta iti jñānameṡāṃ vighnamutpattau karoti 
@083
sūryaprabhāvajjyotiṡāṃ{1. ##Y.## ....prabhā ca jyotiṡāṃ |} darśanasyeti kathaṃ svabhāvavarjyā: sarvadharmā: saṃskrtasya kāraṇahe-
[##38b. 5B. III##]turbhavanti | utpadyamānasyāvighnabhāvenāvasthānāditi{2. ##Y.## utpādaṃ pratyavighnabhāvāvasthānāditi |} jñātavyam | bhavettāvadu-
tpattau vighnakāraṇe samarthānāmavighnakāraṇāddhetutvam | tadyathā anupadrotāraṃ bhojakamadhikrtya
grāmīṇā bhavanti vaktāra: svāminā sma: sukhitā iti | yasya punarnāstyeva śaktirvighnayituṃ tasya 
kathaṃ hetubhāvastadyathā nirvāṇasyānutpattidharmakāṇāṃ{3. ##Y.## dharmāṇāṃ |} ca sarvotpattau nārakādīnāṃ cārūpya-
sattva{4. ##Y. omits## sattva | ##MS.## sattva |} skandhotpattau | asanto’pi hyete tathaiva vighnaṃ karttumasamarthā: syu: | asamarthe’pi 
hi bhojake tathā vaktāro bhavantīti sa evātra drṡṭānta: sāmānyenaiva nirdeśa: |{5. ##MS.## nirddeśo yastu |} yastu pradhāna: 
kāraṇahetu: sa utpādane’pi samartho yathā cakṡūrūpe cakṡurvijñānasya āhāra: śarīrasya bījādayo’ṅku
rādīnāmiti | yastvevaṃ codayati anāvaraṇabhāvena cetsarvaṃ dharmahetavo bhavanti kasmānna 
sarvasyotpādo yugapadbhavati prāṇātipātena ca ghātakavat sarve tadbhājo{6. ##MS.## bhājo |} bhavantīti | tasyedamacodyam{7. ##MS.## tasyaida... |} |
yasmādanāvaraṇabhāvena sarvadharmā: hetu: pratijñāyante na kārakabhāveneti | sarvasyaiva kāraṇaheto:
sarvotpattau sāmarthyamityapare | tadyathā nirvāṇasyāpi cakṡurvi-[##39a. 5A. IV##]jñānam |
kathaṃ krtvā | tena hyālambanāt manovijñānamutpadyate kuśalākuśalaṃ yata: krameṇa paścāccakṡurvijñānamiti 
kāraṇaparaṃparayā tasyāpi pratyayībhāvādasti sāmarthyam | evamanyasyāpi pratipattavyam | eṡā 
hi dik | ukta: kāraṇahetu: |
sahabhūrye mitha:phalā: |
mitha: pāraṃparyeṇa ye dharmā: parasparaphalāste paraspara: sahabhūheturyathā | katham |
bhūtavaccittacittānuvartilakṡaṇalakṡyavat ||50||
catvāri mahābhūtānyanyonyaṃ sahabhūhetu: | cittaṃ cittānuvarttināṃ dharmāṇāṃ te’pi tasya |
saṃskrtalakṡaṇāni lakṡyasya so’pi teṡām | evaṃ ca krtvā sarvameva saṃskrtaṃ{8. ##MS.## saṃskrta |} sahabhūheturyathāyogam |
vināpi cānyonyaphalatvena dharmo’nulakṡaṇānāṃ sahabhūheturna tāni tasyetyupasaṃkhyātavyam ||
ke punarete cittānuvarttino dharmā: |
caittā dvau saṃvarau teṡāṃ cetaso lakṡaṇāni ca |
cittānuvarttina: 
sarve cittasaṃprayuktā: | dhyānasaṃvaro’nāsravasaṃvarasteṡāṃ ca ye jātyādayaścittasya ca | ete 
@084
dharmāścittānuvartina ucyante | kathamete cittamanuparivarttante{1. ##MS.##...varttate |} | samāsata:
kālaphalādiśubhatādibhi: ||51||
kālastāvaccittenaikotpādasthitinirodhatayā ekādhvapatitatvena ca {2. ##Y.## caturthena |} | phalādibhirekaphalavipākani:-
[##39b. 5B. IV##]ṡyandatayā | pūrvakastvekaśabda: sahārthe veditavya: | śubhatādibhi:
kuśalākuśalāvyākrtacitte kuśalākuśalāvyākrtatayā{3. ##MS.## ...vyākrtayā |} | evaṃ daśabhi: kāraṇaiścittānuparivarttina
ucyante | tatra sarvālpa{4. ##Y.## sarvālyaṃ |}cittamaṡṭapañcāśato dharmāṇāṃ sahabhūhetu: | daśānāṃ mahābhūmikānāṃ 
catvāriṃśatastallakṡaṇānāmaṡṭānāṃ ca svalakṡaṇānulakṡaṇānām{5. ##MS. drops## nāṃ |} | tasya punaścatu:pañcāśaddharmā: sahabhūhetu: |
svānyanulakṡaṇāni sthāpayitvā | caturdaśetyapare | daśa mahābhūmikā: svānyeva ca lakṡaṇānīti |
tadetanna varṇayanti | prakaraṇagrantho hyevaṃ virudhyeta | “syāddu:khasatyaṃ satkāyadrṡṭihetukaṃ na 
satkāyadrṡṭe{6. ##MS.## drṡṭi |}rhetu: | satkāyadrṡṭestatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇāṃ jātiṃ jarāṃ sthitimanityatāṃ ca 
sthāpayitvā yattadanyat kliṡṭaṃ du:khasatyaṃ satkāyadrṡṭihetukaṃ na satkāyadrṡṭe{7. ##MS.## drṡṭi |}rhetu:{8. ##Y. omits## na satkāyadrṡṭerhetu: |} | satkāyadrṡṭeśca{9. ##MS.## drṡṭiśca |} hetu-
ryadetat{10. ##MS.## hetuyadetat |} sthāpitami”ti | ye tarhi “tatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇā{11. ##Y. omits## ca dharmāṇām |}mi”tyetanna paṭhanti
tairapyetat paṭhitavyam arthato vaivaṃ boddhavyamiti kāśmīrā: | yattāvatsahabhūhetunā hetu: sahabhvapi 
tat | syāttu sahabhūrna sahabhūhetunā hetu: | dharmasyānulakṡaṇāni | tāni cānyonyam |
{12. ##Y.## cittānu... |}anuparivarttyanulakṡaṇāni caivaṃ{13. ##Y. seems to read## eva |} cittasya tā-[##40a. 5A. V##]ni cānyonyaṃ sapratighaṃ 
copādāyarūpamanyonyamapratighaṃ ca kiṃcit sarvaṃ ca bhūtai: prāptayaśca sahajā: prāptimata: sahabhuvo 
na sahabhūheturanekaphalavipāka{14. ##MS.## ...vipāka: |}niṡyandatvāt | na caitā:{15. ##Y.## caittā: |} sahacariṡṇava: pūrvamapyutpatte: 
paścādapīti | sarvamapyetat syāt | kiṃ tu prasiddhahetuphalabhāvānāṃ bījādīnāmeṡa nyāyo na 
drṡṭa iti vaktavyametat kathaṃ sahotpannānāṃ dharmāṇāṃ hetuphalabhāva iti | tadyathā pradīpaprabhayoraṅkura-
cchāyayośca | saṃpradhārya tāvadetatkiṃ prabhāyā: pradīpo heturāhosvit pūrvotpannaiva sāmagrī
saprabhasya pradīpasya sacchāyasyāṅkurasyotpattau heturiti | itastarhi bhāvābhāvayostadvattvāt |
etaddhi hetuhetumato lakṡaṇamācakṡate haitukā: | yasya bhāvābhāvayo: yasya bhāvābhāvau niyamata:
sa heturitaro hetumāniti | sahabhuvāṃ ca dharmāṇāmekasya bhāve sarveṡāṃ bhāva ekasyābhāve 
@085
sarveṡāmabhāva iti yukto hetuphalabhāva: | syāttāvatsahotpannānāṃ parasparaṃ tu katham | ata evāha
evaṃ tarhyavinirbhāviṇo{1. ##MS.## vinirbhāvino, ##Y.## avinābhāvino |}’pyupādāyarūpasyānyonyameṡa prasaṅga:{2. ##MS.## prasaṃga |} bhūtaiśca sārdhaṃ cittānulakṡaṇādīnāṃ 
ca cittādibhi: | tridaṇḍānyonyabalāvasthānavattarhi sahabhuvāṃ hetupha-[##40b. 5B. V##]labhāva:
sidhyati | mīmāṃsyaṃ tāvadetat | kimeṡāṃ sahotpannabalenāvasthānamāhosvit pūrvasāmagrīvaśātta-
thaivotpāda iti anyadapi ca tatra kiṃcidbhavati{3. ##MS.## kiṃced |} sūtrakaṃ śaṅkuko vā prthivī vā dhārikā |
eṡāmapi nāmānye’pi sabhāgahetutvādayo bhavantīti siddha: sahabhūhetu: |
sabhāgahetu: katama: |
sabhāgahetu: sadrśā:
sadrśā dharmā: sadrśānāṃ dharmāṇāṃ sabhāgahetustadyathā kuśalā: pañca skandhā: kuśalānāṃ{4. ##MS. drops## nā |}manyonyaṃ 
kliṡṭā: kliṡṭānāmavyākrtā avyākrtānāṃ rūpamavyākrtaṃ pañcānām | catvārastu na rūpasyetyapare |
nyūnatvāt | kalalaṃ kalalādīnāṃ daśānāmavasthānām arvudāyo’rvudādīnāmekaikāpahrāsenaikasminni-
kāyasabhāge{5. ##MS.## hrāso...|} | anyeṡu tu{6. ##Y. omits## tu |} samānajātīyeṡu daśāpyavasthā daśānām | bāhyeṡvapi yavo yavasya
śāli: śāleriti vistareṇa yojyam | ye tu rūpaṃ rūpasya necchanti sabhāgahetuṃ teṡāmeṡa grantha: 
icchāvighātāya saṃpravarttate “atītāni mahābhūtānyanāgatānāṃ mahābhūtānāṃ heturadhipati” riti |
kiṃ puna: sarve sadrśā: sadrśānāṃ sabhāgahetu: | netyāha | kiṃ tarhi |
svanikāyabhuva: 
svo nikāyo bhūścaiṡāṃ ta ime svanikāyabhuva: | pañca nikāyā: du:kha-[##41a. 5A. VI##]darśana-
prahātavyo yāvat bhāvanāprahātavya: | nava bhūmaya: | kāmadhāturaṡṭau ca dhyānārūpyā: | tatra
du:khadarśanaheyā du:khadarśanaheyānāṃ sabhāgaheturnānyeṡām | evaṃ yāvat bhāvanāheyā bhāvanāheyānām |
te’pi kāmāvacārā: kāmāvacarāṇāṃ prathamadhyānabhūmikā: prathamadhyānabhūmikānāṃ yāvat 
bhavāgrabhūmikāstadbhūmikānāmeva{7. ##MS.## ...statbhūmi..|} nānyeṡām | te’pi na sarve | kiṃ tarhi |
agrajā: |
pūrvotpannā: paścimānāmutpannānutpannānāṃ sabhāgahetu: | anāgatā naiva sabhāgahetu: | evamatīte |
kuta etat | āha | śāstrāt |{8. ##MS.## śāstrātsabhā...|} “sabhāgahetu: katama: | pūrvotpannāni kuśalamūlāni paścādutpannānāṃ 
@086
kuśalamūlānāṃ tatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇāṃ svadhātau sabhāgahetunā hetu: | evamatītānyatīta-
pratyutpannānām | atītapratyutpannānyanāgatānāmiti vaktavyam” | idapi śāstraṃ “yo dharmo
yasya dharmasya hetu: kadācitsa dharmastasya dharmasya na hetu: | āha | na kadācidi”ti |
sahabhūsaṃprayuktakavipākahetvabhisandhivacanādadoṡa: eṡa: | yastu manyate anāgato’pi sa dharma
utpadyamānāvasthāyāṃ sabhāgahetutve niyatībhūto bhavatyatastāṃ caramāvasthāmabhisaṃdhāyoktaṃ “na
kadācinna heturi”ti | tasyāyamaparihāro yasmātsa dharma utpadya-[##41b. 5B. VI##]mānāvasthāyā: 
pūrvaṃ sabhāgaheturabhūtvā paścāt bhavati | ihāpi ca praśne yo dharmo yasya dharmasya samanantara: 
kadācit sa dharmastasya dharmasya na samanantara iti śakyamanayā kalpanayā vaktuṃ syānna 
kadāciditi | kasmādevamāha | yadi sa dharmo notpanno bhavatīti dvimukhasaṃdarśanārthaṃ yathā tatra
tathehāpi karttavyam | yathā ceha tathā tatreti{1. ##MS.## tathātreti |} | evaṃ sati ko guṇo labhyata ityakauśala{2. ##MS.## kośala |}mevātra
śāstrakārasyaiva saṃbhāvyeta{3. ##Y.##.. syaivaṃ saṃbhāvyate |} | tasmāt pūrvaka evātra{4. ##Y.## evaiṡa |} parihāra: sādhu: | yattarhīdamuktam “anāgatānāṃ 
satkāyadrṡṭiṃ tatsaṃprayuktaṃ ca du:khasatyaṃ sthāpayitvā yattadanyat kliṡṭaṃ{5. ##MS.## kliṡṭa |} du:khasatyaṃ tatsatkāyadrṡṭihetukaṃ
na satkāyadrṡṭerheturyattu sthāpitaṃ tatsatkāyadrṡṭihetukaṃ satkāyadrṡṭeśca heturi”ti | anāgatasatkāyadrṡṭi-
saṃprayuktaṃ du:khasatyaṃ sthāpayitvetyevametat karttavyamarthato’pi caivaṃ{6. ##Y. omits## api ##and reads## vaivaṃ |} boddhavyamiti | idaṃ tarhi
prajñaptibhāṡyaṃ kathaṃ nīyate “sarvadharmāścatuṡke niyatā hetau phale āśraye ālambane niyatā” iti |
heturatra saṃprayuktakahetu: sahabhūhetuśca | phalaṃ puruṡakāraphalamadhipatiphalaṃ ca | āśrayaścakṡurādirālambanaṃ 
rūpādikamiti draṡṭavyam | nanu caivaṃ sati sabhāgaheturabhūtvā he-[##42a. 5A. VII##]turbhavatīti 
prāptam | iṡyata evāvasthāṃ prati na dravyam | avasthāphalaṃ hi sāmagryaṃ na dravyaphalam |
kiṃ puna: syādyadi vipākahetuvadanāgato’pi sabhāgahetu: syāt | śāstre tasya grahaṇaṃ syāt |
sa{7. ##Y.## ya |} eva hi phaladānagrahaṇakriyāsamarthastasyaiva grahaṇādadoṡa: | naitadasti | ni:ṡyandaphalena hi 
saphala: sabhāgahetu: | taccānāgatasyāyuktaṃ pūrvapaścimatā’bhāvāt | na cotpannamanāgatasya 
ni:ṡyando yujyate | yathā’tītaṃ varttamānasya | mā bhūddheto: pūrvaṃ phalamiti | nāstyanāgata: 
sabhāgahetu: | vipākaheturapi evamanāgato na prāpnoti | vipākaphalasya pūrvaṃ saha cāyogādanāgate 
cādhvani pūrvapaścimatā’bhāvāt | naitadasti | sabhāgahetorvinā paurvāparyeṇa sadrśa: sadrśasya 
sabhāgaheturityanyonyahetutvādanyonyani:ṡyandatā saṃprasajyeta | nacānyonyani:ṡyandatā yuktimatīti |
@087
natveva{1. ##Y. one reading is## tvevaṃ |} vipākahetorvinā{2. ##Y.## ...heturvinā |} paurvāparyeṇānyonyahetuphalatā saṃprasajyate {3. ##Y. one reading is## saṃprayujyate |} | bhinnalakṡaṇātvāddhetuphalayo: |
tasmādavasthāvyavasthita eva sabhāgaheturlakṡaṇavyavasthitastu vipākaheturityanāgato’pi na vāryate |
yaduktaṃ svabhūmika: sabhāgaheturbhavatīti kimeṡa niyama: sarvasya sāsravasyaiṡa niyama: |
anyo’nyaṃ navabhūmistu mārga: 
sabhāgahetu-[##42b. 5B. VII##]rityadhikāra: | anāgamye dhyānāntarikāyāṃ caturṡu dhyāneṡu 
triṡu cārūpyeṡu mārgasatyamanyo’nyaṃ sabhāgahetu: | kiṃ kāraṇam | āgantuko hyasau tāsu 
bhūmiṡu na taddhātupatitastadbhūmi{4. ##MS.##.. stat bhūmi |}kābhistrṡṇābhirasvīkrtatvāt | ata: samānajātīyasyānyabhūmi- 
kasyāpi sabhāgaheturbhavati | sa puna: 
samaviśiṡṭayo: ||52||
na nyūnasya heturbhavati | tadyathā du:khe dharmajñānakṡāntistasyā evānāgatāyā: sabhāgaheturviśiṡṭasya
ca yāvadanutpādajñānasya | anutpādajñānamanutpādajñānasyaivānyaviśiṡṭasyābhāvāt | darśanabhāvanā{5. ##MS.## bhāvanā |}’sai
kṡyamārgāstridveyakeṡām | tatrāpi mrdvindriyamārgo mrdutīkṡṇendriyamārgasya hetu: | tīkṡṇendriyamārga-
stīkṡṇendriyamārgasyaiva | tadyathā śraddhānusāriśraddhādhimuktasamayavimuktamārgā: ṡaṇṇāṃ caturṇāṃ 
dvayośca | dharmānusāridrṡṭiprāptāsamayavimuktamārgā:{6. ##MS.## mārgatrayāṇāṃ |} trayāṇāṃ dvayorekasya | kathaṃ punarūrdhvabhūmika-
syādhobhūmiko mārga: samo vā bhavati viśiṡṭo vā | indriyato hetūpacayataśca | tatra
darśanādimārgāṇāṃ mrdumrdvādīnāṃ cottarottara{7. ##Y.## cottarottare |}hetūpacitatarā: | yadyapyekasantāne śraddhādharmānusāri-
mārgayorasaṃbhava: utpannastvanāgatasya hetu: | [##43a. 5A. VIII##]
kiṃ puna: mārga eva samaviśiṡṭayo: sabhāgaheturbhavati | netyāha | laukikā api hi 
prayogajāstayoreva 
samaviśiṡṭayo: sabhāgaheturbhavanti na nyūnasya | yathā katame ityāha 
śrutacintāmayādikā: |
ete hi prāyogikā: śrutacintābhāvanāmayā guṇā: samaviśiṡṭayoreva heturna nyūnānām | tadyathā 
kāmāvacarā: śrutamayā: śrutacintāmayānāṃ cintāmayā{8. ##Y. adds## ca |}ścintāmayānām | bhāvanāmayābhāvāt |
rūpāvacarā: śrutamayā:{9. ##Y. MS.## ..mayā |} śrutabhāvanāmayānāṃ cintāmayābhāvāt | bhāvanāmayā bhāvanāmayānāmeva |
ārūpyāvacarā bhāvanāmayā bhāvanāmayānāmeva | teṡāmapi navaprakārabhedāt mrdumrdava: sarveṡāṃ 
@088
mrdumadhyā aṡṭānāmityeṡā nīti: | upapattipratilambhikāstu kuśalā dharmā: sarve navaprakārā:
paraspara{1. ##Y.## parasparaṃ |} sabhāgahetu: | kliṡṭā apyevam | anivrtāvyākrtāstu caturvidhā: | vipākajā airyāpathikā:
śailpasthānikā: nirmāṇacittasahajāśca | te yathākramaṃ catustridveyakeṡāṃ sabhāgahetu: nirmāṇacittamapi
kāmāvacara{2. ##Y.## kāmāvacaraṃ |}caturdhyānaphalam | tatra nottaradhyānaphalamadharadhyānaphalasya | nahyābhisaṃskārikasya 
sabhāgaheto-[##43b. 5B. VIII##]rhīyamānaṃ phalaṃ bhavati | tadyathā śāliryavādīnāṃ mā bhūnniṡphala: 
prayatna iti | ata eva cāhu:{3. ##Y. omits## ca |} syādutpanno’nāsravo{4. ##MS.## ...śravo |}’nutpannasyāsravasya{5. ##MS.## ...śravasya |} na hetu: syāttadyathā 
du:khe dharmajñānamutpannamanutpannnānāṃ{6. ##Y.## anutpattidharmāṇāṃ |} du:khe dharmajñānakṡāntīnām | sarvaṃ ca viśiṡṭaṃ nyūnasya na hetu: |
syādekasantānaniyata: pūrvapratilabdho’nāsravo{7. ##MS.## nāśravo |} dharma: paścādutpannasya na{8. ##MS.## ne |} hetu: | syādanāgatā: 
du:khe dharmajñānakṡāntayo du:khe dharmajñānasya yasmānna pūrvataraṃ phalamastyanāgato vā sabhāgahetu: |
syāt pūrvotpanno’nāsravo{9. ##MS.##...nāśravo |} dharma: paścādutpannasyānāsravasya{10. ##MS.## ...syanāśravasya |} na hetu: | syādadhimātro 
nyūnasya | tadyathottaraphalaparihīṇasyāvara{11. ##Y.## adhara |} phalasaṃmukhībhāve du:khe dharmajñānaprāptiścottarottara{12. ##Y. omits one## uttara |}
kṡaṇa{13. ##MS.## lakṡaṇa |}sahotpannānāṃ du:khe dharmajñānakṡāntiprāptīnāṃ nyūnatvāditi | ukta: sabhāgahetu: |
saṃprayuktakahetustu cittacaittā: 
evaṃ sati bhinnakālasantānajānāma{14. ##MS.## ...jānāṃ apya |} pyanyonyasaṃprayuktakahetutvaprasaṅga: | ekākārā{15. ##MS.## kāra |}lambanāstarhi |
evamapi sa eva prasaṅga: | ekakālāstarhi | evaṃ tarhi sati bhinnasantānajānāmapi prasaṅgo 
navacandrādīni{16. ##Y. adds## hi |} paśyatām | [##44a. 5A1. I##] tasmāttarhi 
samāśrayā: ||53||
samāna āśrayo yeṡāṃ te cittacaittā: anyonyaṃ saṃprayuktakahetu: | samāna ityabhinnastadyathā 
ya eva cakṡurindriyakṡaṇaścakṡurvijñānasyāśraya: sa eva tatsaṃprayuktānāṃ vedanādīnāmeva yāvanmana: |
indriyakṡaṇo manovijñānatatsaṃprayuktānāṃ veditavya: | ya: saṃprayuktakahetu: sahabhūheturapi sa: | atha 
kenārthena sahabhūhetu: kena saṃprayuktakahetu: | anyonyaphalārthena sahabhūhetu: | sahasārthikā{17. ##MS.## sahanasārthikā |} nyonyabala-
mārgaprayāṇavat | pañcabhi: samatābhi: saṃprayogārthena saṃprayuktakahetu: | teṡāmeva sārthikānāṃ 
samānānnapānā{18. ##Y.## snānaśayana |} diparibhogakriyāprayogavat | ekenāpi hi vinā sarveṇa{19. ##Y.## sarve |} na saṃprayujyanta
ityayameṡāṃ hetubhāva: | ukta: saṃprayuktakahetu: |
@089
sarvatragahetu: katama: |
sarvatragākhya: kliṡṭānāṃ svabhūmau pūrvasarvagā: |
svabhūmikā: pūrvotpannā: sarvatragā dharmā: paścimānāṃ kliṡṭānāṃ dharmāṇāṃ sarvatragahetu: | tān 
puna: paścādanuśayanirdeśakośasthāna eva vyākhyāsyāma: | kliṡṭadharmasāmānyakāraṇatvenāyaṃ 
sabhāgaheto: prthak vyavasthāpyate | nikāyāntarīyāṇāmapi hetutvā-[##44b. 5B1. I##] deṡāṃ hi 
prabhāveṇānyanaikāyikā api kleśā upajāyante | kimāryapudgalasyāpi kliṡṭā dharmā: sarvatragahetukā: |
sarva eva kliṡṭā dharmā darśanaprahātavyahetukā iti kāśmīrā: | tathā prakaraṇeṡūktaṃ “darśana-
prahātavyahetukā: dharmā: katame | kliṡṭā dharmā: yaśca darśanaprahātavyānāṃ dharmāṇāṃ vipāka iti |
avyākrtahetukā dharmā: katame |{1. ##MS.## katame’vyā...|} avyākrtā: saṃskrtā dharmā akuśalāśceti | du:khasatyaṃ 
syāt satkāyadrṡṭihetukaṃ na satkāyadrṡṭerheturiti vistaro yāvanna satkāyadrṡṭe: teṡāṃ ca dharmāṇāṃ jātiṃ 
jarāṃ sthitimanityatāṃ ca sthāpayitvā yattadanyat kliṡṭaṃ du:khasatya”miti | idaṃ tarhi prajñaptibhāṡyaṃ 
kathaṃ nīyate “syāddharmo’kuśalo’kuśalahetuka eva | syādāryapudgala: kāmavairāgyāt parihīyamāṇo 
yāṃ{2. ##Y.## ya: | ##One reading is## yā tatra prathamata: | } tatprathamata: kliṡṭāṃ cetanāṃ saṃmukhīkarotī”ti{3. ##MS. looks like## yammukhī...|} | aprahīṇahetumetat saṃdhāyoktam |
darśanaprahātavyo hi tasyā hetu: prahīṇatvānnokta: | ukta: sarvatragahetu: |
vipākahetu: katama: |
vipākaheturaśubhā: kuśalāścaiva sāsravā: ||54||
akuśalā: kuśalasāsravāśca dharmā vipākahetu: | vipākadharmatvāt | kasmādavyākrtā 
dharmā: vipākaṃ na nirvarttayanti{4. ##MS.## nivarttayanti |} | durbalatvāt | pūti{5. ##MS.## prati |} bī-[##45a. 5A1. II##]javat |
kasmānnānāsravā: |{6. ##MS.## sravāstrṡṇā...|} trṡṇānabhiṡyanditatvāt | anabhiṡyanditasārabījavat | apratisaṃyuktā 
hi kiṃpratisaṃyuktaṃ vipākamabhinirvarttayeyu: | śeṡāstūbhayavidha{7. ##MS.## ...vidhi |}tvānnirvarttayanti | sārābhiṡyandita-
bījavat | kathamidaṃ vijñātavyaṃ vipākasya heturvipākaheturāhosvidvipāka eva heturvipākahetu: |
kiṃ cāta: | yadi vipākasya heturvipākahetu: “vipākajaṃ cakṡuri”ti etanna prāpnoti | atha 
vipāka eva heturvipākahetu: “karmaṇo vipāka” ityetanna prāpnoti | naiṡa doṡa: | “ubhayathāpi 
yoga” ityuktaṃ prāk | atha vipāka iti ko’rtha: | visadrśa: pāko vipāka: | anyeṡāṃ tu 
@090
hetūnāṃ sadrśa: pāka: | ekasyobhayatheti vaibhāṡikā: | naiva tu teṡāṃ pāko yukta: | pāko
hi nāma santatipariṇāmaviśeṡaja: phalaparyanta: | na ca sahabhūsaṃprayuktahetvo: santatipariṇāmaviśeṡajaṃ 
phalamasti | na cāpi sabhāgahetvādīnāṃ phalaparyanto’sti | puna: puna: kuśalādyāsaṃsāraphalatvāt |
kāmadhātāvekaskandhako vipākaheturekaphala: pratyayastajjātyādayaśca | dviskandhaka ekaphala: kāyavākkarma 
tajjātyādayaśca | catuskandhaka ekaphala: kuśalākuśalāścittacaittā: saha jātyādibhi: ||
rūpa-[##45b. 5B1. II##]dhātāvekaskandhako vipākaheturekaphala: prāptirasaṃjñisamāpattiśca 
saha jātyādibhi: | dviskandhaka ekaphala: prathame dhyāne vijñapti: saha jātyādibhi: | catuskandhaka
ekaphala: kuśale cetasyasamāhite | pañcaskandhaka ekaphala: samāhite || ārūpyadhātāvekaskandhako 
vipākaheturekaphala: prāptirnirodhasamāpattiśca saha jātyādibhi: | catuskandhaka: kuśalāścittacaittā: 
tajjātyādayaśca | asti karma yasyaikameva dharmāyatanaṃ vipāko vipacyate yasya jīvitendriyam |
yasya manaāyatanaṃ tasya dve manodharmāyatane | evaṃ yasya spraṡṭavyāyatanaṃ yasya kāyāyatanaṃ tasya trīṇi 
kāya{1. ##MS.## kāyā |}spraṡṭavyadharmāyatanāni | evaṃ yasya rūpagandharasāyatanāni | yasya cakṡurāyatanaṃ tasya catvāri 
cakṡu:kāyaspraṡṭavyadharmāyatanāni | evaṃ yasya śrotraghrāṇajihvāyatanāni | asti tat karma yasya pañca ṡaṭ
saptāṡṭau nava daśaikādaśāyatanāni vipāko vipacyate | vicitrāvicitraphalatvāt karmaṇo bāhyabījavat |
tadyathā bāhyāni bījāni kānicidvicitraphalāni bhavanti | tadyathā padmadāḍimanyagrodhādīnām |
kānicidavicitraphalāni | tadyathā yavagodhūmādīnām | ekā-[##46a. 5A1. III##]dhvikasya
karmaṇastraiyadhviko vipāko vipacyate | na tu dvaiyadhvikasyāpyekādhviko mā bhūdatinyūnaṃ heto: 
phalamiti{2. ##MS.## mā bhūditi nyūnaheto: phalamiti |} | ekamekakṡaṇikasya bahukṡaṇiko natu viparyayāt | na ca karmaṇā saha vipāko vipacyate 
nāpyanantaraṃ samanantarapratyayākrṡṭatvāt samanantarakṡaṇasya | pravāhāpekṡo hi vipākahetu: |
atha ka eṡāṃ hetūnāmadhvaniyama: | ukta{3. ##Y.## uktam |} eṡāmarthato’dhvaniyama: natu sūtrita ityata: sūtryate
sarvatraga: sabhāgaśca dvyadhvagau
atītapratyutpannāveva anāgatau na sta: | uktaṃ cātra kāraṇam 
tryadhvagā{4. ##Y.## tryadhvakā |} straya: |
sahabhūsaṃprayuktakavipākahetava{5. ##MS. drops## va |} strikālā: | kāraṇahetustu kālaniyamānupadarśanāt | sarvādhvaka{6. ##Y. one reading is## sarvādhvaga |} | ścādhva-
viprayuktaśca{7. ##Y.## vinirmuktaśca |} veditavya: | uktā hetava: ||
kiṃ punastatphalaṃ yasyaite{8. ##MS.## yasyete | ##Y.## yasyaitad |} hetava: | 
@091
saṃskrtaṃ savisaṃyoga{1. ##Y. G.## savisaṃyogaṃ |} phalaṃ 
phalaṃ dharmā: | katame | “saṃskrtā dharmā: pratisaṃkhyānirodhaśce”ti śāstram | evaṃ tarhi 
phalatvādasaṃskrtasya hetunā bhavitavyaṃ yasya tat phalaṃ hetutvācca phalena bhavitavyaṃ yasya taddhetu: |
saṃskrtasyaiva dharmasya hetuphale bhavata: |
nāsaṃskrtasya te{2. ##MS. looks like## tau |} ||55||
kiṃ kāraṇam | ṡaḍvidhahetvasaṃbhavāt pañcavidhaphalāsaṃbhavācca | kasmāt mārgo{3. ##MS.## kasmātmārgo |} visaṃyogasya 
kāraṇahe-[##46b. 5B1. III##]turneṡyate | yasmāt sa utpādāvighnabhāvena vyavasthāpito na 
cāsaṃskrtamutpattimat | kasyedānīṃ tatphalaṃ kathaṃ vā mārgasya phalam | tadbalena prāpte: | prāptireva 
tarhi mārgasya phalaṃ prāpnoti | tasyāmeva tasya sāmarthyānna visaṃyoga:{4. ##Y. seems
to quote ā# pratīka ##here as## tatrāsāmarthyāt |} | anyathā hyasya prāptau 
sāmarthyamanyathā visaṃyoge | kathamasya prāptau sāmarthyam |{5. ##MS.## ...rthyamutpādanāt |} utpādanāt | kathaṃ visaṃyoge |
prāpaṇāt | tasmānna{6. ##Y. adds## ca |} tāvadasya mārga: kathaṃcidapi hetu: | phalaṃ cāsya visaṃyoga: | athāsatyadhi-
patiphale kathamasaṃskrtaṃ kāraṇahetu: |{7. ##MS.##..heturutpa..|} utpattyanāvaraṇabhāvena kāraṇahetu: | na cāsya 
phalamastyadhvavinirmuktasya phalapratigrahaṇadānāsamarthatvāt | naiva hi kvacidasaṃskrtaṃ bhagavatā 
heturityuktam | uktaṃ tu paryāyeṇa{8. ##MS.## paryāyeṇā |} heturiti sautrāntikā: | kathamuktam |
“ye hetavo ye pratyayā rūpasyotpādāya te’pyanityā: |
anityān khalu hetupratyayān pratītyotpannaṃ rūpaṃ kuto nityaṃ bhaviṡyati”
evaṃ yāvaddhi vijñānamiti | evaṃ tarhi vijñānasyālambanapratyayo’pyasaṃskrtaṃ na prāpnoti |
utpādāyetyavadhāraṇāt | prāpnoti |
“ye hetavo ye pratyayā vijñānasyotpādāya te’pyanityā”
ityuktaṃ natūktaṃ ye vijñānasya pratyayā: te-[##47a. 5A1. IV##]pyanityā iti | nanu ca hetavo’pi 
ya utpādāya ta evānityā iti vacanādasaṃskrtasyānāvaraṇabhāvamātreṇa kāraṇahetutvāpratiṡedha: | ukta
ālambanapratyaya: sūtre na tvanāvaraṇaheturiti na sūtre sidhyatyasaṃskrtasya hetubhāva: | yadyapi nokto 
natu pratiṡiddha: | sūtrāṇi ca bahūnyantārhitānīti kathametannirdhāryate nokta iti |
atha ko’yaṃ visaṃyogo nāma | nanu coktaṃ prāk “pratisaṃkhyānirodha” iti | tadānīṃ
“pratisaṃkhyānirodha: katamo yo visaṃyoga” ityuktamidānīṃ {9. ##MS. drops## vi |}visaṃyoga: katama: | ya: 
@092
pratisaṃkhyānirodha ityucyate | tadidamitaretarāśrayaṃ vyākhyānamasamarthaṃ tatsvabhāvadyotane |
tasmādanyathā tatsvabhāvo vaktavya: | āryaireva tatsvabhāva: pratyātmavedya: | etāvattu śakyate vaktuṃ 
nityaṃ{1. ##MS.## vaktuṃnnityaṃ |} kuśalaṃ cāsti dravyāntaram | tadvisaṃyogaścocyate pratisaṃkhyānirodhaśceti | sarvamevāsaṃskrta-
madravyamiti sautrāntikā: | nahi tadrūpavedanādivat bhāvāntaramasti | kiṃ tarhi | spraṡṭavyābhāva-
mātramākāśam | tadyathā hyandhakāre pratighātamavindanta ākāśamityāhu: | utpannānuśaya-
janmanirodha:{2. ##Y.## nirodhe |} pratisaṃkhyābalenānyasyānutpāda: pratisaṃkhyāniro-[##47b. 5B1. IV##]dha: |
vinaiva pratisaṃkhyayā{3. ##MS.## pratisaṃkhyā |} pratyayavaikalyādanutpādo ya: so’pratisaṃkhyānirodha: | tadyathā nikāya-
sabhāgaśeṡasyāntarāmaraṇe | nikāyāntarīyā: punarāhu: | anuśayānāmutpattau prajñāyā: sāmarthyama–
to’sau pratisaṃkhyānirodha: | yastu puna: du:khasyānutpāda: sa utpādakāraṇānuśayavaikalyādeveti 
na tasminprajñāyā: sāmarthyamastyato’sāvapratisaṃkhyānirodha iti | so’pi tu nāntareṇa pratisaṃkhyāṃ 
sidhyatīti pratisaṃkhyānirodha evāsau | ya evotpannasya paścādabhāva: sa eva svarasa{4. ##Y.## svarasaṃ |} nirodhāda-
pratisaṃkhyānirodha ityapare | asyāṃ tu kalpanāyāmanityo{5. ##MS.## ...nāyāṃ | anityo|}’pratisaṃkhyānirodha: prāpnotyavinaṡṭe
tadabhāvāt | nanu ca pratisaṃkhyānirodho'pyanitya: prāpnoti | pratisaṃkhyāpūrvakatvāt | na 
vai sa pratisaṃkhyāpūrvako nahi pūrvaṃ pratisaṃkhyā paścādanutpannānāmanutpāda: | kiṃ tarhi | pūrvameva 
sa teṡāmanutpādo’sti | vinā tu pratisaṃkhyayā ye dharmā utpatsyante{6. ##MS.## utpatsyanta |} tadutpannāyāṃ pratisaṃkhyāyāṃ
punarnopapadyanta iti |{7. ##MS.## ityeta...|} etadatra pratisaṃkhyāyā: sāmarthyaṃ yadutākrtotpattipratibandhānāmutpatti-
pratibandhabhāva: | yadi tarhi anutpāda eva nirvāṇamidaṃ sūtrapadaṃ[##48a. 5A1. V##] kathaṃ
nīyate “pañcemānīndriyāṇi āsevitāni bhāvitāni bahulīkrtānyatītānāgatapratyutpannasya du:khasya 
prahāṇāya saṃvarttanta” iti | prahāṇaṃ hi nirvāṇamanāgatasyaiva cānutpādo nātītapratyutpannasyeti |
astyetadevam | kiṃ tu tadālambanakleśaprahāṇāt du:khasya prahāṇamuktaṃ bhagavatā “yo rūpe 
cchandarāgastaṃ prajahīta | cchandarāge prahīṇe evaṃ vastadrūpaṃ prahīṇaṃ bhaviṡyati parijñātaṃ vistareṇa 
yāvad vijñānami”ti |{8. ##MS.## ...mityevaṃ |} evaṃ traiyadhvikasyāpi du:khasya prahāṇaṃ yujyate | athāpyatītānāgata–
pratyutpannasya kleśasya prahāṇāyetyucyeta | atrāpyeṡa naya: | athavā’yamabhiprāyo bhavedatīta: kleśa: 
paurvajanmika: pratyutpanna: kleśa aihajanmiko yathā trṡṇā{9. ##MS. looks like## drṡṭā |}vicariteṡvaṡṭādaśa trṡṇāvicaritānyatītamadhvāna-
mupādāyetyatītaṃ janmādhikrtyoktamevaṃ yāvat pratyutpannam | tena ca kleśadvayenāsyāṃ santatau bījabhāva 
@093
āhito’nāgatasyotpattaye{1. ##Y.## ...nāgate’syotpattaye |} | tasya prahāṇāttadapi prahīṇaṃ bhavati | yathā vipākakṡayātkarma kṡīṇaṃ 
bhavati | anāgatasya punardu:khasya kleśasya vā bījābhāvāt atyantamanutpāda: prahāṇam | anyathā 
hyatītapratyutpannasya kiṃ prahā-[##48b. 5B1. V##]tavyam | nahi niruddhe nirodhābhimukhe ca yatna:
sārthako bhavatīti | yadyasaṃskrtaṃ nāstyeva, yaduktaṃ bhagavatā “ye keciddharmā: saṃskrtā vā{2. ##MS.## cā |}’saṃskrtā 
vā virāgasteṡāmagra ākhyāyate” iti kathamasatāmasannagro bhavitumarhati | na vai nāstyevāsaṃskrtamiti 
brūma: | etattu tadīdrśaṃ yathā’smābhiruktam | tadyathā asti śabdasya prāgabhāvo’sti 
paścādabhāva ityucyate | atha ca punarnābhāvo bhāva: sidhyati | evamasaṃskrtamapi draṡṭavyam |
abhāvo’pi ca{3. ##Y omits## ca |}kaścit praśasyatamo bhavati ya: sakalasyopadravasyātyantamabhāva ityanyeṡāṃ so’gra
iti praśaṃsāṃ labdhumarhati | vineyānāṃ tasminnupacchandanārtham | yadyapyasaṃskrtamabhāvamātraṃ syānnirodha
āryasatyaṃ na syāt | nahi tat kiṃcidastīti | kastāvadayaṃ satyārtha: |{4. ##MS.## satyārtho nanu |} nanu cāviparītārtha: |
ubhayamapi caitadaviparītaṃ drṡṭamāryairyaduta du:khaṃ ca du:khameveti du:khābhāvaścābhāva eveti 
ko’syāryasatyatve virodha: kathamabhāvaśca nāma trtīyaṃ cāryasatyaṃ syāt | uktaṃ yathāryasatyaṃ 
dvitīyasyānantaraṃ{5. ##Y.## cānantaraṃ |} drṡṭamuddaṡṭaṃ{6. ##Y.## uddiṡṭaṃ | ##MS.## muddiṡṭi ##in the lower margin |} ceti trtīyaṃ bhavati | yadyasaṃskrtamabhāvamātraṃ syādākāśanirvāṇā-
lambanavijñānamasadālambanaṃ syāt | etadatītānāgatasyāstitvacintāyāṃ cintayiṡyāma: |
ya-[##49a. 5A1. VI##]di punardravyamevāsaṃskrtamiṡyeta kiṃ syāt | kiṃ ca puna: syāt |
vaibhāṡikapakṡa: pālita: syāt | devatā enaṃ pālayiṡyanti pālanīyaṃ cet{7. ##MS.## cetmaṃsyate |}maṃsyate | abhūtaṃ 
tu parikalpitaṃ syāt | kiṃ kāraṇam | nahi tasya rūpavedanādivat svabhāva upalabhyate nacāpi 
cakṡurādivatkarma | amuṡya ca vastuno’yaṃ nirodha iti ṡaṡṭhīvyavasthā kathaṃ prakalpyate | nahi 
tasya tena sārdhaṃ kaścitsaṃbandho{8. ##MS.##...tsandho |} hetuphalādibhāvāsaṃbhavāt | pratiṡedhamātraṃ tu yujyate amuṡyābhāva 
iti | bhāvāntaratve’pi yasya kleśasya prāptivicchedādyo nirodha: prāpyate sa tasyeti vyavadiśyate |
tasya tarhi{9. ##Y.## tasyaitarhi |} prāptiniyame ko hetu: | “drṡṭadharmanirvāṇaprāpto bhikṡuri”tyuktaṃ sūtre | tatra kathamabhāvasya
prāpti: syāt | pratipakṡalābhena kleśapunarbhavotpādātyantaviruddhāśraya{10. ##MS. looks like## ṡraya |} lābhāt prāptaṃ nirvāṇa-
mityucyate | āgamaścāpyabhāvamātraṃ dyotayati |{11. ##MS.## ...yatyevaṃ |} evaṃ hyāha | “yat svalpasya du:khasyāśeṡaprahāṇaṃ 
pratini:sargo vyantībhāva: kṡayo virāgo nirodho vyupaśamo’staṃgama: anyasya ca du:khasyāprati-
@094
sandhiranutpādo’prādurbhāva: | etatkāntametatpraṇītaṃ yaduta sarvopādhipratini:sargastrṡṇākṡayo
virāgo nirodho nirvāṇa” miti | kimevaṃ neṡyate [##49b. 5B1. VI##] nāsmin
prādurbhavatītyato{1. ##Y.## prādurbhāva ityato |}’prādurbhāva iti | asamarthāmetāṃ saptamīṃ paśyāma: | kimuktaṃ bhavati |
nāsminprādurbhavatīti yadi satītyabhisaṃbadhyate nityamevāprādurbhāvaprasaṅgo nirvāṇasya nityatvāt |
atha prāpta ityabhisaṃbadhyate yata eva tatprāpti: parikalpyate tasminneva saṃmukhībhūte prāpte vā 
du:khasyeṡyatāmaprādurbhāva: | ayaṃ ca drṡṭānta evaṃ sūpanīto bhavati |
“pradyotasyeva nirvāṇaṃ vimokṡastasya cetasa” iti |
yathā pradyotasya nirvāṇamabhāva evaṃ bhagavato’pi cetaso vimokṡa iti | abhidharbhe’pi 
coktam “avastukā dharmā: katame | asaṃskrtā dharmā: iti | avastukā aśarīrā asvabhāvā 
ityuktaṃ bhavati | nāsyāyamartha: | kastarhi | pañcavidhavastu | svabhāvavastu yathoktaṃ “yadvastu pratilabdhaṃ 
samanvāgata: sa tena vastune”ti | ālambanavastu | yathoktaṃ “sarvadharmajñeyā jñānena yathāvastvi”ti |
saṃyogavastu | yathoktaṃ “yasmin vastuni anunaya: saṃyojanena saṃprayukta: pratighasaṃyojanenāpi 
tasminni”ti | hetuvastu yathoktaṃ “savastukā dharmā: katame | saṃskrtā dharmā” iti | parigrahavastu |
yathoktaṃ “kṡetravastu grhavastvi”ti | tadatra heturvastuśabdenoktastasmā-[##50a. 5A.1. VII##]dastyevā-
saṃskrtaṃ dravyata iti vaibhāṡikā: | tasya tu hetuphale na vidyete iti | gataṃ tāvadetat |
athaiṡāṃ phalānāṃ katamat phalaṃ kasya heto: |
vipākaphalamantyasya 
vipākaheturantye{2. ##Y.## ante |}’bhihitatvāt antya: | tasya vipākaphalam |
pūrvasyādhipataṃ{3. ##Y,## dhipajaṃ, ##but he notices one reading 
as## ādhipataṃ | tasyādhipajaṃ ##in the Bhasyā# |} phalam |
kāraṇahetu: pūrvamuktatvāt pūrva: | tasyādhipajaṃ phalam | anāvaraṇabhāvamātreṇāvasthitasya 
kimādhipatyam | etadeva{4. ##Y. adds## ādhipatyaṃ |} | aṅgībhāvo’pi {5. ##Y.## vā}cāsti kāraṇahetostadyathā “pañcasu vijñānakāyeṡu 
daśānāmāyatanānāṃ bhājanaloke ca karmaṇām | śrotrādīnāmapyasti cakṡurvijñāno{6. ##Y.## ..vijñānasya |}tpattau
pāraṃparyeṇādhipatyam | śrutvā draṡṭukāmatotpatte”rityevamādi yojyam |
sabhāga{7. ##MS.## sabhāga: |}sarvatragayorniṡyanda:
sadrśaphalatvādanayorni:ṡyandaphalam |
@095
pauruṡaṃ dvayo: ||56||
sahabhūsaṃprayuktakahetvo: puruṡakāraphalam | puruṡabhāvāvyatirekāt puruṡakāra: puruṡa eṡa | tasya
phalaṃ pauruṡam | ko'yaṃ puruṡakāro nāma | yasya dharmasya yat kāritram | puruṡakāra iva hi 
puruṡakāra: | tadyathā kākajaṅghā oṡadhirmattahastī manuṡya iti | kimanyeṡāmapyasti puruṡakāra-
phalamutāho dvayoreva |{1. ##MS.##...revānye |} anyeṡāmapyastyanyatra vipākaheto: | yasmātsahotpa-[##50b. 5B1. VII##]nnaṃ
vā{2. ##Y. omits## vā |} samanantarotpannaṃ vā puruṡakāraphalaṃ bhavati | na caivaṃ{3. ##Y.## na caiva |} vipāka: | tasyāpyasti viprakrṡṭapuruṡakāra-
phalam | yathā karṡakāṇāṃ sasyamityapare |
kiṃ punaridaṃ vipākaphalaṃ nāma kiṃ yāvadadhipatiphalam |
vipāko’vyākrto dharma: |
anivrtāvyākrto hi dharma: vipāka: | asattvākhyo’pi syādata āha
sattvākhya: 
aupacayiko’pi syāt nai:ṡyandiko’pyata āha 
vyākrtodbhava: |
kuśalākuśalaṃ hi vipākaṃ prati vyākaraṇādvyākrtam | tasmādya uttarakālaṃ bhavati na saha{4. ##Y.## yugapad |} nāntaraṃ 
sa vipāka:| etadvipākasya lakṡaṇam | kasmādasattvākhyo’rtha: karmajo na vipāka: | sādhāraṇatvāt |
anyo’pi hi tattathaiva paribhoktuṃ samartha: | asādhāraṇastu vipāka: | nahyanyakrtasya karmaṇo'nyo 
vipākaṃ pratisaṃvedayate | adhipatiphalaṃ kasmāt pratisaṃvedayate | sādhāraṇakarmasaṃbhūtatvāt |
ni:ṡyando hetusadrśa: 
hetorya: sadrśo dharma: sa niṡyandaphalam | tadyathā sabhāgasarvatragahetvo: |{5. ##MS.## hetvoryadi |} yadi sarvatragahetorapi 
samānaṃ phalaṃ kasmānna sabhāgahetoreveṡyate | yasmāt bhūmita: kliṡṭatayā cāsya sādrśyaṃ{6. ##MS.## sādrśya |} natu
prakārata: | yasya tu prakārato’pi sādr[##51a. 5A1. VIII##]śyaṃ{7. ##MS.## sādrśya |} so’bhyupagamyata eva 
sabhāgahetu: | ata eva yo yasya sabhāgahetu: sarvatragaheturapi sa tasyeti catuṡkoṭika: kriyate |
prathamā koṭirasarvatraga: sabhāgahetu: | dvitīyā’nyanaikāyika: sarvatragahetu: | trtīyaikanaikāyika: 
sarvatragahetu: | caturthyetānākārān sthāpayitveti |
@096
visaṃyoga: kṡayo dhiyā ||57||
kṡayo nirodha: | dhī: prajñā | tena pratisaṃkhyā{1. ##MS.## pratikhyā |} nirodho visaṃyogaphalamityuktaṃ bhavati |
yadbalājjāyate yattatphalaṃ puruṡakārajam |
tadyathā adharabhūmikasya prayogacittasyoparibhūmika: samādhi: sāsravasyānāsravo dhyānaciṃttasya
nirmāṇacittamityevamādi | pratisaṃkhyānirodhastu yadbalāt prāpyata iti vaktavyam |
apūrva: saṃskrtasyaiva saṃskrto’dhipate: phalam ||58||
pūrvotpannādanya: saṃskrto dharma: saṃskrtasyaiva sarvasyādhipatiphalam | puruṡādhipatiphalayo:
kiṃ nānā kāraṇam | kartu: puruṡakāraphalam | akarturapyadhipatiphalam | tadyathā śilpini{2. ##MS.## śilpinī |}
śilpaṃ puruṡakāraphalamadhipatiphalaṃ ca | anyeṡāmadhipatiphalameva |
athaiṡāṃ hetūnāṃ katamo hetu: kasminkāle phalaṃ pratigrhṇāti dadāti vā |
vartta-[##51b. 5B1. VIII##]mānā: phalaṃ pañca grhṇanti 
nātītā: pratigrhītatvānnāpyanāgatā niṡpuruṡakāratvāt | kāraṇaheturapyevam | sa tu nāvaśyaṃ 
saphala iti nocyate |
dvau prayacchata:{3. ##MS.## prayaṃcayata: |}|
sahabhūsaṃprayuktakahetū varttamānau phalaṃ prayacchata: | samānakālameva hyanaye: phaladānagrahaṇam |
varttamānābhyatītau dvau
phalaṃ prayacchata: sabhāgasarvatragahetū | yuktaṃ tāvadyadatītāviti | atha kathaṃ varttamānau niṡyandaphalaṃ 
prayacchata: | samanantaranivarttanāt{4. ##MS.## nivarttamānāt |} | nivrtte tu phale{5. ##MS.## phala |} tau cābhyatītau bhavata: | phalaṃ cāpi 
dattaṃ na punastadeva datta: | asti kuśala: sabhāgahetu: phalaṃ pratigrhṇāti na dadātīti catuṡkoṭika: |
prathamā koṭi: kuśalamūlāni samucchindan yā: prāptī: sarvapaścādvijahāti | dvitīyā kuśalamūlāni 
pratisaṃdadhāno yā: sarvaprathamaṃ pratilabhate | evaṃ tu vaktavyam | syāttā eva pratisaṃdadhānasya 
trtīyā asamucchinnakuśalamūlasya śeṡāsvavasthāsu | caturthyetānākārān sthāpayitvā | akuśalasya
tu prathamā koṭi: | kāmavairāgyamanuprāpnuvan yā: prāptī: sarvapaścādvijahāti dvitīyā 
kāmavairāgyāt parihīyamāṇo yā: sarvaprathamaṃ pratilabhate | evaṃ tu vaktavyam | syāttā
e-[##52a. 6A. I##]va parihīyamāṇasya{6. ...mānasya |} | trtīyā kāmāvītarāgasya śeṡāsvavasthāsu | caturthyetā-
@097
nākārān sthāpayitvā | evaṃ nivrtāvyākrtasyāpyarhattvaprāptiparihāṇito yathāyogaṃ yojyam |
anivrtāvyākrtasya paścātpādaka:{1. ##MS.## paścādutpādaka: |} | yastāvat dadāti pratigrhṇātyapi sa: | syāt 
pratigrhṇāti na dadātyarhataścaramā: skandhā: | sālambananiyamena tu kṡaṇaśa: | kuśala: sabhāgahetu: 
phalaṃ pratigrhṇāti na dadātīti | catuṡkoṭika: | prathamā koṭi: kuśalacittānantaraṃ kliṡṭamavyākrtaṃ 
vā cittaṃ saṃmukhīkarotīti | dvitīyā viparyayāt | trtīyā kuśalacittānantaraṃ kuśalameva |
caturthyetānākārān sthāpayitvā | evamakuśalādayo’pi yojyā: | kathaṃ puna: phalaṃ pratigrhītaṃ 
bhavati | tasya bījabhāvopagamāt{2. ##Y.## ...gamanāt | ##Y. notices that## kvacit pustake nāstyevaṃ pāṭha: |} |
eko’tīta: prayacchati ||59||
vipākaheturatīta eva phalaṃ prayacchati | yasmānna saha vā samanantaro vā’sti vipāka: |
punaranye caturvidhaṃ phalamāhu: | pratiṡṭhāphalam | yathā jalamaṇḍalaṃ vāyumaṇḍalasya yāvattrṇādaya: 
prthivyā: | prayogaphalam | yathā’śubhāyā yāvadanutpādajñānam | sāmagrīphalam | yathā cakṡurādīnāṃ 
cakṡurvijñānādīni | bhāvanāphalam | yathā rūpāvacarasya ci-[##52b. 6B. I##]ttasya nirmāṇam |
etattu{3. ##Y. adds## sarva |} puruṡakārādhipatiphalayorantarbhūtam | uktā hetava: phalāni ca ||
tatra katame dharmā: katibhi: hetubhirutpadyanta ityāha samāsata ime caturvidhā dharmāstadyathā 
kliṡṭā dharmā vipākajā: prathamānāsravāstebhyaśca śeṡā: | ke puna: śeṡā: | vipākavarjyā:
avyākrtā: prathamānāsravakṡaṇavarjyāśca kuśalā iti | ete caturvidhā dharmā: 
kliṡṭā vipākajā: śeṡā: prathamāryā yathākramam |
vipākaṃ sarvagaṃ hitvā tau sabhāgaṃ ca śeṡajā: ||60||
kliṡṭā dharmā vipākahetuṃ hitvā śeṡebhya: pañcabhyo jāyante | vipākajā: sarvatragahetuṃ hitvā 
śeṡebhya: pañcabhya eva | śeṡā dharmāstau vipākasarvatragahetū hitvā śeṡebhyaścaturbhyo jāyante |
prathamānāsravāstau ca vipākasarvatragahetū sabhāgahetuṃ ca hitvā śeṡebhya: tribhyo jāyante |
katame ime dharmāścaturvidhā nirdiṡṭā ityāha 
cittacaittā: 
atha ye cittaviprayuktā rūpiṇaśca dharmāste kathamityāha 
tathā’nye’pi saṃprayuktakavarjitā: |
saṃprayuktakahetunaikena varjitā: anye’pi kliṡṭādayo dharmāstathaivotpadyante yathā cittacaittā: |
@098
tatra kliṡṭāścaturbhyo vipākajāśca | śeṡāstribhya: prathamānāsravā dvābhyām | ekahetusaṃbhūto nāsti 
dharma: || [##53a. 6A. II##] samāpto hetuvistara: |
pratyayā: katame 
catvāra: pratyayā uktā: 
kvoktā: | sūtre | “catasra: pratyayatā: | hetupratyayatā samanantarapratyayatā ālambanapratyayatā 
adhipatipratyayatā ce”ti | pratyayajāti: pratyayatā | tatra 
hetvākhya: pañca hetava: ||61||
kāraṇahetuvarjyā: pañca{1. ##MS.## prapaṃca |} hetavo hetupratyaya: |
cittacaittā acaramā utpannā: samanantara: |
arhata: paścimānapāsyotpannāścittacaittā: samanantarapratyaya: | samaścāyamanantaraśca pratyaya iti 
samanantarapratyaya: | ata eva rūpaṃ na samanantarapratyayo viṡamotpatte: | tathāhi kāmāvacarasya 
 
rūpasyānantaraṃ kadācit kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ cāvijñaptirūpamutpadyate kadācitkāmāvacaraṃ 
cānāsravaṃ ceti vyākulo{2. ##Y.## ākulo |} rūpasaṃmukhībhāva: | avyākulastu samanantarapratyaya: aniruddha
evaikasminnaupa{3. ##MS.##...sminnāpa..|} cayikarūpasantāne dvitīyotpatte{4. ##MS.##...tpatti |}riti bhadantavasumitra: | alpabahutarotpatteriti 
bhadanta: | kadāciddhi mahato rūpādalpamutpadyate | tadyathā palālarāśerbhasma | kadācidalpādbahūtpadyate |
tadyathā vaṭanikāyā: krameṇa yāvadanekaśākhāvaroho nyagrodha iti | nanu cāsti caittānāmapyalpa–
bahutarotpatti: | kuśalākuśalāvyā-[##53b. 6B. II##]krteṡu citteṡu savitarkasavicārādau ca 
samādhitraye | asti jātyantaraṃ prati na svajātim | nahi{5. ##Y.omits## hi |} kadācidbahutarā vedanotpadyate 
saṃjñādayo vā | kiṃ puna: svajātereva samanantarapratyayo bhavati | naitadasti | sakala eva kalāpa: sakalasya 
kalāpāntarasya samanantarapratyayo natvalpakādvedanādidravyāt prabhūtaṃ vedanādi dravyamutpadyata
ityetāvadevātroktam | santānasabhāgikāstu{6. ##Y.## sāntāna...|} manyante “svajātereva samanantarapratyaya: |
tadyathā cittaṃ cittasyaiva vedanā vedanāyā eve”ti vistara: | yadā tvakliṡṭāntaraṃ kliṡṭamutpadyate 
tasya kleśasya pūrvaniruddha: kleśa:{7. ##Y.## pūrvaniruddhakleśa: |} samanantarapratyayastadyathā nirodhasamāpatticittaṃ vyutthāna-
cittasyeti | tadetanna vartsyate | prathamānāsravacittānutpattiprasaṅgāt cittaviprayuktā api 
saṃskārā: | ata eva vyākulasaṃmukhībhāvānna samanantarapratyayastraidhātukāpratisaṃyuktānāṃ yugapat 
saṃmukhībhāvāt | kasmādanāgato neṡyate samanantarapratyaya: | vyākulatvādanāgatasyādhvana: 
@099
pūrvottaratā’bhāvāt{1. ##Y.## pūrvottarābhāvāt |} | kathaṃ tarhi bhagavān jānāti amuṡyānāgatasyānantaramidamanāgataṃ 
bhāvīti | [##54a. 6A. III##] atītasāṃpratānumānāt | atītaṃ kilādhvānaṃ paśyati bhagavāne-
vaṃjātīyakātkarmaṇa: evaṃjātīyako vipāka: utpanno dharmādvā dharma: | idaṃ cāpi saṃpratyevaṃjātīyakaṃ 
karma | tasmādato’pyevaṃjātīyako vipāka utpatsyate dharmādvā dharma iti jānāti | nacānyat
jñānamānumānikaṃ bhavati | yasmādatītasāṃpratānumānena bhagavān vikīrṇānyanāgatāni dravyāṇi 
pratyakṡamīkṡitvā jānātyanena pudgalenaivaṃvidhaṃ karma kurvatedamanāgataṃ phalaṃ parigrhītamiti | evaṃ 
tarhi bhagavān pūrvāntamadrṡṭvā’parāntaṃ na jānīyāt | anye punarāhu: | phalacihnabhūta: 
sattvānāṃ santatau cittaviprayukta: saṃskāraviśeṡo'sti yaṃ vyavalokya{2. ##MS.## vyavalokyā: |} bhagavānanāgataṃ jānātya 
saṃmukhīkrtvāpi{3. ##It should be##...krtyāpi |} dhyānamabhijñāṃ ceti | naimittiko hi nāma bhagavān syādevaṃ sati na puna: 
sākṡātkārī | tasmātsarvamicchāmātreṇa bhagavān jānātīti sautrāntikā: | “acintyo hi buddhānāṃ 
buddhiviṡaya” ityuktaṃ bhagavatā | atha asatyanāgatasya kramaniyamāvasthāne kasmādagradharmānantaraṃ 
du:khe dharmajñānakṡāntirevotpadyate nānyo dharma: | evaṃ yāvadvajro-[##54b. 6B III##]pamānantaraṃ 
kṡayajñānamevotpadyate nānyo dharma iti | yasya yatpratibaddha utpāda: sa tasyānantaramutpadyate |
tadyathā bījādīnāmaṅkurādayo vināpi samanantarapratyayeneti | kasmādarhataścaramāścittacaittā na 
samanantarapratyaya: | anyacittāsaṃbandhanāt{4. ##Y.## ...sambandhāt |} | nanu caivaṃ samanantaraniruddhaṃ cittaṃ mano bhavatītyanantara-
vijñānābhāvāt{5. ##MS.## ...vātmanopi |} mano’pi caramaṃ cittaṃ na prāpnoti | āśrayabhāvapratibhāvitaṃ mano na 
kāritraprabhāvitamityastyevāśrayabhāva: | kāraṇāntaravaikalyāttu vijñānāntaraṃ notpadyata iti |
kāritraprabhāvitastu samanantarapratyayastena yo dharma: phalaṃ pratigrhīta: sa sarvairapi dharmai: sarvaprāṇibhirvā 
na śakyaṃ pratibanddhuṃ yathā notpadyate{6. ##Y.## notpadyeta |} | ye dharmāścittasamanantarāścittanirantarā api te | catu-
ṡkoṭika: | prathamā koṭiracittakāyā: samāpattervyutthāna{7. ##Y.## samāpattivyutthāna |}cittaṃ dvitīyādayaśca samāpattikṡaṇā: |
dvitīyā koṭi:{8. ##Y. omits## koṭi: |} prathamasya samāpattikṡaṇasya sacittakāyāścāvasthāyā{9. ##Y.## sacittikāvasthāyāṃ ca |} jātyādaya: | trtīyā koṭi:
prathama: samāpattikṡaṇa: sacittikā cāvasthā{10. ##Y omits## ca |} | caturthī koṭi{11. ##Y. omits## koṭi: |} rdvitīyādīnāṃ samāpattikṡaṇānāṃ 
[##55a. 6A. IV##] jātyādayo vyutthānacittasya ca{12. ##Y. adds## jātyādaya: |} | ye dharmāścittasamanantarā: samāpatti-
nirantarā api te | catuṡkoṭika: | ye trtīyācaturthyau te prathamādvitīye ye prathamādvitīye te 
@100
trtīyācaturthyau karttavye{1. ##MS.## karttavyau |} | kathamidānīṃ dūrāntaravicchinnaṃ{2. ##MS.## vicinnaṃ |}vyutthānacittaṃ samāpatticittasya 
samanantaramityucyate | cittāntarāvyavahitatvāt || ukta: samanantarapratyaya: ||
ālambanaṃ sarvadharmā: 
yathāyogaṃ cakṡurvijñānasya sasaṃprayogasya rūpam | śrotravijñānasya śabda: | ghrāṇavijñānasya gandha: |
jihvāvijñānasya rasa: | kāyavijñānasya spraṡṭavyam | manovijñānasya sarvadharmā: | yo dharmo yasya
dharmasyālambanaṃ na kadācitsa dharmastaddharmasya{3. ##MS.##...stat dharmmasya |} nālambanam | anālambyamāno’pi tathālakṡaṇatvād |{4. ##MS.## ..tvādyathā |}
yathā’nidhyamānamapīndhanamucyate kāṡṭhādikaṃ tathālakṡaṇatvāditi | ta ete cittacaittā dharmā{5. ##MS.## dharmmāyatana |}
āyatanadravyakṡaṇaniyamenālambane yathāsvaṃ niyatā: | kimāśrayaniyamenāpi niyatā: | omityāha |
utpannāstvāśrayasahitā anutpannā hyatītā āśrayaviśliṡṭā: | atītā apyāśrayasahitā ityapare ||
ukta ālambanapratyaya: ||
kāraṇākhyo’dhipa: smrta: ||62||
ya eva kāraṇahetu: sa evā-[##55b. 6B. IV##]dhipatipratyaya: | adhiko’yaṃ pratyaya ityadhi-
patipratyaya: | ālambanapratyayo’pi sarvadharmā: adhipratipratyayo’pīti{6. ##MS.## pratyayāpīti |} kimastyādhikyam{7. ##MS.## ...dhikāṃ |} |
na jātu sahabhuvo dharmāṃ ālambanaṃ bhavanti{8. ##MS.## bhavati |} | bhavanti tvadhipatipratyaya ityasyaivādhikyam |
adhikasya vā pratyaya: | sarva: sarvasya saṃskrtasya svabhāvavarjyasya | syāddharmo dharmasya caturbhirapi 
pratyayairna pratyaya: | syātsvabhāva: svabhāvasya parabhāvo’pi | syātsaṃskrtamasaṃskrtasyāsaṃskrtaṃ 
cāsaṃskrtasya |
athaite pratyayā: kāritraṃ kurvanta: kimavasthe dharme kurvanti | hetupratyayastāvat pañcavidha
ukta: | tatra 
nirudhyamāne kāritraṃ dvau hetū kuruta: 
nirudhyamānaṃ nāma varttamānam | nirodhābhimukhatvāt | tatra sahabhūsaṃprayuktakahetū kāritraṃ kuruta:{9. ##MS.## kurvata: |} |
sahotpanne’pi phale tayorvyāpāra:{10. ##MS.##.rvyāpāra |} |
traya:{11. ##MS.## trayo jāyamāne |} |
jāyamāne 
jāyamānaṃ nāmānāgatamutpādābhimukham | tatra sabhāgasarvatragavipākahetava: kāritraṃ kurvanti | evaṃ 
tāvaddhetupratyaya: |
@101
tato'nyau tu pratyayau tadviparyayāt{1. ##MS.## tat viparyayāt |} ||63||
yena kāritranyāyena hetupratyayau dvidhā krtvoktastadviparyayātsamanantarapratyayālambana-
pra-[##56a. 6A. V##]tyayau veditavyau veditavyau | samanantarapratyayo jāyamāne kāritraṃ karotyavakāśadānāt |
ālambanapratyayo nirudhyamāne | varttamānaiścittacaittai{2. ##Y. adds## varttamāna |}rgrahaṇāt | adhipatipratayastu sarvasyāmavasthāyā-
manāvaraṇabhāvenāvasthita ityetadevāsya kāritram || uktā: sakāritrā: pratyayā: ||
atha katamo dharma: katibhi: pratyayairutpadyate |
caturbhiścittacaittā hi 
tatra hetupratyaya eṡāṃ sarve pañca hetava: | samanantarapratyaya: pūrvakāścittacaittā anyairavyavahitā: |
ālambanapratyayo yathāyogaṃ pañca viṡayā: sarve dharmāśca | adhipatipratyaya: svabhāvavarjyā: 
sarvadharmā: |
samāpattidvayaṃ tribhi: |
nirodhāsaṃjñisamāpattyo{3. ##MS.## samāpattyattirāla… |}rālambanapratyayo nāsti | nahi te ālambike | hetupratyayastu
tayordvividho hetu: | sahabhūhetuśca jātyādaya: sabhāgahetuśca pūrvotpannā samānabhūmikā: kuśalā 
dharmā: | samanantarapratyaya: sasaṃprayogaṃ samāpatticittam | adhipatipratyaya: pūrvavat |
cittābhisaṃskārajatvādete samāpattī cittasamanantare | cittotpattivibandhakatvāt{4. ##Y.## vibandhanāt |} na 
samanantarapratyaya: |
dvābhyāmanye tu jāyante
anye tu viprayuktā rūpiṇaśca dharmā hetvadhi-[##56b. 6B. V##]patipratyayābhyāṃ jāyante yathāvihita-
meva |{5. ##MS.## …mevāhatu |} āha tu "pratyayebhyo bhāvā upajāyante na puna: sarvasyaiva jagata: īśvarapuruṡapradhānādikaṃ
kāraṇamiti | ko'tra hetu: | yadi khalu hetukrtāṃ siddhiṃ manyase | nanu ca ata evāsya vādasya
vyudāsa: prāpnotyekaṃ kāraṇamīśvarādikaṃ{6. ##MS.## …miśvarādikaṃ |} sarvasyeti | apica 
neśvarāde: kramādibhi: ||64||
yadi hyekameva kāraṇamīśvara: syādanyadvā yugapatsarveṇa{7. ##MS. looks like## sacaiśa |} jagatā bhavitavyaṃ syāt | drśyate ca 
bhāvānāṃ kramasaṃbhava: | sa tarhi cchandavaśā{8. ##MS.## vasā |}diśvarasya syādayamidānīmutpadyatāmayaṃ nirudhyatāmayaṃ 
paścāditi | cchandabhedāttarhi siddhamanekaṃ{9. ##MS.## siddhamanenakaṃ |} kāraṇaṃ syāt | sa cāpi cchandabhedo yugapat 
@102
syāttaddhetorīśvarasyābhinnatvāt | kāraṇāntarabhedāpekṡaṇe vā{1. ##Y.## ca |} neśvara eva kāraṇaṃ syāt | teṡāmapi 
ca kramotpattau kāraṇāntarabhedāpekṡaṇādanavasthāprasaṅga: syādityanantarabhedāyā: kāraṇaparaṃparāyā 
anāditvābhyupagamādayamīśvarakāraṇādhimukta: śākyapūrvīyameva nyāyaṃ nātivrtta:{2. ##Y.## nātikrānta: |} syāt |
yaugapadye'pīśvaracchandānāṃ jagato na{3. ##Y.## na jagato |} yaugapadyam |yathācchandamutpādanādi{4. ##Y.## utpādāt |}ti cet | na |
teṡāṃ paścādviśeṡābhāvāt | kaśca tāvadīśvarasyeyatā [##57a. 6A. VI##]sarvaprayāsenārtha: | yadi 
prītistāṃ tarhi nāntareṇopāyaṃ śakta:{5. ##MS.## śākta: |} karttumiti na tasyāmīśvara: syāttathaiva cānyasmin |
yadi ceśvaro narakādiṡu prajāṃ bahubhiścetibhirupasrṡṭāṃ srṡṭvā tena prīyate namo'stu tasmai 
tādrśāyeśvarāya{6. ##MS.## tādrśāyaiśvarāya |} | sugītaścāyaṃ tamārabhya śloko bhavati |
"yannirdahati yattīkṡṇo yadugro yatpratāpavān 
māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyata" iti |
ekaṃ{7. ##Y.## evaṃ |} khalvapi jagata: kāraṇaṃ parigrhṇatā'nyeṡāmarthānāṃ pratyakṡa: puruṡakāro nihnuta: syāt |
sahāpi ca kāraṇai:{8. ##MS.## kāraṇai |} kāraka{9. ##Y.## kāraṇa |}mīśvaraṃ kalpayatā kevalo bhaktivāda: syāt | kāraṇebhyo'nyasya 
tadutpattau{10. ##Y. omits## tadutpattau |} vyāpārādarśanāt | {11. ##Y. adds## kiṃ va |}sahakāriṡu cānyeṡu{12. ##MS. looks like## cādyeṡu |} kāraṇeṡvīśvaro neśvara: syāt |
athādisarga īśvarahetuka: | tasyāpyanyānapekṡatvādīśvaravadanāditvaprasaṅga: | evaṃ pradhāne'pi yathāyogaṃ 
vācyam{13. ##Y.## yojyam |} | tasmānna lokasyaikaṃ kāraṇamasti | svānyevaiṡāṃ karmāṇi tasyāṃ tasyāṃ jātau janayanti |
akrtabuddhayastu varākā: svaṃ svaṃ vipākaphalaṃ cānubhavanta īśvaramaparaṃ mithyā parikalpayanti |
gatametadyattu khalu taduktaṃ "dvābhyāmanye tu jāyanta" iti |
atha kathaṃ bhūtāni bhūtānāṃ hetupratyaya: |
dvidhā bhūtāni taddhetu: 
[##57b. 6B. VI##] bhūtaheturityartha: | sabhāgasahabhūhetubhyāṃ 
bhautikasya tu pañcadhā |
bhautikasya tu bhūtāni pañcaprakāro hetu: | katham |
"jananānni:śrayāt sthānādupastambhopavrṃhaṇāt" 
so'yaṃ kāraṇahetureva puna: pañcadhā bhinna: | jananahetustebhya utpatte: | niśrayaheturjātasya 
bhūtānuvidhāyitvāt puruṡakāraphalādācāryādini:śrayavat | pratiṡṭhāheturādhārabhāvāt | citrakrtyavat |
@103
upastambhaheturanucchedahetutvāt |{1. ##MS.## ..tvādevaṃ |} evameṡāṃ janmavikārādhāra{2. ##MS.## …dhārā |}sthitivrddhihetutvamākhyātaṃ bhavati |
tridhā bhautikamanyonyaṃ
hetusahabhūsabhāgavipākahetubhi: kāraṇaheturaviśeṡavarttitvāt na sarvadā gaṇyate | tatra sahabhūheturanyonyaṃ 
cittānuparivartti kāyavākkarma | nānyadupādāyarūpam | sabhāgahetu: sarvaṃ pūrvotpannaṃ sabhāgasya |
vipākaheturyasya vākkarmaṇaścakṡurādayo vipāka: |
bhūtānāmekadhaiva{3. ##MS.## …kadhava |} tat ||65||
bhūtānāṃ tu tadbhautikaṃ rūpaṃ vipākahetureva yasya kāyavākkarmaṇo bhūtāni vipākā:{4. ##Y. adds## prthak kalāpatvāt |} |
abhedena cittacaittā: samanantarapratyaya uktā niyamastu nokta: kasya cittasyānantaraṃ 
kasyotpattiriti | sa idānīṃ vaktavya: | tatra tāvat samāsena dvā-[##58a. 6A. VII##]daśa
cittāni | kimarthamityāha 
kuśalākuśalaṃ kāme nivrtānivrtaṃ mana: |
kāmadhātau catvāri cittāni | kuśalamakuśalaṃ nivrtāvyākrtamanivrtāvyākrtaṃ ca |
rūpārūpyeṡvakuśalādanyatra 
rūpadhātāvakuśalaṃ nāsti | trīṇi santi | evamārūpyadhātau | ityetāni sānusravāṇi
daśa cittāni bhavanti |
anāsravaṃ dvidhā ||66||
śaikṡamaśaikṡaṃ ca | evametāni dvādaśa cittāni bhavanti | tatra 
kāme nava śubhāccittāccitāni 
anantaramiti paścādvakṡyati{5. ##Y.## vakṡyate |} | kāmadhātau yatkuśalaṃ cittaṃ tasmādanantaraṃ nava cittānyutpadyante |
svabhūmikāni catvāri | rūpāvacare dve | samāpattikāle kuśalaṃ{6. ##MS.## kuśa |} pratisandhikāle nivrtam |
ārūpyāvacaraṃ nivrtameva pratisandhikāle | ativiprakrṡṭatvāt na kuśalam | ārūpyā hi 
kāmadhātoścatasrbhirdūratābhirdūre | āśrayākārālambanapratipakṡadūratābhi: | śaikṡamaśaikṡaṃ ceti |
aṡṭābhya eva tat |
tatra puna: kāmāvacaraṃ kuśalaṃ cittamaṡṭābhya: samanantaramutpadyate | svabhūmikebhyaścaturbhyo rūpāvacarābhyāṃ 
dvābhyām | kuśalācca vyutthānakāle | nivrtācca kliṡṭasamāpattyutpīḍitasyādhārakuśalabhūmisaṃśrayaṇāt |
śaikṡāśaikṡābhyāṃ ca vyutthānakāle |
@104
daśabhyo'ku[##58b. 6B. VII##]śalaṃ 
śaikṡāśaikṡe hitvā kāmadhātau hi pratisandhimukhata: sarvebhyo rūpārūpyacittebhya: samanantaramakuśalaṃ 
cittamutpadyate |
tasmāccatvāri 
akuśalāccittāt samanantaraṃ cittānyutpadyante svabhūmikānyeva | yathā'kuśalamuktaṃ kāmadhātau 
nivrtaṃ tathā ||67||
daśabhya eva samanantaram | tasmācca punaścatvāryeva |
pañcabhyo'nivrtaṃ 
kāma iti varttate | anivrtāvyākrtaṃ cittaṃ pañcabhya: samanantaramutpadyate | svabhūmikebhyaścaturbhyo 
rūpāvacarācca kuśalānnirmāṇacittam |
tasmātsapta cittānyanantaram |
anivrtāvyākrtātkāmāvacarātsvabhūmikāni catvāri | rūpāvacare dve | kuśalaṃ nirmāṇacittā-
danantaram | kliṡṭaṃ pratisandhikāle | ārūpyāvacaraṃ ca kliṡṭaṃ pratisandhikāla eva |
rūpe daśaikaṃ ca śubhāt 
rūpe dhātau yatkuśalaṃ cittaṃ tasmādanantaramekādaśa cittānyutpadyante | ārūpyāvacaramanivrtāvyākrtaṃ 
varjayitvā |
navabhyastadanantaram ||68||
rūpāvacaraṃ tu kuśalaṃ cittaṃ navabhya: samanantaramutpadyate | kāmāvacaraṃ{1. ##Y. adds## ca |} kliṡṭadvayamārūpyāvacaraṃ 
cānivrtāvyākrtaṃ hitvā |
aṡṭābhyo nivrtaṃ 
nivrtāvyākrtaṃ rūpāvacaraṃ cittamaṡṭabhya utpadyate | kāmāvacaraṃ kliṡṭadvayaṃ śaikṡāśaikṡe ca sthāpayitvā |
tasmāt [##59a. 6A. VIII##]ṡaṭ
rūpāvacarānnivrtāvyākrtādanantaraṃ ṡaṭ | svabhūmikāni trīṇi kāmāvacarāṇi cānivrtāvyākrtaṃ 
muktvā |
tribhyo'nivrtaṃ puna: |
rūpāvacaramanivrtāvyākrtaṃ tribhya: svabhūmikebhya eva |
@105
tasmāt ṡaṭ 
svabhūmikāni trīṇi | kāmāvacare ca kliṡṭe  | ārūpyāvacaraṃ ca | yathā rūpadhātādhanivrtāvyākrtamuktam 
evamārūpye tasya nīti: 
tatastadapyanivrtāvyākrtaṃ tribhya evotpadyate svabhūmikebhya: | tasmādapi ca ṡaḍevotpadyante |
svabhūmikāni trīṇi adharadhātukāni ca kliṡṭāni |
śubhātpuna:{1. ##MS.## punarnava |} ||69||
nava cittāni 
ārūpyāvacarāt kuśalānnava cittānyutpadyante | kāmāvacaraṃ kuśalaṃ kāmarūpāvacare 
cānivrtāvyākrte hitvā |
tat ṡaṇṇāṃ{2. ##G.## ṡaṭkān' … |}
ārūpyāvacaraṃ kuśalaṃ svebhyastribhyo rūpāvacarāt kuśalācchaikṡāśaikṡābhyāṃ ca |
nivrtātsapta 
ārūpyāvacarānnivrtātsvabhūmikāni trīṇi rūpāvacaraṃ kuśalaṃ nivrtaṃ ca kāmāvacaraṃ kliṡṭadvayam |
tattathā |
tadapi saptabhya evotpadyate | kāmarūpāvacarāṇi kliṡṭāni śaikṡāśaikṡe ca hitvā |
caturbhya: śaikṡam{3. ##MS.## śaikṡantraidhātukebhya: |}
traidhātukebhya: kuśalebhya: śaikṡācca |
asmāttu pañca 
tānyeva catvāryaśaikṡaṃ ca |
aśaikṡaṃ tu pañcakāt ||70||
a-[##59b. 6B. VIII##]ta evānantaroktāt |
tasmāccatvāri cittāni 
tasmātpunaraśaikṡāccittātsamanantaraṃ catvāri cittānyutpadyante | traidhātukāni kuśalānyaśaikṡaṃ ca ||
samāptāni dvādaśa cittāni ||
puna: kriyante 
@106
dvādaśaitāni viṃśati: |
kathaṃ krtvā |
prāyogikopapattyāptaṃ{1. ##MS.## …ttyāpta |} śubhaṃ bhittvā triṡu dvidhā ||71||
triṡu dhātuṡu kuśalaṃ cittaṃ dvidhā bhidyate | prāyogikaṃ copapattilābhikaṃ ca 
vipākajairyāpathikaśailpasthānikanairmitam |
caturdhā'vyākrtaṃ kāme 
bhittveti varttate | kāmāvacaramanivrttāvyākrtaṃ caturdhā bhidyate | vipākajamairyāpathikaṃ 
śailpasthānikaṃ nirmāṇacittaṃ ca |
rūpe śilpavivarjitam ||72||
rūpadhātau tridhā bhidyate śailpasthānikaṃ varjayitvā | tatra śilpābhāvāt | evametāni dvādaśa 
cittāni punarviṃśatirbhavanti | ṡoḍ+hā kuśalamanivrtāvyākrtaṃ ca saptadhā bhidyate{2. ##Y.## bhittvā |} |
airyāpathikādīni cittānī{3. ##MS.## cittādī... |}ryāpathādyabhāvādārūpyadhātau na santi | rūpagandharasarapraṡṭavyānyeṡā-
mālambanam | śailpasthānikasya tu śabdo'pi | etāni manovijñānānyeva | pañca tu 
vijñānakāyā airyāpathikaśailpasthānikayo: prāyogikā: | airyāpathikābhinirhrtaṃ manovijñānamasti 
dvādaśāya-[##60a. 6A1. I##]tanālambananityapare |
eṡāṃ punarviṃśateścittānāṃ kasya katamatsamanantaram | kāmāvacarāṇāṃ tāvadaṡṭānāṃ prāyogikānantaraṃ 
daśa cittānyutpadyante | svabhūmikāni saptā'nyatrābhijñāphalāt | rūpāvacaraṃ prāyogikaṃ śaikṡamaśaikṡaṃ 
ca | tat punaraṡṭacittānantaram | svebhya: kuśalakliṡṭebhya: rūpāvacarābhyāṃ prāyogika{4. ##MS.## prāyagikā...|} kliṡṭābhyāṃ
śaikṡāśaikṡābhyāṃ ca | upapattipratilambhikānantaraṃ nava | svabhūmikāni saptā'nyatrābhijñāphalādrūpā-
rūpyāvacare ca kliṡṭe | tat punarekādaśānantaram | svebhya: saptabhya: pūrvavat rūpāvacarābhyāṃ 
prāyogikakliṡṭābhyāṃ śaikṡāśaikṡābhyāṃ ca | akuśala{5. ##MS.## akuśa |}nivrtāvyākrtānantaraṃ sapta | svānyeva 
pūrvavat | te punaścaturdaśacittānantaram | svebhya: saptabhya: rūpāvacarebhyaścaturbhyo'nyatra 
prāyogikābhijñāphalābhyām ārūpyāvacarebhyastribhyo'nyatra prāyogikāt | airyāpathika-
vipākajānantaramaṡṭau | svabhūmikāni ṡaḍanyatra prāyogikābhijñāphalābhyāṃ rūpārūpyāvacare ca kliṡṭe |
te puna: saptacittānantaraṃ svebhya eva pūrvavat | śailpasthānikānantaraṃ ṡaṭ | svānyevānyatra 
prāyogikābhijñāphalābhyām | tat puna: saptānantaraṃ svebhya evānyatrābhi-[##60b. 6B1. I##]jñāphalāt |
@107
abhijñāphalānantaraṃ dve | svaṃ cābhijñāphalameva | rūpāvacaraṃ ca prāyogikam | tadapyasmādeva dvayāt |
rūpāvacarāṇāmidānīṃ ṡaṇṇāṃ vakṡāma: | prāyogikānantaraṃ dvādaśa | kāmāvacare{1. ##Y.## kāmāvacara |} kuśale 
abhijñābhalaṃ ca svāni ṡaṭ ārūpyāvacaraṃ ca{2. ##Y. one reading omits## ca | ##Another reading is## ārūpyāvacara-
prāyogikaśaikṡāśaikṡāṇi |} prāyogikaṃ śaikṡamaśaikṡaṃ ca | tat punardaśa-
cittānantaram | kāmāvacarābhyāṃ prāyogikābhijñāphalābhyāṃ svebhyaścaturbhyo'nyatreryāpathikavipāka-
jābhyāmārūpyāvacarābhyāṃ prāyogikakliṡṭābhyāṃ śaikṡāśaikṡābhyāṃ ca | upapattipratilambhikānantaramaṡṭau |
kāmāvacare kliṡṭe svāni pañcānyatrābhijñāphalāt ārūpyāvacaraṃ kliṡṭam | tat puna: pañcabhya: svebhya: 
evānyatrābhijñāphalāt | kliṡṭānantaraṃ nava | kāmāvacarāṇi catvāri kuśalakliṡṭāni svāni 
pañcānyatrābhijñāphalāt | tat punarekādaśacittānantaram | kāmāvacarebhya utpattipratilambhikairyā-
pathika{3. ##MS.## …pathikā |} vipākajebhya: svebhya: pañcabhyo'nyatrābhijñāphalāt ārūpyāvacarebhyastribhyo'nyatra prāyo-
gikāt | airyāpathikānantaraṃ sapta | kāmāvacare kliṡṭe svāni catvāryanyatra prāyogikā-
bhijñāphalābhyāmārūpyāvacaraṃ ca kliṡṭam | ta[##61a. 6A1. II##]t puna: pañcānantaraṃ svebhya 
evānyatrābhijñāphalāt | evaṃ vipākajaṃ vaktavyam | abhijñāphalānantaraṃ dve | sve eva prāyo-
gikābhijñāphale | tadapyābhyāmeva |
ārūpyāvacarāṇāmidānīṃ caturṇāṃ vakṡyāma: | prāyogikānantaraṃ sapta | rūpāvacaraṃ prāyogikaṃ 
svāni catvāri śaikṡamaśaikṡaṃ ca{5. ##Y.## śaikṡāśaikṡaṃ ca svāni catvāri |} | tat puna: ṡaṭcittānantaram | rūpāvacarāt prāyogikāt 
svebhyastribhyo'nyatra vipākajāt śaikṡāśaikṡābhyāṃ ca | upapattiprātilambhikānantaraṃ{6. ##MS. sometimes… prātilambhika |} sapta |
svāni catvāryadharabhūmikāni{7. ##Y.## …dhātukāni |} ca kliṡṭāni | tat punaścaturbhya: svebhya eva | kliṡṭānanaramaṡṭau |
svāni catvāri rūpāvacare prāyogikakliṡṭe kāmāvacare{8. ##Y. adds## api |} kliṡṭe | tat punardaśānantaram |
svebhyaścaturbhya: kāmāvacararūpāvacarebhyaścopapattiprātilambhikairyāpathikavipākajebhya: | vipākajānantaraṃ 
ṡaṭ | svāni trīṇyanyatra{9. ##MS.## troṇyatra |} prāyogikādadharāṇi trīṇi kliṡṭāni | tat punaścaturbhya: svebhya eva |
śaikṡānantaraṃ ṡaṭ | traidhātukāni{10. ##Y.## dvidhātukāne ##There seems to be overwriting 
in the MS.## |} prāyogikāṇi{11. ##MS.## prāyogikāni |} kāmāvacaramupapattipratilambhikaṃ{12. ##Y.## utpattilābhikaṃ |}
śaikṡamaśaikṡaṃ ca | tat punaścaturbhya: | prāyogikebhya: tribhya: śaikṡācca | aśaikṡānantaraṃ pañca |
yathā śaikṡānantaraṃ śaikṡamekaṃ hitvā | tat puna: pañcabhya: | tribhya: prā-[##61b. 6B1.II##]yogikebhya: 
śaikṡāśaikṡābhyāṃ ceti |
@108
kiṃ puna: kāraṇaṃ prāyogikacittānantaraṃ vipākajairyāpathikaśailpasthānikāni cittānyutpadyante na 
punarebhya: prāyogikam | īryāpathaśilpābhisaṃskaraṇapravrttatvāt{1. ##MS.## pravrtatvā |} durbalānabhisaṃskāravāhitvāccaittāni 
na prāyogikānukūlāni | niṡkramaṇacittaṃ tvanabhisaṃskāravāhīti yukto'sya prāyogikacittānantara-
mutpāda: | evaṃ tarhi  kliṡṭebhyo'pi prāyogikaṃ notpadyate | viguṇatvāt | tathāpi kleśasamudācāra-
parikhinnasya tatparijñānādyukta: prāyogikasaṃmukhībhāva: | kāmāvacaramupapattipratilambhikaṃ paṭutvāt 
śaikṡāśaikṡābhyāṃ rūpāvacaraprāyogikāccānantaramutpadyate{2. ##MS.## ccānantamutpadyate |} | anabhisaṃskāravāhitvāttasmādetāni 
notpadyante | rūpāvacarakliṡṭānantaraṃ kāmāvacaramupapattipratilambhikamutpadyate | paṭutvāt | ārūpyā-
vacarakliṡṭānantaraṃ tu rūpāvacaramupapattipratilambhikaṃ notpadyate'paṭutvāditi ||
trayo manaskārā: | svalakṡaṇamanaskāra: | tadyathā "rūpaṇālakṡaṇaṃ rūpa" mityevamādi |
sāmānyalakṡaṇamanaskāra: | ṡoḍaśākārasaṃprayukta: | adhimuktimanaskāra: | aśubhāpramāṇārūpyavimo-
[##62a. 6A1. III##]kṡābhibhvāyatanakrtsnāyatanādiṡu | trividhamanaskārānantaramāryamārgaṃ saṃmukhī-
karoti tasmādapi trividhaṃ manaskāram evaṃ sati yuktamidaṃ bhavati "aśubhāsahagataṃ smrtisaṃbodhyaṅgaṃ 
bhāvayatī"ti | sāmānyamanaskārānantaramevāryamārgaṃ saṃmukhīkaroti | tasmāttu trividhamityapare |
aśubhayā tu cittaṃ damayitvā sāmānyamanaskārānantaraṃ mārgaṃ{3. ##Y.## āryamārga |} saṃmukhīkaroti |{4. ##MS.## karotyata: |} ata: 
pāraṃparyamabhisaṃdhāyoktam "aśubhāsahagataṃ smrtisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayatī"ti | āryamārgānantaramapi 
sāmānyamanaskāramevetyapare | syāttāvadanāgamyāditribhūmisaṃni:śrayeṇa{5. ##Y.## sanniśrayeṇa |} niyāmā{6. ##MS.## niyamā...|}vakrāntau 
tanmārgānantaraṃ kāmāvacaraṃ sāmānyamanaskāraṃ saṃmukhīkuryād |{7. ##MS.## kuryādaya |} atha dvitīyādidhyānasaṃni:śrayeṇa 
niyāmā{8. ##MS.## niyamā...|}vakrāntau katham | nahi kāmāvacara: śakyo'tiviprakrṡṭatvāt | naca tadbhūmika: 
pratilabdho'nyatra nirvedhabhāgīyāt | nacāryo nirvedhabhāgīyaṃ puna: saṃmukhīkaroti | nahi prāptaphalasya 
tatprayogasaṃmukhībhāvo yukta iti anyo'pyasya tajjātīya: sāmānyamanaskāro bhāvanāṃ gacchati |
tadyathā "sarvasaṃskārā anityā: sarvadharmā anātmāna: śāntaṃ nirvāṇa"miti tatsaṃmukhī-
[##62b. 6B1. III##]kariṡyati | tadetanna varṇayanti | anāgamyaṃ niśrityārhattvaṃ prāpnuvata: 
tadbhūmikaṃ kāmāvacaraṃ vā vyutthānaṃ cittam | ākiṃcanyāyatanaṃ niśritya tadbhūmikaṃ bhāvāgrikaṃ 
vā | śeṡāsu{9. ##MS.## śeṡā svabhūmi…|} svabhūmikameva | kāmadhātau trayo manaskārā: śrutacintāmayopapattipratilambhikā: |
bhāvanāmayo nāsti | rūpadhātau traya: śrutabhāvanāmayopapattipratilambhikā: | cintāmayo nāsti |
yadā cintayitumārabhante | tadaiṡāṃ samādhirevopatiṡṭhate | ārūpyadhātau bhāvanāmayopapattiprati-
@109
lambhikau | tatra pañcavidhamanaskārānantaramāryamārgasaṃmukhībhāvo'nyatropapattipratilambhikebhya: |
prayogapratibaddhatvāt | mārgānantaraṃ tūpapattipratilambhikasyāpi kāmāvacarasya saṃmukhībhāva: |
paṭutvāditi ||
yāni dvādaśa cittāni uktānyeṡāṃ katamasmiṃścitte katīnāṃ lābha: |
kliṡṭe traidhātuke lābha: ṡaṇṇāṃ ṡaṇṇāṃ dvayo: 
kāmāvacare{1. ##Y. adds## hi |} kliṡṭe citte saṃmukhībhūte ṡaṇṇāṃ cittānāṃ lābha: | tairasamanvāgatasya 
kāmāvacarasya kuśalasya vicikitsayā kuśalamūlapratisaṃdhānāddhātupratyāgamanācca | akuśalanivrtā-
vyākrtayo: rūpāvacarasya ca{2. ##Y. omits## ca |} kliṡṭasya dhātupratyāga[##63a. 6A.1 IV##]manāt parihāṇitaśca |
ārūpyāvacarasya kliṡṭasya parihāṇita: śaikṡasya ca | rūpāvacare'pi kliṡṭe ṡaṇṇāṃ lābha: |
rūpāvacarāṇāṃ trayāṇāṃ kāmāvacarasya cānivrtāvyākrtasya dhātupratyāgamanāt | ārūpyāvacarasya 
kliṡṭasya śaikṡasya ca parihāṇita: | ārūpyāvacare tu kliṡṭe dvayorlābha: | parihāṇitastasyaiva 
kliṡṭasya śaikṡasya ca |
śubhe |
trayāṇāṃ rūpaje 
rūpāvacare kuśale trayāṇāṃ cittānāṃ lābhastasyaiva kuśalasya kāmarūpāvacarayoścānivrtāvyākrtayo: |
śaikṡe caturṇāṃ 
tasyaiva śaikṡasya kāmarūpāvacarayoścānivrtāvyākrtayorārūpyāvacarasya ca kuśalasya | āryamārgeṇa 
kāmarūpadhātuvairāgye{3. ##Y. one reading omits## dhātu |} |
tasya śeṡite ||73||
śeṡaṃ krtaṃ śeṡitam | yatra citte lābho na vyākhyātaratatra tasyaiva lābho draṡṭavyo nānyasya{4. ##Y.## nānyeṡāṃ |} |
anye punarabhedenāhu:{5. ##MS. drops## de |} |
"kliṡṭe citte navānāṃ hi lābha: ityucyate budhai: |
ṡaṇṇāṃ tu kuśale citte tasyaivā{6. ##MS.## tasyaiva |}vyākrte khalu ||"
tatra saptānāṃ kuśale citta iti vaktavyam | kāmāvacarasya kuśalasya [##63b. 6B1 IV##] samyagdrṡṭayā 
kuśalamūlapratisaṃdhānāt | kāmarūpāvacarayoranivrtāvyākrtayorvairāgyata: rūpārūpyāvacarayo:
@110
kuśalayostatastyasamādhilābhata: śaikṡāśaikṡasya ca niyāmāvakrāntyarhattvayo: {1. ##MS.## hetvayo: |} śeṡamata eva
vyākhyānādavadhāryam | saṃgrahaśloka: |
"upapattisamāpattivairāgyaparihāṇiṡu |
kuśalapratisaṃdhau ca cittalābho hyatadvata:" || iti |
|| samāpta: pratyayaprasaṅga: ||
abhidharmakośabhāṡye indriyanirddeśo nāma 
dvitīyaṃ kośasthānaṃ 
samāptamiti | 
śrīlāmāvākasya 
@111
trtīyaṃ kośasthānam 
[##1b. 6B1 V##] oṃṃ namo buddhāya |
idamidānīṃ vaktavyam | kāmarūpārūpyanaiyamyena cittādīnāṃ krto nirdeśa: | tatra 
katame te kāmarūpārūpyadhātava ityucyate 
narakapretatiryañco manuṡyā: ṡaḍ divaukasa: |
kāmadhātu: 
catasro gataya: | ṡaṭ{1. ##Y. omits## ca |} ca devanikāyāstadyathā cāturmahārājakāyikā{2. ##Y.## cāturmahārājikā: |}strāyastriṃśā{3. ##Y.## trayastriṃśā |} yāmāstuṡitā 
nirmāṇarataya: paranirmitavaśavarttinaśceyeṡa kāmadhātu: saha bhājanalokena | sa eṡa kati
sthānānītyāha 
sa narakadvīpabhedena viṃśati: ||1||
sthānānīti vākyaśeṡa: saṃbadhyate | aṡṭau mahānarakā: | saṃjīva: kālasūtra: saṃghāto rauravo 
mahārauravastapana: pratāpano'vīciśceti | catvāro dvīpā: | jambūdvīpa: pūrvavideho'varagodānīya: 
uttarakuruśca | ṡaṭ cānantaroktā devanikāyā: tiryañca: pretāśca ityetāni viṃśati: sthānāni |
kāmadhātu: paranirmitavaśarvarttibhyo yāvadavīci: sabhājanagrahaṇena tu yāvadvāyumaṇḍalam |
etasmācca kāmadhāto:{4. ##MS.## dhātorūddhvaṃ |}
ūrdhvaṃ saptadaśasthāno rūpadhātu: 
kathamityāha 
prthak prthak |
dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra 
prathamadvitīyatrtīyadhyānāni pratyekaṃ tribhūmikāni |
caturthaṃ tvaṡṭabhūmikam ||2||
tatra prathamadhyānaṃ brahmakāyikā brahmapurohitā: mahābrahmāṇa: | dvi-[##2a. 6A1. VI##]tīyaṃ parīttābhā{5. ##MS.## parītābhā |} 
apramāṇābhā ābhāsvarā: | trtīyaṃ parīttaśubhā apramāṇaśubhā: śubhakrtsnā:  | caturthamanabhrakā: 
puṇyaprasavā brhatphalā abrhā atapā: sudrśā: sudarśanā akaniṡṭhā ityetāni saptadaśa sthānāni 
rūpadhātu: | saha tannivāsibhi: sattvai: ṡoḍaśeti kāśmīrā: | brahmapurohiteṡveva kila 
sthānamutkrṡṭataraṃ mahābrahmaṇa: parigaṇa ivābhinirvrttamekanāyakaṃ natu bhūmyantaramiti |
@112
ārūpyadhāturasthāna:
nahyarūpiṇāṃ dharmāṇāṃ sthānamasti | atītānāgatāvijñaptyarūpiṇo hi dharmā adeśasthā iti 
niyama: | sa tu 
upapattyā caturvidha: |
upapattibhedena caturvidha ārūpyadhātu: | yaduta ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanamākiṃ-
canyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti | natveṡāṃ deśakrtamauttarādharyaṃ bhidyate | yatraiva hi 
deśe tatsamāpattilābhinaścyavante tatraivopapadyante iti | punaśca tasmāccyavamānānāṃ tatraivāntarā-
bhavo'bhinirvarttate |
yathā rūpiṇāṃ sattvānāṃ rūpaṃ niśritya pravarttate cittasaṃtatirevamāṃrūpyeṡu kiṃ niśritya pravarttate |
nikāyaṃ jīvitaṃ cātra niśritā cittasantati: ||3||
nikāyasabhāgaṃ jīvitendriyaṃ ca [##2b. 6B1. VI##] niśrityetyābhidhārmikā: | rūpiṇāmapi 
tarhi sattvānāṃ kimarthaṃ na tadeva dvayaṃ niśritya pravarttate cittasantati: | durbalatvāt | tasyā: 
kena balavattvam | samāpattiviśeṡajatvāt | sā hi samāpattirvibhūtarūpasaṃjñā | tata eva 
tarhi balavattvāt pravarttiṡyate kiṃ punarniśrayeṇa | idaṃ cāpi vaktavyam | yathā rūpiṇāṃ sattvānāṃ 
rūpaṃ niśritya pravarttate nikāyasabhāgo jīvitendriyaṃ ca evamarūpiṇāṃ sattvānāṃ kiṃ niśritya 
pravarttate | tadeva dvayamanyo'nyam | rūpiṇāmapi tarhi kimarthaṃ na tadeva{1. ##Y.## tadetat |} dvayamanyonyam |
durbalatvāttayo: | tatredānīṃ kena balavattvam{2. ##MS.## balatvaṃ |} | samāpattiviśeṡajatvāt | tadetaccittasantatau samānaṃ 
citta{3. ##MS.## cittaṃ |}caitteṡu vā | tasmānnāstyarūpiṇāṃ sattvānāṃ cittasantateranyonyaṃ niśraya iti sautrāntikā: |
api tu yasyāścittasantaterākṡepaheturavītatrṡṇo rūpe tasyā: saha rūpeṇa saṃbhavādrūpaṃ niśritya 
pravrttiryasyāstu heturvītatrṡṇo rūpe tasyā anapekṡya{4. ##MS.## anapekṡa |} rūpaṃ pravrtti: | hetostadvimukhatvāditi |
atha kasmādete kāmarūpārūpyadhātava ityucyante  | svalakṡaṇadhāraṇāddhātu: | kāmapratisaṃyukto dhātu: 
kāmadhātu: | rūpapratisaṃyukto dhātū rūpadhāturmadhyapadalopā{5. ##in the lower 
margin of this leaf i. e. [2b. 6B1. VI], there is a line## vajreṇa pratisaṃyukto bālaka 
āṃgulīyaka: kaṭako vā vajrabālaka | ##This is the explanation of## vajrabālaka: ##and is 
apparently taken from## sphuṭārdhā |} [##3a. 6A1. VII##]dvajrabālakavat{6. ##MS.## …vatmari ca… |} 
maricapānakavacca | nātra rūpamastītyarūpa: | arūpasya bhāva ārūpyam | rūpaṇīyo vā rūpya: |
na rūpyo'rūpyastadbhāva ārūpyam | tatpratisaṃyukto dhāturārūpyadhātu: | krāmānāṃ {7. ##Y. adds## vā |} dhātu: kāmadhātu:
@113
kāmān yo dadhāti | evaṃ rūpārūpyadhātū veditavyau | ko'yaṃ kāmo nāma | samāsata: 
kavaḍ+īkārāhāra{1. ##MS.## hārā |}maithunopasaṃhito rāga: |
"na te kāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāga: puruṡasya kāma: |
tiṡṭhanti citrāṇi tathaiva loke athātra dhīrā vinayanti kāmami"ti{2. ##MS.## kandamiti |} ||
gāthābhidhānān | ajīvaka  āryaśāriputraṃ pratyāha 
"na te kāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgaṃ vadasīha kāmam |
bhikṡurbhaviṡyatyapi kāmabhogī saṃkalpayan so'kuśalān vitarkān" ||
āryaśāriputra āha
"te cetkāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgo yadi te na kāma: |
śāstā'pi te bhavitā kāmabhogī drṡṭaiva rūpāṇi manoramāṇi" ||
kiṃ punarye kecana dharmā: kāmarūpārūpyadhātuṡu samudācaranti sarve te kāmarūpārūpyapratisaṃyuktā: |
netyāha | kiṃ tarhi | yeṡu{3. ##MS. looks like## ye hya |} kāmarūpārūpyarāgā anuśerate | ke punaramī kāmarūpārūpyarāgā: |
ye kāmarūpā-[##3b. 6B1. VII##]rūpyadhātuṡvanuśerate | idamidāniṃ tadaśvabandhīyam | kasyāya-
maśvabandho yasyāyamaśva: | kastyāyamaśva: | yasyāyayamaśvabandha: | ityubhayamapi na jñāyate |
nedamaśvabandhīyam | krtanirdeśāni hi sthānāni kāmadhātau | teṡvavītarāgasya yo rāga: sa 
kāmarāga: | yatrānuśete so'pi dharma: kāmapratisaṃyukta: | evaṃ rūpārūpyarāgāvadhovītarāgasya 
yathāyogaṃ veditavyau | asamāhitabhūmiko vā rāga: kāmarāga: | dhyānārūpyeṡu rāgo rūpārūpyarāga: |
nirmāṇacitte kathaṃ kāmarāga: | śrutvā parihāya ca tadāsvādanāt | nirmāṇavaśena vā nirmāyaka{4. ##Y.## nirmāpaka |}-
citto'pi rāga: | gandharasanirmāṇādvā | tasya kāmāvacaratvam | rūpāvacareṇa tayoranirmāṇāt | kiṃ 
punarekameva traidhātukam | traidhātukānāmanto nāsti | yāvadākāśaṃ tāvanto dhātava: | ata eva ca 
nāstyapūrvasattvaprādurbhāva: | pratibuddhotpādaṃ cāsaṃkhyeyasattvaparinirvāṇe'pi nāsti sattvānāṃ parikṡaya 
ākāśavat |
kathamavasthānaṃ lokadhātūnām | tiryakasūtra uktaṃ tadyathā "īṡādhāre deve varṡati nāsti 
vīcirvā antarikā vā antarīkṡādvāridhārāṇāṃ prapatantīnām | evaṃ pūrvasyāṃ diśi nāsti 
vicirvā a-[##4a. 6A1. VIII##]ntarikā vā lokadhātūnāṃ saṃvarttamānānāṃ vivarttamānānāṃ ca |
yathā pūrvasyāṃ diśi evaṃ dakṡiṇasyāṃ paścimāyāmuttarasyāmi"ti | natūktamūrdhvamadhaśceti |
@114
ūrdhvamapyadho'pītyapare | nikāyāntarapāṭhād | akaniṡṭhādūrdhvaṃ puna: kāmadhātu: | kāmadhāto-
ścādha: punarakaniṡṭhā: | yaścaikasmāt kāmadhātorvītarāga: sa sarvebhya: | evaṃ rūpārūpyebhya: | yaśca 
prathamadhyānasaṃniśrayāddhi utpādayati sa yatra lokadhātau jāta utpādayati tatratyameva brahmaloka-
mupāgacchati{1. ##MS looks like## ntayā gacchati |} nānyam | ya ete trayo dhātava uktā: 
narakādisvanāmoktā gataya: pañca teṡu 
narakāstiryañca: pretā devā manuṡyā iti | svaireva nāmabhisteṡu pañca gataya: proktā: | kāmadhātau 
catasro gataya: pañcamyāśca pradeśa: | rūpārūpyadhātvorekasyā devagate: pradeśa: | kiṃ punargatinirmuktā: 
santi dhātavo yata etā dhātuṡvityucyante | santi kuśalakliṡṭabhājanāntarābhavasvabhāvā api 
dhātava:{2. ##MS.## dhātavo yāstu |} | yāstu pañca gataya: 
tā:{3. tā akliṡṭā...|}
akliṡṭāvyākrtā eva sattvākhyā nāntarābhava: ||4||
anivrtāvyākrtā eva gataya: | anyathā hi gatisaṃbheda: syāt | sattvākhyā eva ca nacāntarā-
bhavasvabhāvā: | prajñaptisūktaṃ{4. ##Y. one reading is## prajñaptyām |} "catasrbhiryonibhi: pañca gataya: saṃgrhī-[##4b. 6B1. VIII##]tā 
natu pañcabhirgatibhiścatasro yonaya: | kimasaṃgrhītam | antarābhava" iti | dharmaskandhe'pi 
coktam "cakṡurdhātu: katama: | catvāri mahābhūtānyupādāya yo rūpaprasādaścakṡuścakṡurindriyaṃ 
cakṡurāyatanaṃ cakṡurdhāturnārakastairyagyonika:{5. ##MS.## stairyakyonika: |} paitrviṡayiko{6. ##MS.## petr...|} devyo mānuṡyako bhāvanāmayo'ntarā-
bhavikaśce"ti | sūtre'pi ca bahiṡkrto'ntarābhavo gatibhya: | kaśmin sūtre | "sapta bhavā 
narakamavastiryagbhava: pretabhavo manuṡyabhava: karmabhavo'ntarābhava" iti | atra hi pañca gataya: 
sahetukā: sahāgamanā{7. ##Y.## sagamanā: |} ścoktā: | ata eva cānivrtāvyākrtā: sidhyanti | taddheto: karmabhavasya 
tābhyo bahiṡkaraṇāt | kāśmīrā{8. ##Y.## kāśmīrakā: |}śca sūtraṃ paṭhanti | sthaviraśāriputreṇoktaṃ "nārakāṇāmā-
yuṡmannāsravāṇāṃ{9. ##MS.## …śravāṇāṃ |} saṃmukhībhāvānnarakavedanīyāni karmāṇi karotyupacinoti | teṡāmāyuṡman 
kāyavāṅmanovaṅkānāṃ kāyavāṅmanodoṡakaṡāyāṇāṃ{10. ##MS.## …yānāṃ  |} narakeṡu rūpaṃ saṃjñā vedanā saṃskāro vijñānaṃ 
vipāko vipacyate | nirvrtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchati | tatrāyuṡmannārako 
nopalabhyate'nyatra tebhyo dharmebhya" iti | ato'pyanivrtāvyākrtā eva gataya: | prakaraṇagranthastarhi 
@115
parihāryo "gatiṡu[##5a. 7A. I##] sarve'nuśayā anuśerata" iti | pratisaṃdhicittāni{1. ##Y.## sandhicittāni} hi 
gatīnāṃ pañcaprakārāṇi santyata: sapraveśagatigrahaṇādadoṡa eva | grāmagrahaṇe grāmopacāra{2. ##Y.## grāmopavicāra |}grahaṇavat |
kuśalakliṡṭā apītyapare | yattūktaṃ "karmabhavasya tābhyo bahiṡkaraṇā"diti | nāvaśyaṃ 
prthagvacanādvahiṡkrto bhavati | tadyathā pañcasu kapāyeṡu kleśadrṡṭikaṡāyau prthaguktau | na ca 
drṡṭayo na kleśā: | evaṃ karmabhavo'pi gatiśca syāt | prthak cāsya vacanaṃ syāt gatihetujñāpanārtham | 
antarābhave'pyeṡa prasaṅga: | nāyogāt | gacchanti tāmiti gati: | nacāntarābhavo gantavya-
ścyutideśa evotpādanāt | ārūpyā api gatirna bhaviṡyanti | cyutideśa{3. ##MS.## …deśamevo… |} evotpādāt |
evaṃ tarhyantarābhavatvādevāntarābhavo na gatirgatyantarālatvāt | yadi hi gati: syādantarābhava 
ityeva na syāt | yattarhi sthaviraśāriputreṇoktaṃ "nirvrtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ 
gacchatī"ti | nirvrtte vipāka ityuktaṃ natu vipāka eveti | yattarhyaktaṃ "tatrāyuṡmannārako nopalabhya-
te'nyatra tebhyo dharmebhya" iti | gatigāmina: pudgaladravyasya pratiṡedhaṃ karoti nānyatra skandhebhya upa-
labhyate nāraka iti na tu skandhāntarapratiṡedham | avyākrtā eva tu gatayo [##5b. 7B. I##]varṇyante 
vaibhāṡikai: | tāśca vipākasvabhāvā evetyeke | aupacayikasvabhāvā apītyapare |
atraiva pañcagatike dhātutraye yathākramaṃ veditavyā: 
nānātvakāyasaṃjñāśca nānākāyaikasaṃjñina: 
viparyayāccaikakāyasaṃjñāścārūpiṇastraya: ||5||
vijñānasthitaya: sapta 
sūtre uktaṃ "rūpiṇa: santi sattvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathā manuṡyāstadekatyāśca devā: |
iyaṃ prathamā vijñānasthiti: | katame punaste tadekatyā devā: | kāmāvacarā: prathamadhyānabhūmikāśca{4. ##Y.## prathamadhyānikāśca |}
prathamābhinirvrttavarjyā:" | nānātvena kāya eṡāmiti nānātvakāyā: | anekavarṇaliṅgasaṃsthānatvāt |
nānātvena saṃjñā nānātvasaṃjñā | saiṡāmastīti nānātvasaṃjñina: | sukhadu:khādu:khāsukhasaṃjñitvāt |
rūpiṇa: santi nānātvakāyā ekatvasaṃjñinastadyathā devā brahmakāyikā ye tatprathamābhinirvrttā: |
iyaṃ dvitīyā vijñānasthiti: | te hi prathamābhinirvrttā: sarva ekaikasaṃjñino bhavanti anena vayaṃ 
brahmaṇā srṡṭā iti | brahmaṇo'pyevaṃ bhavati mayaite srṡṭā ityabhinnakāraṇasaṃjñānādekatvasaṃjñina: |
anyathaiva tu mahābrahmaṇa ārohapariṇāha ākrtivigraho vāgbhāṡā [##6a. 7A. II##] cīvaradhāraṇaṃ ca 
anyathā tatparṡada iti nānātvakāyā: | yadidamuktaṃ sūtre "teṡāmevaṃ bhavati imaṃ vayaṃ sattvamadrākṡma 
@116
dīrghāyuṡaṃ dīrghamadhvānaṃ tiṡṭhantaṃ yāvadaho batānye'pi sattvā ihopapadyeranmama sabhāgatāyāmi"ti |
asya ca sattvasyaivaṃcetasa: praṇidhirvayaṃ cehopapannā{1. ##Y. omits## iha |} iti | kathaṃ tamadrākṡu: | ābhāsvarasthā
ityeke | tato hi te pracyutā: kathamidānīmalabdhāyāṃ dvitīyadhyānasamāpattau tadbhūmikaṃ 
pūrvanivāsamāsmārṡu:{2. ##Y.## anvasmārṡu: |} labdhāyāṃ vā{3. ##Y.## ca |} kathaṃ mahābrahmālambanāṃ śīlavrataparāmarśadrṡṭiṃ niviṡṭā: |
antarābhavasthā adrākṡurityapare | tatrāpi na dīrghamadhvānamavasthātuṃ saṃbhava: pratibandhābhāvāditi |
kathaṃ teṡāmevaṃ{4. ##MS## …meva |} bhavati sma "imaṃ vayaṃ sattvamadrākṡma{5. ##MS. …madrākṡyaṃ |} dīrghāyuṡaṃ dīrghamadhvānaṃ tiṡṭhantami"ti |
tasmāttatrasthā eva te tasya pūrvavrttāntaṃ samanusmaranta eva dīrghamadhvānaṃ tiṡṭhantaṃ{6. ##MS.## tiṡṭhanta |} drṡṭavanto drṡṭvā ca 
paścādadrākṡmetyeṡāṃ babhūva | rūpiṇa: santi sattvā ekatvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathā devā 
ābhāsvarā: | iyaṃ trtīyā vijñānasthiti: | atra puna: paryantagrahaṇātsakaladvitīyadhyānagrahaṇaṃ 
veditavyam | anyathā hi parīttābhā apra-[##6b. 7B. II##]māṇābhāśca kasyāṃ vijñānasthitau 
vyavasthāpyeran | tatrābhinnavarṇaliṅgasaṃsthānatvādekatvakāyā: | sukhasaṃjñitvādadu:khāsukhasaṃjñitvācca 
nānātvasaṃjñina: | te kila maulyāṃ bhūmau saumanasyendriyaparikhinnā: sāmantakādupekṡendriyaṃ 
saṃmukhībhavanti |{7. ##Is it## saṃmukhīkurvanti ? ##MS.## …bhavanti |} sāmantake copekṡendriyaparikhinnā: punarmaulyā bhūme: saumanasyendriyaṃ 
saṃmukhīkurvanti | yathā kāmaratiparikhinnā īśvarā dharmaratiṃ pratyanubhavanti dharmaratiparikhinnā:
kāmaratimiti | nanu ca śubhakrtsneṡvapyeṡa prasaṅga: | na teṡāṃ tena sukhenāsti parikheda: | kiṃ 
kāraṇam{8. ##MS.## kāraṇa |} | śāntaṃ hi tatsukhamaśāntaṃ ca saumanasyaṃ cetasa utplāvakatvāditi sautrāntikā 
vyācakṡate | sūtra uktaṃ "yathā te nānātvasaṃjñina: | tatra ye sattvā ābhāsvare devanikāye'ciro-
papannā bhavanti naiva saṃvarttanīkuśalā na vivarttanīkuśalā asya lokasyaṃ te tāmarciṡaṃ drṡṭvā bhītā:
santa udvijante saṃvegamāpadyante | sahaivaiṡā'rci:{9. ##MS. looks like## mahaivaiṡārci: |} śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ dagdhvā'{10. ##MS.## dagdhā |}rvāgāgamiṡyatīti |
tatra ye sattvā ābhāsvare devanikāye ciropapannā: saṃvarttanīkuśalā vivarttanīkuśalāścāsya lokasya 
te tān sattvān bhītānāśvāsayanti | mā bhaiṡṭa mārṡā: mā bhaiṡṭa mārṡā: | [##7a. 7A. III##] pūrva-
mapyeṡā'rci: śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ dagdhvā'traivāntarhite"ti | ato'rciṡa āgamavyapagamasaṃjñitvāt 
bhītā{11. ##MS. seems to drop## bhītā |} bhītasaṃjñitvācca te nānātvasaṃjñino na sukhādu:khāsukhasaṃjñitvāditi | rūpiṇa: santi sattvā 
ekatvakāyā ekatvasaṃjñinastadyathā devā: śubhakrtsnā: | iyaṃ caturthī vijñānasthiti: | tatrābhinna-
@117
varṇasaṃsthānaliṅgatvādekatvakāyā: | ekatvasaṃjñina: sukhasaṃjñitvāt | tatra prathame dhyāne kliṡṭayā 
saṃjñayā ekatvasaṃjñina: | dvitīye kuśalayā saṃjñayā nānātvasaṃjñinastrtīye vipākajayā saṃjñayā 
ekatvasaṃjñina: | ārūpyāstrayo yathāsūtramityetā: sapta vijñānasthitaya: | kā'tra vijñānasthiti: |
tatpratisaṃyuktā: pañca skandhāścatvāraśca yathāyogam | śeṡaṃ kasmānna vijñānasthiti: | yasmāt 
śeṡaṃ tatparibhedavat |
kiṃ puna: śeṡam | durgatayaścaturtha dhyānaṃ bhavāgraṃ ca | atra hi vijñānaparibhedā: santyata eva 
na vijñānasthiti: | ka: puna: paribheda: yena vijñānaṃ paribhidyate | tatrāpāyeṡu du:khā vedanā paribheda
upaghātikatvāt | caturthe dhyāne āsaṃjñikamasaṃjñisamāpattiśca | bhavāgre nirodhasamāpattiścitta-
saṃtaticchedāt | punarāha | yatrehasthānāṃ gantukāmatā tatrasthānāṃ cāvyuccalitukāmatā'sau 
vijñānasthitiruktā | [##7b. 7B. III##] apāyeṡu cobhayaṃ nāsti | caturthe dhyāne sattvā 
uccalitamānasā: prthagjanā āsaṃjñikaṃ praveṡṭukāmā āryā: śuddhāvāsān bhavāgrānapaṭupracāratvānna 
vijñānasthitiriti | etāśca sapta vijñānasthitayo yathoktā: |
bhavāgrāsaṃjñisattvāśca sattvāvāsā nava smrtā: ||6||
eṡu hi sattvā āvasanti svecchayā |
anicchāvasanānnānye 
ke punaranye | apāyā: | teṡu hi sattvā akāmakā:{1. ##MS.## ākāmakā: |} karmarākṡasairāvāsyante | natvicchayā vasanti |
atastena sattvāvāsā bandhanasthānavat | anyatra sūtre sapta vijñānasthitaya uktā: anyatra 
catasra: sthitaya: puna: | 
katamāścatasra: | rūpopagā vijñāna{2. ##MS.## vijñāna vijñāna… |} sthitirvedanopagā saṃjñopagā{3. ##MS.## saṃjñopagā: |} saṃskāropagā iti | tāsāṃ ka: 
svabhāva: | tā hi yathākramaṃ 
catvāra: sāsravā: skandhā: 
te puna: 
svabhūmāveva 
nānyatra bhūmau | kiṃ kāraṇam | pratiṡṭhā hi sthiti: | na ca visabhāgabhūmikeṡu skandheṡu 
vijñānaṃ trṡṇāvaśāt pratitiṡṭhatīti | kasmānna vijñānaṃ vijñānasthitirucyate yathā saptasu 
vijñānasthitiṡu pañca skandhā iti | sthātu: parihāreṇa{4. ##MS.## pariparihāreṇa | ##Y.## parivarjanena |} sthitividhānāt | nahi sthātaiva 
@118
sthitirucyate | yathā na rājaiva rājāsanamiti | yāṃśca dharmānabhiruhya vijñānaṃ vāhayati naunāvikanyāyena 
te dharmā [##8a. 7A. IV##] vijñānasthitaya uktā: | natu vijñānaṃ vijñānamevāruhya{1. ##Y.## …bhiruhya |} vāhayatyato 
noktamiti vaibhāṡikā: | yattarhi sūtra uktaṃ "vijñāne āhāre asti nandī asti rāga iti |
yatrāsti nandi asti rāga: pratiṡṭhitaṃ tatra vijñānamadhirūḍhami"ti | tatkatham | "sapta ca 
vijñānasthitaya: pañcaskandhasaṃgrhītā"{2. ##Y.## pañcaskandhasvabhāvā: |} iti tatkatham |{3. ##MS.## ...thameva… |} evaṃ tarhyabhedenopapattyāyatanasaṃgrhīteṡu 
skandheṡu sābhirāmāyāṃ vijñānapravrttau vijñānaṃ vijñānasthiti: | pratyekaṃ tu yathā rūpādayo 
vijñānasya saṃkleśāya bhavanti | tasmāccatasrṡu vijñānasthitiṡu 
kevalam ||7||
vijñānaṃ na sthiti:{4. ##G.## sthiti |} proktaṃ 
api ca kṡetrabhāvena bhagavatā catasro vijñānasthitayo deśitā: | bījabhāvena ca sopādānaṃ 
vijñānaṃ krtsnameveti na punarbījaṃ bījasya kṡetrabhāvena vyavasthāpayāṃbabhūvetyabhiprāyaṃ parikalpayāmāsa |
ye{5. ##Y.## ye ca |} dharmāssahavarttino vijñānasya te'sya kṡetrabhāvena sādhīyāṃśo bhavantīti ta evāsya 
sthitaya uktā: ||
atha kathaṃ saptabhirvijñānasthitibhiścatasro vijñānasthitaya: saṃgrhītāścatasrbhirvā sapta |
naiva hi saptabhiścatasro nāpi catasrbhi: sapta |
catuṡkoṭi tu saṃgrahe |
saṃgrahe vicāryamāṇe catuṡkoṭikaṃ veditavyam | syātsaptabhi: saṃgrhītaṃ na catasrbhirityevamādi |
[##8b. 7B. IV##] prathamā koṭi: saptasu yadvijñānam | dvitīyā apāyeṡu caturthe dhyāne bhavāgre 
ca vijñānavarjyā: skandhā: | trtīyā saptasu catvāra: skandhāścaturthyetānākārān sthāpayitvā |
yaccaitat gatyādibhedabhinnaṃ traidhātukamuktaṃ veditavyā: 
catasro yonayastatra{6. ##MS.## yonaya: | tatra |} sattvānāmaṇḍajādaya: ||8||
aṇḍajā yonirjarāyujā saṃsvedajā upapādukā yoni: | yonirnāma{7. ##MS.## yonināma |} jāti: | yuvantyasyāṃ 
sattvā miśrībhavanti prasavasāmyāditi yoni: | aṇḍajā yoni: katamā | ye sattvā aṇḍebhyo
jāyante | tadyathā haṃsakroñcakravākamayūraśūkaśārikādaya: | jarāyujā yoni: katamā | ye sattvā
jarāyorjāyante | tadyathā hastyaśvagomahiṡakharavarāhādaya: | saṃsvedajā yoni: katamā |
ye sattvā bhūtasaṃsvedājjāyante | tadyathā krīmikīṭapataṅgamaśakādaya: | upapādukā yoni: katamā |
@119
ye sattvā avikalā ahīnendriyā: sarvāṅgapratyaṅgopetā: sakrdupajāyante | ata eva upapadane{1. ##Y.## upapādane |}
sādhukāritvādupapādukā ityucyante | tadyathā devanārakāntarābhavikādaya: |
atha kasyāṃ gatau kati yonaya: saṃvidyanta ityāha 
caturdhā nara{2. ##MS. seems to read## naraka ##and puts## ka ##below in the lower margin## |} tiryañca:{3. ##MS.## tiryañca |}
manuṡyāścaturvidhā: | aṇḍajāstāvadyathā kroñcīniryātau śailopaśailau sthavi-[##9a. 7A. V##]rau 
mrgāramātuśca{4. ##MS. looks like## mrśāra…  |} dvātriṃśat putrā: pañcālarājasya ca pañca putraśatāni | jarāyujā yathedānīm |
saṃsvedajāstadyathā māndhātrcārūpacārukapotamālinyāmrapālyādaya: | upapādukā: puna:
prāthamakalpikā: | evaṃ tiryañco'pi caturvidhā: | trividhā drśyanta eva | upapādukāstu
nāgasuparṇi{5. ##Y.## suparṇī |} prabhrtaya: |
nārakā upapādukā: |
antarābhavadevāśca 
sarve nārakā antarābhavikā: devāścopapādukā eva |
pretā api jarāyujā: ||9||
apiśabdādapyupapādukā iti | āyuṡmate mahāmaudgalyāyanāya pretī nivedayate 
"pañca putrānahaṃ rātrau divā pañca tathā parān |
bhakṡayāmi janitvā tān nāsti trptistathāpi me ||"
katamā yoni: sarvasādhvī | upapādukā | atha kimarthaṃ caramabhaviko bodhisattva: 
prāptopapattivaśitve'pi jarāyujāṃ yoniṃ bhajate | evaṃ hi kriyamāṇe mahāntamartha paśyati |
jñātisaṃbandhena mahata: śākyavaṃśasya dharme'vataraṇārthaṃ cakravarttivaṃśyo'yamiti cānyeṡāṃ bahumānā-
darāvarjanārthaṃ manuṡyabhūtā api caināṃ siddhiṃ gacchantīti vineyānā{6. ##MS. drops## nā |} mutsāhārtham | itarathā 
hyaprajñāyamānakulagotra: ko'pyayaṃ māyāpuruṡa ityevaṃ parikalpayeyurdeva: piśāca iti vā 
[##9b. 7B. V##] yathā'nyatīrthyā apabhāṡante kalpaśatasyātyayādevaṃvidho māyāvī loke 
prādurbhūya māyayā lokaṃ bhakṡayatīti | apare tvāhu: | śarīradhātūnāmavasthāpanārthaṃ yeṡu 
manuṡyā anye ca prajāṃ vidhāya sahasraśa: svarga ca prāptā apavargaṃ ceti upapādukānāṃ hi sattvānāṃ 
vāhyabījābhāvānmrtānāṃ kāyo nāvatiṡṭhate niśānta iva tailapradyoto'ntardhīyate | ādhiṡṭhānikīmrddhiṃ 
bhagavata icchatāṃ na yukta eṡa parihāra: | praśnātpraśnāntaramupajāyate{7. ##Y.## utpadyate |} | yadyapyu{8. ##Y. omits## api |}papādukānāṃ 
@120
kāyanidhanaṃ na prajñāyate kathamuktaṃ sūtre "upapāduka: suparṇī upapādukaṃ nāgamuddharati bhakṡārthami"ti |
noktaṃ bhakṡayatītyapi tūddharati bhakṡārthamajñatyādityadoṡa: | bhakṡayati vā yāvanna mrto bhavati na 
punarmrtasyāsya trpyatīti | 
katamā yoni: sarvabahvī | upapādukaiva | sā hi dvigatī{1. ##Y.## dve gatī |} tisrṇāṃ ca pradeśa: sarve 
cāntarābhavikā iti |
ko'yamantarābhavo nāma |
mrtyūpapattibhavayorantarā bhavatīha ya: |
maraṇabhavasyopapattibhavasya cāntarā ya ātmabhāvo'bhinirvarttate deśāntaropapattisaṃprāptaye so'nta-
rābhava ityucyate | gatyantarālatvat | kathamayaṃ jātaśca nāma nacopapa-[##10a. 7A. VI##]nno bhavati |
gamyadeśānupetatvānnopapanno'ntarābhava: ||10||
upapattigato{2. ##MS.## upapagato |} hyupapanna ityucyate | padergatyarthatvāt | nacāyaṃ gamyadeśamupagato'ntarābhavastasmā-
nnopapanna: | ka: punarasau deśo gantavya: | yatrākṡiptasya vipākasyābhivyakti: samāptiśca |
vicchinna evopapattibhavo maraṇabhavātsaṃbhavatīti nikāyāntarīyā: | tadetanneṡyate | kiṃ 
kāraṇam | yuktitaśca āgamataśca | tatra tāvat yuktiṃ niśrityocyate 
vrīhisantānasādharmyādavicchinnabhavodbhava: |
santānavarttināṃ hi dharmāṇāmavicchedena deśāntareṡu prādurbhāvo drṡṭastadyathā vrīhisantānasya |
tasmādasyāpi sattvasantānasyāvicchedena deśāntareṡu prādurbhāvo bhaviṡṇu: | vicchinno'pi drṡṭa: 
prādurbhāvastadyathā ādarśādiṡu bimbāt pratibimbasya{3. ##Y.## pratibimbaṃ |} | evaṃ maraṇabhavādupapattibhavasya syāt |
pratibimbamasiddhatvādasāmyāccānidarśanam ||11||
pratibimbaṃ nāmānyadevotpadyate dharmāntaramityasiddhametat | siddhāvapi ca satyāmasāmyādanidarśanaṃ 
bhavati | kathaṃ tāvadasiddham |
sahaikatra dvayābhāvāt 
tatraiva hi deśe ādarśarūpaṃ drśyate pratibimbaṃ{4. ##Y.## pratibimbakaṃ |} ca | na caikatra deśe rūpadvayasyāsti sahabhāva 
āśrayabhūtabhedāt | [##10b. 7B. VI##] tathā digbhedavyavasthite{5. ##Y.## sthitai… |}rekasminvāpyambudeśe svābhi-
mukha{6. ##MS.## …mukhā |} deśasthānāṃ{7. ##Y.## …sthitānāṃ |} rūpāṇāmanyo'nyaṃ pratibimbakamupalabhyate natvekatra rūpe dvayo: paśyato: 
sahadarśanaṃ na bhavatīti na tatra rūpāntaropapattiryuktā{8. ##MS.## …ryuktā: |} | chāyātapayośca dvayo: sahaikatrabhāvo na 
@121
drṡṭa: | upalabhyate ca chāyāstha ādarśe sūryasya pratibimbakamiti na yukto'sya tatra prādurbhāva: |
athavā{1. ##MS.looks like## athīvā |} "sahaikatra dvayābhāvādi"ti katamasya dvayasya | ādarśatalasyendupratibimbakasya ca |
anyatraiva hi deśe ādarśatalaṃ bhavatyanyatraivāntargataṃ candrapratibimbakaṃ drśyate kūpa ivodakam |
tacca tatropapadyamānaṃ nānyatropalabhyate{2. ##MS.## …labhyete |} | ato nāstyeva tat kiṃcit | sāmagryāstu sa 
tasyāstādrśa:{3. ##Y. omits## tādrśa: |} prabhāvo yattathā darśanaṃ bhavati | acintyo hi dharmāṇāṃ śaktibheda: | evaṃ 
tāvadasiddhatvāt | kathamasāmyādanidarśanaṃ bhavati |
asantānād 
nahi bimbasya pratibimbakaṃ santānabhūtamādarśasantānasaṃbaddhatvāt sahabhāvācca | yathā maraṇasyo{4. ##Y.## maraṇabhavasya |} papatti-
bhava: | santānaṃ ca pratyavicchedena deśāntareṡu prādurbhāva udāhrto nāsantānamityasāmyaṃ drṡṭāntasya 
pratibimbasya ca |
dvayodayāt | 
dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ pratibimbasyodayo bhavati | bimbāccādarśā-[##11a. 7A. VII##]cceti yat 
pradhānaṃ kāraṇaṃ tadāśrityotpadyate | nacaivamupapattibhavasyāpi dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃbhavo 
maraṇabhavāccānyataśca pradhānabhūtādityato'pyayamasamāno drṡṭānta: | na ca yuktamuktaṃ bāhyameva 
cetanaṃ śukraśoṇitaṃ pradhānakāraṇamiti | yatra cāndhakāṇa eva prādurbhāva upapādukānāṃ tatra kiṃ 
parikalpyate | evaṃ tāvadyuktito neṡyate | na maraṇabhavādvicchinna upapattibhavaprādurbhāva: |
tasmādastyevāntarābhava: |
kaṇṭhokteścāsti 
sūtra uktaṃ "sapta bhavā: | narakabhavastiryagbhava: pretabhavo devabhavo manuṡyabhava: karmabhavo'ntarābhava"
iti | naitatsūtraṃ tairāmnāyate | itastarhi 
gandharvāt 
"trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt mātu: kukṡau garbhasyāvakrāntirbhavati | mātā kalyā'pi bhavati 
rtumatī ca | mātāpitarau raktau bhavata:{5. ##Y. omits## bhavata: |} saṃnipatitau ca | gandharvaśca pratyupasthito bhavati" ti |
antarābhavaṃ hitvā ko'nyo gandharva: | etadapi naiva tairāmnāyate | kathaṃ tarhi | "skandhabhedaśca 
pratyupasthito bhavatī"ti | yadyevamāśvalāyanasūtraṃ kathaṃ nīyate | "jānanti bhavanto{6. ##MS.## bhavānto |} yo'sau 
gandharva: pratyupasthita: | kṡatriyo vā'sau brāhmaṇo vā vaiśyo vā śūdro vā | yadi vā pūrvasyā diśa 
@122
āgato yadi vā [##11b. 7B. VII##] dakṡiṇasyā paścimāyā uttarasyā" iti | nahi skandha-
bhedasyāgamanaṃ yujyate | athaitadapi na paṭhyate | itastarhi 
pañcokte: 
"pañcānāgāmina"{1. ##Y. adds## sapta satpuruṡagataya: |} ityuktaṃ bhagavatā | antarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī anabhisaṃskāra-
parinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvasrotā{2. ##MS.## śrotā |} śceti | asatyantarābhave kathamantarāparinirvāyī 
nāma syāt | antarā nāma devā: santītyeke | upapadyādayo'pi hi nāma devā evaṃ sati 
prasajyate | tasmānneyaṃ kalpanā sādhvī | itaśca 
gatisūtrata: ||12||
"sapta satpuruṡagataya" ityatra sūtre | antarāparinirvāyiṇastraya uktā: | kāladeśaprakarṡabhedena |
tadyathā parītta: sakalikā{3. ##Y.## śakalikā |}gnirabhinivarttamāna eva parinirvāyādevaṃ prathama: | tadyathā'ya:prapāṭikā{4. ##Y.## ayasprapāṭikā |} 
utapatantyeva nirvāyādevaṃ dvitīya: | tadyathā'ya:prapāṭikā{4. ##Y.## ayasprapāṭikā |} utplutya prthivyāmapatitaiva{5. ##Y.## apatitvaiva prthivyāṃ |} 
nirvāyādevaṃ trtīya: | nacaivamantarā nāma devāstriprakārā: kāladeśaprakarṡabhinnā: santīti 
kalpanaiveyaṃ kevalā || anye punarāhu: | āyu:pramāṇāntare vā devasamīpāntare vā ya: kleśān 
prajahāti so'ntarāparinirvāyī | sa punardhātugato [##12a. 7A. VIII##] vā parinirvāti 
saṃjñāgato vā vitarkagato vā | tena trividho bhavatīti | prathamo vā rūpadhātau{6. ##Y. omits## rūpadhātau |} nikāya-
sabhāgaparigrahaṃ krtvā parinirvāti | dvitīyo devasamrddhiṃ cānubhūya{7. ##Y. adds## parinirvāti |} | trtīyo devānāṃ{8. ##Y. omits## devānāṃ |}
dharmasaṃgītimanupraviśya{9. ##Y. adds## parinirvāti |} | upapadyaparinirvāyī puna: prakarṡayuktāṃ saṃgītimanupraviśya parinirvāti 
bhūyasā vā{10. ##Y.## vāyu…|} āyurupahatya nopapannamātra eveti ta ete sarve'pi sakalikādidrṡṭāntairna saṃvadhyante |
deśagativiśeṡābhāvāt | ārūpyeṡvapi cāntarāparinirvāyī paṭhyetāyu:pramāṇāntare parinirvāppāt |
na ca{11. ##Y. adds## evaṃ |} paṭhyate |
"dhyānaiścatasro daśikā ārūpyai:saptikātrayam |
saṃjñayā ṡaṭṭikāṃ{12. ##MS.## ṡaṭṭikā | ##Y.## ṡaṭkikā |} krtvā vargo bhavati samudita: ||"
ityetasyāyurdānagāthāyāma | tasmādetadapi sarvaṃ kalpanāmātram | athaitānyapi sūtrāṇi 
tairnāmnāyante | kimidānīṃ kurmo yacchāstā caparinirvrta: śāsanaṃ  cedamanāyakaṃ bahudhā bhinnaṃ 
@123
bhidyate cādyāpi yathecchaṃ granthataścārthataśca | yeṡāṃ tu tāvadayamāgama: pramāṇaṃ  teṡāmāgamato'pi 
siddho'ntarābhava: | yattarhi sūtra uktam "atha ca punardūṡī māra: svaśarīreṇāvīcau mahānarake 
prapatita" [##12b. 7B.VIII##] iti | tat kathamiti | sa hi jīvanneva nārakībhi-
rjvālābhirāliṅgita:{1. ##Y.## āliṅgitatvāt |} |kālaṃ krtvā'ntarābhavenāvīciṃ prāpta ityayaṃ tatrābhiprāya: | atyudī-
rṇaparipūrṇāni hi karmāṇi kāyasya nikṡepaṃ na pratīkṡante | ato'sya drṡṭadharmavedanīyaṃ karma pūrvaṃ
vipakvaṃ paścādupapadyavedanīyamiti | idamidānīṃ kathaṃ nīyate "pañcānantaryāṇi karmāṇi yāni 
krtvopacitya samanantaraṃ narakeṡūpapadyata" iti | anyāṃ gatimagatvetyabhiprāya: | upapadyavedanīyatvaṃ 
tatra karmaṇo dyotitam | atha yathārutaṃ kalpyate{2. ##Y. (N)## kalpayate |} | pañcaiva krtvā naikamiti{3. ##Y. adds## etat |} prāpnoti |
kriyānantaraṃ ca | na kālāntaraṃ jīvitva ko vā'ntarābhavasyopapadyamānatvaṃ necchati |
antarābhavenaiva hyasau maraṇāntaraṃ{4. ##MS.## maraṇāntara |} narakeṡūpapadyate | abhimukhatvāt | na ca brūma upapanno 
bhavatīti | iyaṃ tarhi gāthā kathaṃ nīyate 
"upanītatayā{5. ##Y.## upanītavayā |} jarātura: saṃprāpto hi mamāntikaṃ dvija |
vāso'pi hi nāsti te'ntarā pātheyaṃ ca na vidyate tave" ti ||
atrāpi manuṡyeṡvantarāvāso nāstītyabhiprāya: | athavā'ntarābhave'pyasya vāso nāstyupapatti-
deśasaṃprāptiprati{6. ##Y. omits## prati |}gamanādhiṡṭhānādi-[##13a. 7A1. I##]ti | ayamatrābhiprāyo nāyamabhiprāya 
iti kuta evaitat{7. ##MS.## evetat | ##Y. omits## eva |} | tulya eṡa bhavato'pyanuyoga: | tasmādubhayasminnapi pakṡe yathoktasūtrā-
virodhānna bhavatyetadantarābhavasyābhāve jñāpakam | jñāpakaṃ hi nāmāgatikā gatiriti |
atha kāṃ gatiṃ gamiṡyata: kimākrtirantarābhavo'bhinivarttate |
ekākṡepādasāvaiṡyatpūrvakālabhavākrti: |
yenaiva karmaṇā gatirākṡipyate tenaivāntarābhavastatprāptaye | ato yāṃ gatiṃ gantā bhavati tasyāṃ 
gatau ya āgamiṡyatpūrvakālabhavastasyaivāsyākrtirbhavati | evaṃ tarhi śunīprabhrtīnāmekasmin 
kukṡau pāñcagatiko{8. ##Y.## pañcagatika: |}'ntarābhavo'bhinirvarttate iti nārako'ntarābhava: kukṡiṃ{9. ##Y.## mātu: kukṡiṃ|} nirdahet |
pūrvakālabhave'pi tāvannārakā na nityaṃ prajvalitā bhavantyutsadeṡu bhramanta: kiṃ punarantarābhavikā: |
astu vā prajvalita: | sa tu yathā na draṡṭuṃ śakyate tathā na spraṡṭumapyacchatvādātmabhāvasyetyacodyametat |
antarābhāvānāmapyanyonyaṃ kukṡāvasaṃśleṡātkarmapratibandhācca na dāha: | pramāṇaṃ tu yathā pañcaṡaḍvarṡasya
@124
dārakasya sa tu paṭvindriyo bhavati bodhisattvasya punaryathā saṃpūrṇayūna: salakṡaṇānuvyañjanaśca | ata 
evāntarābhavasthena mātu: kukṡiṃ praviśatā koṭīśataścāturdvīpikā-[##13b. 7B1. I##]nāmavabhāsita:{1. ##Y.## koṭiśataṃ cāturdvīpakānāmiti | yata: pūrṇayūna iva bodhisattvasyāntarābhava: salakṡaṇānuvyañjana-
ścāto'ntarābhavasthena tena mātu: kukṡiṃ praveṡṭmicchatā trisāhasramahāsāhasro lokadhātu: svakṡetramiti 
krtvā'vabhāsita: |} |
yattarhi mātā bodhisattvasya svapne gajapotaṃ pāṇḍaraṃ{2. ##Y.## pāṇḍaraṃ gajapotaṃ |} kukṡiṃ praviśanamadrākṡīt | nimittamātraṃ 
tat tiryagyoneściravyāvrttatvāt{3. ##Y.## vyāvarttitatvāt |} | tadyathā krkī rājā daśa svapnānadrākṡīditi |
"karikūpasaktu{4. ##MS.## śakta |}candanakalabhārāmāstathā kaperabhiṡeka: |
aśucikapi: paṭakalahāviti daśa drṡṭvā nrpeṇa krkiṇā svapnā:" ||
naiva cāntarābhavika: | kukṡiṃ bhittvā praviśatyapi tu māturyonidvāreṇa | ataeva yamalayorya:{5. ##MS.## yamalayo ya: |} 
paścāt prajāyate sa jyāyānucyate ya: pūrvaṃ sa kanīyāniti | dharmasūtravibhāṡyaṃ kathaṃ nīyate
"vāraṇa tvamupagamya pāṇḍaraṃ ṡaḍviṡāṇaruciraṃ catuṡkramam |
mātrgarbhaśayanaṃ viśeṡasaṃprajānanrṡirāśramaṃ yathe"ti ||
naitadavaśyanetavyam | nahyetat | sūtraṃ na vinaya: nābhidharma: | kāvyametat | kavīnāṃ ca kāvyaṃ 
samāyojayatāṃ kecit bhāvā: samāropitā gacchanti | athavā netavyameva | yathā'sya mātā 
svapne taṃ praviśanamadrākṡīttathā so'pi gāthāmakārṡīditi | rūpāvacaro{6. ##MS##…..vacarā... |}'pyantarābhava:
saṃpūrṇapramāṇa: savastraśca prādurbhavati | apatrāpyotsadatvāt | bodhisattvasya savastra: śuklāyāśca 
bhikṡuṇyā: praṇidhānavaśādyāvantameva pariveṡṭitā nirdagdhā | anyo nagna: | kāma-[##14a. 7A1. II##]
dhātoranapatrāpyotsadatvāt |
atha ko'yaṃ pūrvakālabhavo{7. ##MS.##....bhāvo |}  nāma |
sa punarmaraṇātpūrva upapattikṡaṇātpara: ||13||
bhavo hi nāmāviśeṡeṇa pañcopādānaskandhā: | sa eva caturdhā bhidyate | antarābhavo yathokta: |
upapattibhavo gatiṡu pratisandhikṡaṇa: | tasmāt pareṇa maraṇakṡaṇaṃ paryudasyānya: sarvo bhava: 
pūrvakālabhava: | caramakṡaṇo maraṇabhavo yata ūrdhvamantarābhavo bhavati rūpiṡu cetsattveṡūpapadyate |
sa cāyamantarābhava:
sajātiśuddhadivyākṡidrśya:
samānajātīryarevāntarābhavikai{8. ##Y.## …bhavai |}rdrśyate | yeṡāṃ ca divyaṃ cakṡu: suviśuddhamabhijñāmayaṃ ta enaṃ 
@125
paśyanti | upapatticakṡuṡā tu na drśyate | jātyarthamacchatvāt | devāntarābhavika:{1. ##Y.(N)## …bhavikam |} sarvān 
paśyati | manuṡyapretatiryagnārakāntarābhavikā: pūrvaṃ pūrvamapāsyetyapare |
karmarddhivegavān |
rddhirākāśagamanam{2. ##MS. drops## rā |} | karmaṇā rddhi: karmarddhi: | tasyā vega:{3. ##MS.## veśa: |} karmarddhivega: śīghratā |
so'syāstīti karmarddhivegavān | yenāsau na{4. ##Y.## na seems to be necessary. MS.## yenāsau śakyo |} śakyo buddhairapi pratibanddhum{5. ##MS## …bandhuṃ |} | karmaṇo'sya 
balīyastvāt |
sakalākṡa: 
samagrapañcendriya: |
apratighavān 
pratighāta: pratigha: | so'syāstīti pratighavān | na pratighavānapratighavān | vajrā{6. ##On the top margin of 
this page there are five letters very faint. They seem to be something 
like## pratighajava ##or## pratighabhāva ##or## pratighavat |}-
[##14b. 7B1. II##]dibhirapyanivāryatvāt | tathā hi pradīptāya:piṇḍabhede tanmadhyasaṃbhūta:
krimirupalabdha: śrūyate | yasyāṃ ca gatau sautpatsyamānastasyā: sarvathā 
anivartya: 
nahi kadācinmanuṡyāntarābhavo'ntardhāya devāntarābhavo bhavatyanyo vā | niyatamanena yāmeva 
gatimadhikrtyābhinirvrttastasyāmevopapattavyam nānyasyāmiti |
kiṃ punarantarābhavo'pi  kāmāvacara: kavaḍ+īkāramāhāraṃ bhuṅkte | omityāha ! na tvaudārikam |
kiṃ tarhi |
sa gandhabhuk ||14||
ata eva gandharva ityucyate | dhātūnāmanekārthatvāt | hrasvatvaṃ śakandhukarkandhuvat | alpeśākhyastu 
durgandhāhāro maheśākhya: sugandhāhāra: | kiyantaṃ kālamavatiṡṭhate | nāsti niyama iti bhadanta: |
yāvadupapattisāmagrīṃ na labhate nahi tasyāyuṡa: prthagevākṡepa: | ekanikāyasabhāgatvāt | itarathā 
hi tasyāyuṡa:{7. ##Y.## tasyāpyāyuṡa: |} kṡayānmaraṇabhava: prasajyeta{8. ##Y.## prasajyet |} | yadyāsumero: sthalaṃ māṃsasya{9. ##MS. looks like## sthalampāsasya |} syāttatsarvaṃ varṡāsu 
@126
krimīṇāṃ pūryeta | kimidānīṃ tatpratīkṡā eva teṡāmantarābhavā āsan kuto vā tadā tebhyo gatā 
iti vaktavyam | naitadāgataṃ sūtre śāstre vā | evaṃ tu yujyate | gandharasābhigrddhānāmalpāyuṡāṃ 
jantūnāmanto nāsti | te taṃ gandhaṃ ghrātvā gandharasā-[##15a. 7A1. III##]bhigrddhā: kālaṃ 
kurvanta: krimibhāvasaṃvarttanīyaṃ{1. ##Y.## kriminikāyasabhāgotpādakaṃ |} karma prabodhya{2. ##Y.## vivodhya |} tayā trṡṇayā krimiṡūpapadyanta{3. ##Y.## upajāyante |} iti | athavā 
nūnaṃ tatpratyayapracura eva kāle tatsaṃvarttanīyāni karmāṇi vipākābhinirvrttau vrttiṃ labhante nānyatra |
tathāhi cakravarttisaṃvarttanīye karmaṇi aśītivarṡasahasrāyuṡi prajāyāṃ bahutarāyuṡi vā cakravarttino 
jāyante nānyasyām | ata eva coktaṃ bhagavatā "acintya: sattvānāṃ karmavipāka" iti |
saptāhaṃ tiṡṭhatīti bhadantavasumitra: | yadi tāvatā sāmagrīṃ na labhate tatraiva punaścyutvā jāyante |
sapta saptāhānītyapare | alpaṃ kālamiti vaibhāṡikā: | sa hi saṃbhavaiṡitvātsaṃdhāvagatvā-
saṃdhiṃ badhnātīti yathātvasamagrā: pratyayā bhavanti | niyataṃ cānena tasmin deśe tasyāṃ jātau 
janitavyaṃ bhavati | tadā karmāṇyeva pratyayānāṃ sāmagrīmāvahanti | athāniyataṃ tato'nyatra 
deśe tasyāṃ jātau jāyate sadrśyā{4. ##MS.## sadrśya |} mityapare | tadyathā gavāmūṡmasu{5. ##MS. looks like## gavāmūṡāṃṡu |} maithunasya prācuryaṃ śaradi 
śunāṃ rkṡāṇāṃ hemante vasante cāśvānām | gavayaśrgālakharatarakṡāṇāṃ puna: kālo nāstīti yenānyatra 
kāle goṡūpapattavyaṃ sa gavayeṡūpapadyate yena śvasu sa śrgā-[##15b. 7B1.III##]leṡu yenāśveṡu 
sa gardabheṡu yena rkṡeṡu sa tarakṡeṡūpapadyata iti | na tvasya nikāyasabhāgāntarābhavo nānyatra 
nikāyasabhāge śakyamutpattumekakāmā{6. ##Y.## ekakarmā...|} kṡepāditi vaktavyametat |
sa khalveṡa gatideśasaṃprāptyarthaṃ prādurbhūto'ntarābhava: 
viparyastamatiryāti gatideśaṃ riraṃsayā |
sa hi karmaprabhāvasaṃbhūtena cakṡuṡā sudūrastho'pi svamupapattideśaṃ prekṡate | tatrāsya mātāpitro{7. ##Y.## pitro: |} stāṃ 
vipratipattiṃ drṡṭvā puṃsa: sata: pauṃsno rāga utpadyate mātari striyā: satyā: straiṇo rāga utpadyate pitari |
viparyayāt pratigha: | evaṃ paṭhyate prajñaptau "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyatarānyataraccittaṃ 
saṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ veti | sa tābhyāṃ viparyasto rantukāmatayā taṃ 
deśamāśliṡya tāmavasthāmātmanyadhimucyate | tasmiṃścāśucau garbhasthānasaṃprāpte jātaharṡo'bhiniviśate |
tato'sya skandhā ghanībhavantyantarābhavaskandhāścāntardhīyante ityupapanno bhavati | sa cetpumān bhavati 
māturdakṡiṇakukṡimāśritya prṡṭhābhimukha utkeṭuka:{8. ##Y.## utkuṭuka: |} saṃbhavatyatha strī tato vāmakukṡīmāśrityodarābhimukhī |
@127
athedānīṃ napuṃsakaṃ tadyena rāgeṇāśliṡṭhaṃ tathā tiṡṭhati | na cāstya-[##16a. 17A1. IV##]ntarābhavo 
vyantara: | sakalendriyatvāt | ata: strībhūta: puruṡabhūto vā'nupraviśya yathāsthānaṃ 
tiṡṭhati paścāt garbha āpyāyamāno napuṃsakaṃ bhavatīti" | idaṃ vicāryate | kimasya śukraśoṇita-
mahābhūtānyeve{1. ##Y.## etānyeva ##and## śukraśoṇitamahābhūtāni ##is the explanation of## etānyeva |}ndriyāśrayabhāvamāpadyante karmavaśādāhosvit bhūtāntarāṇyeva karmabhirjāyante |
tānyupaśrityeti | tānyevetyeke | anindriyaṃ hi śukraśoṇitamantarābhavena sārdhaṃ nirudhyate 
sendriyaṃ prādurbhavati | bījāṅkuranirodhotpādanyāyena yattatkalalamityākhyāyate | evaṃ ca krtvedaṃ{2. ##Y. omits## idaṃ |}
sūtrapadaṃ sūtre sunītaṃ bhavati "mātāpitra{3. ##MS.## …pitr...|}śucikalalasaṃbhūtasye"ti | tathā{4. ##MS.## tadāthā |} "dīrgharātraṃ yuṡmābhi-
rbhikṡiva: kaṭasi:{5. ##Y. one reading is## kaṭasī |} savarddhitā rudhirabindurupātta" iti | bhūtāntarāṇyevetyapare | tadyathā-
parṇakrime: | aśucisaṃniśrayotpattyabhisaṃbandhi{6. ##Y.## …bhisandhi |}vacanāttu kalalasya sūtrāvirodha iti |
evaṃ tāvadaṇḍajāṃ jarāyujāṃ ca yoniṃ pratipadyate | anyatra tu yathāyogaṃ vaktavyamityāhu: | tatra 
cāyaṃ yogo drśyate{7. ##Y.## drśyeta |} 
gandhasthānābhikāmo'nya: 
saṃsvedajāṃ yoniṃ pratipadyamāna upapattisthānaṃ gatvā{8. ##It seems to be## gandhā...|}bhilāṡāt gacchatyamedhyaṃ medhyaṃ vā yathākramam | upa 
pādukāṃ tu yoniṃ prapadyamāna: sthānābhilāṡāt | ka-[##16b .7B1. IV##]yaṃ narakeṡu sthānābhilāṡa: |
viparyastabuddhitvāt | sa hi śītavātavarṡābhiṡekairātmānaṃ bādhyamānaṃ paśyati narakeṡu cāgniṃ 
dīpyamānam | tatra uṡṇābhilāṡāddhāvati | punastaptavātātapāgnisaṃtāpairātmānaṃ bādhyamāna-
manupaśyan śaityaṃ ca narakeṡu śītābhilāṡāddhāvati | yadavasthastadupapattisaṃvarttanīyaṃ karmākārṡīt 
tadavasthātmānaṃ tāṃśca sattvān paśyan dhāvatīti pūrvācāryā: | tatra punardevāntarābhava ūrdhvaṃ 
gacchatyā{9. ##MS.## gacchantyā...}sanā divottiṡṭhan manuṡyatiyakpretānāṃ manuṡyādivat |
ūrdhvapādastu{10. ##MS.## ūrdhapādukastu |} nāraka: ||15||
"te vai patanti narakādūrdhvapādā  avāṅmukhā: |
rṡīṇāmabhivaktāra:{11. ##Y.## …mativaktāra: |} saṃyatānāṃ tapasvināmi"ti 
gāthābhidhānāt |
yaduktaṃ "viparyastamatiryātī"ti | kimavaśyaṃ sarvo'ntarābhavastathā mātu: kukṡi-
mavakrāmati | netyāha | kiṃ tarhi | catasro garbhāvakrāntaya: sūtra uktā: | katamāścatasra: |
@128
saṃprajānan viśatyeka: 
tiṡṭhati niṡkrāmati vā saṃprajānan |
tiṡṭhatyapyapara: 
saṃprajānanniti varttate | praviśatyapītyapiśabdāt |
apara: |
niṡkrāmatyapi 
saṃprajānan praviśati tiṡṭhatyapi |
sarvāṇi mūḍ+ho'nya: 
kaścit puna: sarvāṇyevāsaṃprajānan karo-[##17a. 7A1. V##]ti praviśatyasaṃprajānan tiṡṭhati
niṡkrāmatyapi | etāścatasro garbhāvakrāntaya: pratilomaṃ nirdiṡṭā: | ślokabandhānuguṇyata:{1. ##MS.## …guṇyatte |} |
nityamaṇḍaja: ||16||
aṇḍaja: sattvo nityaṃ mūḍ+ha eva sarvāṇi karoti | kathamaṇḍājjāto garbha praviśati | yo'pi
janiṡyate so'pyaṇḍaja: | athavā bhāvinyāpi saṃjñayā nirdeśā: kriyante{2. ##Y.## nirdeśa: kriyate |} | tadyathā "saṃkrta-
mabhisaṃskaroti"ti sūtre odanaṃ pacatīti saktuṃ pinaṡṭīti loke | tasmānnaiṡa doṡa: |
kathaṃ punarasaṃprajānan mātu: kukṡiṃ praviśati yāvanniṡkrāmati kathaṃ vā saṃprajānan | alpeśākhyasya 
tāvatsattvasya mātu: kukṡiṃ praviśata: evaṃ viparītau saṃjñādhimokṡau pravarttete{3. ##MS.## pravarttate |} | vāto vāti
devo varṡati | śītaṃ durdinaṃ mahato vā janakāyasya kolāhalaṃ hanta trṇagahanaṃ vā praviśāmi 
vanagahanaṃ vā trṇakuṭīṃ vā parṇakuṭīṃ vā vrkṡamūlaṃ vā sarpāmi{4. ##Y.## copasarpāmi |} kuḍyamūlaṃ veti{5. ##Y.## ceti |} | tiṡṭhato'pyeṡu{6. ##MS.## …pyeṡa |}
tiṡṭhāmīti niṡkrāmato'pyebhyo niryāmīti | maheśākhyasya tu sattvasyārāmaṃ vā praviśāmyudyānaṃ 
vā{7. ##Y.## ca |} prāsādaṃ vā'bhirohāmi kūṭāgāraṃ vā paryaṅkaṃ veti | tathā tiṡṭhāmi niryāmīti | evaṃ 
tāvadasaṃprajānan praviśati{8. ##MS.## pratiśati |} yāva-[##17b. 7B1. V##]nniṡkrāmati | saṃprajānaṃstu samyak prajānāti 
mātu: kukṡiṃ praviśāmyatraiva tiṡṭhāmi ata eva niryāmiti | nāsya viparītau saṃjñādhimokṡau 
pravarttete | atra punarapadiśyate 
garbhāvakrāntayastisraścakravarttisvayaṃbhuvām |
cakravarttinaśca svayaṃbhuvośca pratyekabuddhasaṃbuddhayośca | yathākramamityante vakṡyati | tatra prathamā 
cakravarttita: | sa hi praviśatyeva saṃprajānan na tiṡṭhati nāpi niṡkrāmati  | pratyekabuddhastiṡthatyapi |
buddho niṡkrāmatyapi | atrāpi bhāvinyā saṃjñayā nirdeśa: | 
@129
karmajñānobhayeṡāṃ vā viśadatvād{1. ##MS.## ..bhayathāmbā viśadatvā |} yathākramam ||17||
viśadakarmaṇāmudāra{2. ##MS.## …dāraṃ |}puṇyakriyāṇāṃ prathamā | viśadajñānānāṃ bāhuśrutyakrtapravicayānāṃ dvitīyā |
viśada{3. ##MS.## viṡada |}puṇyakarmajñānānāṃ trtīyā | ta eva tvete cakravarttyādaya evaṃbhūtā yujyante yathākramam |
śeṡāṇāṃ caturthīti siddhaṃ bhavati |
atredānīṃ bāhyakā ātmavādaṃ parigrhyottiṡṭhante | yadi sattvo lokāntaraṃ  saṃcaratīti 
pratijñāyate siddha ātmā bhavatīti | sa eṡa pratiṡidhyate 
nātmāsti 
kīdrśa ātmā ya imān nikṡipatyanyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātīti parikalpyate | sa tādrśo 
nāstyantarvyāpārapuruṡa: | evaṃ tūktaṃ bhagavatā "asti karmāsti vipāka: kārakastu nopalabhyate 
ya imāṃśca skandhānnikṡipati anyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātyanyatra dharmasaṃketāt | tatrāyaṃ dharma-
saṃke-[##18a. 7A1. VI##]to yadutāsmin satīdaṃ bhavatīti vistareṇa pratītyasamutpāda:" |
kīdrśastarhyātmā na pratiṡidhyate |
skandhamātraṃ tu 
yadi tu skandhamātramevātmeti upacaryate{4. ##MS. seems to correct## ucyate ##into## upacaryate |} tasyāpratiṡedha: | evaṃ tarhi skandhā eva lokāntaraṃ 
saṃcarantīti prāptaṃ skandhamātraṃ tu nātra saṃcaratīti |
kleśakarmābhisaṃskrtam |
antarābhavasaṃtatyā kukṡimeti pradīpavat ||18||
kṡaṇikā hi skandhāsteṡāṃ saṃcarituṃ nāsti śakti: | kleśaistu paribhāvitaṃ karmabhiśca kleśamātra-
mantarābhavasaṃjñikayā saṃtatyā mātu: kukṡimāyāti | tadyathā pradīpa: kṡaṇiko'pi saṃtatyā 
deśāntaramiti nāstyeṡa-doṡa: | tasmātsiddhametadasatyapyātmani kleśakarmābhisaṃskrta: skandhānāṃ 
saṃtāno mātu: kukṡimāpadyata iti | sa puna: 
yathākṡepaṃ kramādvrddha: santāna: kleśakarmabhi: |
paralokaṃ punaryāti 
nahi sarvasya skandhasantānasyākṡepastulyo bhavatyāyupyasya karmaṇo bhedāt | ato yasya 
yāvānākṡepastasya tāvatī vrddhi: krameṇa bhavati | kena krameṇa |
@130
"kalalaṃ prathamaṃ bhavati kalalājjāyate'rbuda: |
arbudājāyate peśī peśīto jāyate ghana: ||
ghanāt praśākhā jāyante keśaromanakhādaya: |
indriyāṇi ca rūpīṇi vyañjanānyanupūrvaśa: ||
ityāryā:{1. ##MS.## ityāryā |} | [##18b .7B1. VI##] etā: pañca garbhāvasthā: kalalārbudapeśīghanapraśākhāvasthā: |
tasya khalu kālāntareṇa paripākaprāptasya garbhaśalyasyābhyantarāt mātu:{2. ##MS.## …ntarātmātu: |} kukṡau karmavipākajā 
vāyavo vānti ye taṃ garbha śalyaṃ saṃparivarttya mātu: kāyāvakṡaradvārābhimukhamavasthāpayanti | sa 
krūrapurīṡapiṇḍa ivātimātraṃ sthānāt pracyuto du:khaṃ saṃparivarttayate | yadi puna: kadācinmāturā-
hāravihārakriyāpacāreṇa ca pūrvakarmāparādhena garbha eva vyāpādaṃ prāpnoti tata enaṃ tajjñāstriya: |
kumārabhrtyakā vā sukhoṡṇena sarpistailena{3. ##MS.## ..stelena |} supiṡṭena śālmalīkalkenānyena vā hastamabhyajya tīkṡṇaṃ 
tanukaṃ cātra śastrakamupanibadhya tasmi{4. ##Y. (N)## yasmin |}nvarcaskūpa ivogradurgandhāndhakārasamalapalvale subahukrimi-
kulasahasrāvāse nityasrāviṇi satatapratikriye śukraśoṇitalasikāmalasaṃklinnaviklinnakvathitapicchile
paramabībhatsadarśane chidratanucarmāvacchādite pūrvakarmavipākaje mahati{5. ##Y.## tasmin |} kāma{6. ##Y.## kāya |} nāḍīvraṇe hastaṃ{7. ##Y.## hastau |} 
praveśyā{8. ##Y.## saṃpraveśyā...|}ṅgamaṅgaṃ nikrtyādhyāharanti | sa cāpyaparaparyāyavedanīyena karmaṇā pūrvakeṇa{9. ##MS.## pūrvakena |} kāmapi gatiṃ 
nīyate | atha puna: svasti prajāyate tata enaṃ mātā putrābhilāṡiṇī ta-[##19. 7A1. VII##]tparikā 
vā striya: sadyojātakaṃ taruṇavraṇāyamānātmānaṃ śastrakṡārā{10. ##MS.## kṡarā...|}yamāṇasaṃsparśābhyāṃ pāṇibhyāṃ 
parigrhya snāpayanti stanyena sarpiṡā vāpyāyayanti audārikaṃ cāhāramāhartuṃ krameṇābhyāsayanti |
tasya vrddheranvayādindriyāṇāṃ paripākānpunarapi kleśā: samudācaranti karmaṇi copacayaṃ gacchanti |
sa tai: kāyasya bhedādantarābhavasaṃtatyā pūrvavat paralokaṃ punaryāti |
ityanādibhavacakrakam ||19||
etena prakāreṇa kleśakarmahetukaṃ janma taddhetukāni puna: kleśakarmāṇi tebhya: punarjanme-
tyanādibhavacakrakaṃ veditavyam | ādau hi parikalpyamane tasyāhetukatvameteṡu{11. ##MS.## …katvaṃ | eteṡu |} sajyeta sati 
cāhetukatve sarvamevedamahetukaṃ prādu:syāt | drṡṭaṃ cāṅkurādiṡu bījādīnāṃ sāmarthyaṃ deśakālaprati-
niyamādagnyādīnāṃ ca{12. ##Y.## vā |} pākajādiṡviti nāsti nirhetuka: prādurbhāva: | nityakāraṇāstitvavādaśca{13. ##Y. omits## ca |}
@131
prāgeva paryudasta: | tasmānnāstyeva saṃsārasyādi: | antastu hetukṡayāt yukta: | hetvadhīna-
tvājjanmano bījakṡayādivāṅku rasyeti |
ya eṡa skandhasaṃtāno janmatrayāvastha upadiṡṭa:
sa pratītyasamutpādo dvādaśāṅgastrikāṇḍaka: |
tatra dvādaśāṅgāni [##19b. 7B1. VII##] avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṡaḍāyatanaṃ 
sparśo vedanā trṡṇā upādānaṃ bhavo jātirjarāmaraṇaṃ ca | trīṇi kāṇḍāni pūrvāparāntamadhyānyatītā-
nāgatapratyutpannāni janmāni | kathameṡu{1. ##MS.## kayemeṡu |}  trikāṇḍeṡu dvādaśāṅgāni vyavasthāpyante |
pūrvāparāntayordve dve madhye'ṡṭau 
avidyā saṃskārāśca pūrvānte jātirjarāmaraṇaṃ cāparānte | śeṡāṇyaṡṭau madhye | kiṃ punaretānya-
ṡṭāṅgāni sarvasyāṃ jātau bhavanti | netyāha | kasya tarhi |
paripūriṇa: ||20||
paripūro'syāstīti paripūrī ya etāni sarvāṇyevāvasthāntarāṇi sprśati so'tra pudgalo'bhipreto 
na tu yo'ntarāla eva mriyate | nāpi rūpārūpyāvacara: | tathā hi mahānidānaparyāye{2. ##Y.## …paryāyasūtre |}
kāmāvacara eva pudgalo nirdiṡṭa: | "vijñānaṃ cedānanda mātu: kukṡiṃ nāvakrāmedi"ti vacanāt |
yadā tu dvividha: pratītyasamutpāda ucyate paurvāntikaścāparāntikaśceti tadā saptāṅgāni paurvāntiko 
yāvadvedanānta: pañcāparāntika: | saphalahetukayo: | pūrvāparāntayorgrahaṇāt |
atha ka ime'vidyādaya: |
pūrvakleśā daśā'vidyā 
yā pūrvake janmani kleśāvasthā sehāvidyetyucyate | sāhacaryāttadvaśena te-[##20a. 7A1. VIII##]ṡāṃ
samudācārācca | rājāgamanavacane tadanuyātrikā{3. ##Y.##...yātrkā |} gamanasiddhavat |
saṃskārā: pūrvakarmaṇa: |
daśeti varttate | pūrvajanmanyeva yā puṇyādikarmāvasthā seha{4. ##MS. looks like## tsaha |} saṃskārā ityucyante yasya karmaṇa iha 
vipāka: | 
saṃdhiskandhāstu vijñānaṃ 
mātu: kukṡau pratisaṃdhikṡaṇe pañca skandhā vijñānam |
@132
nāmarūpamata: param ||21||
prāk ṡaḍāyatanotpādāt 
saṃdhicittāt pareṇa yāvat ṡaḍāyatanaṃ notpadyate sā'vasthā nāmarūpaṃ tāvat ṡaḍāyatanamityucyate |
prākcaturāyatanotpādādini vaktavye ṡaḍāyatanavacanaṃ tadā tadvyavasthāpanāt |
tatpūrvaṃ trikasaṃgamāt |
utpanne ṡaḍāyatane sāvasthā tāvat ṡaḍāyatanamityucyate yāvadindriyaviṡayavijñānatrikasaṃnipāta:{1. ##MS.## …trikasparśasannipāta: |} |
sparśa: prāk sukhadu:khādikāraṇajñānaśaktita: ||22||
trayāṇāṃ saṃnipātāt sparśo bhavati | sa yāvadvedanātrayakāraṇaparicchedena samartho bhavati sā'vasthā 
sparśa ityucyate | paricchedasāmarthye sati 
vitti: prāk maithunāt{2. ##MS.## methunāt |}
vedanāvasthā yāvanmaithunarāgo na samudācarati |
trṡṇā bhogamaithunarāgiṇa: |
kāmaguṇamaithunarāgasamudācārāvasthā trṡṇetyucyate yāvanna tadviṡayaparyeṡṭimāpadyate |
upādānaṃ tu{3. ##MS.## upādānāntu |} bhogānāṃ prāptaye[##20b. 7B1. VIII##] paridhāvata:{4. ##MS.## dhā paridhāvata: |} ||23||
yasyāmavasthāyāṃ viṡayaprāptaye paryeṡṭimāpanna: sarvato dhāvatyasāvavasthā upādānamityucyate | tathā 
ca paridhāvan 
sa bhaviṡyat bhavaphalaṃ kurute karma tat bhava: |
sa viṡayāṇāṃ prāptiheto: paridhāvan paunarbhavikaṃ karmopacinoti so'sya bhava: | tena hi karmaṇā
punarita: pracyutasyāyatyāṃ pratisaṃdhirbhavati | yo'sau 
pratisaṃdhi: punarjāti: 
yadeveha vijñānāṅgaṃ tadevāsyānyatra janmani jāti: | tata ūrdhvaṃ 
jarāmaraṇamā vida: ||24||
jāte: pareṇa yāvadvedanāvasthā jarāmaraṇam | yānyeveha catvāryaṅgāni nāmarūpaṡaḍāyatanasparśa-
vedanāstānyevānyatra jarāmaraṇamityetāni dvādaśāṅgāni | sa caiṡa pratītyasamutpādaścaturvidha ucyate |
@133
kṡaṇika prākarṡika: sāṃbandhika: āvasthikaśca | kathaṃ kṡaṇika: | ekasmin khalvapi kṡaṇe 
dvādaśāṅgāni bhavanti | tadyathā lobhavaśena prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayet | yo moha: 
sā'vidyā | yā cetanā te saṃskārā: | vastuprativijñaptirvijñānam | vijñānasahabhuvaścatvāra:
skandhā nāmarūpam | nāmarūpe vyavasthāpitāni{1. ##Y.## nāmarūpavyavasthitāni |} indriyāṇi ṡaḍāyatanam | ṡaḍāyatanābhinipāta: 
sparśa: | sparśānubhavanaṃ vedanā | yo lobha: sa trṡṇā | [##21a. 8A. I##] tatsaṃprayuktāni 
paryavasthānāni upādānam | tatsamutthitaṃ{2. ##Y.## tatsamutthaṃ |} kāyavākkarma bhava: | teṡāṃ dharmāṇāmutsarjanaṃ jāti:{3. ##Y.## unmajjanamutpāda: |}
paripāko jarā bhaṅgo maraṇamiti | punarāhu: | kṡaṇika: sāṃbandhikaśca yathā prakaraṇeṡu 
"pratītyasamutpāda: katama: | sarve saṃskrtā dharmā" iti | āvasthiko{4. ##Y.## avasthiko |} dvādaśa pañcaskandhikā 
avasthā nirantarajanmatrayasaṃbaddhā: | sa eva prākarṡika: | eṡāṃ katamo'yamabhipreto bhagavata: |
āvasthika: kileṡṭo'yaṃ{5. ##MS.## kiceṡṭoyaṃ |} 
yadyaṅgamaṅgaṃ pañca skrandhā: kiṃ kāraṇamavidyādīneva dharmān kīrttayati sma |
prādhānyā{6. ##MS.## prādhānya |}ttvaṅgakīrtanam |
avidyāpradhānāmavasthāmavidyāṃ jagāda saṃskārapradhānāṃ saṃskārānyāvajjarāmaraṇamityadoṡa: | kiṃ puna: 
kāraṇaṃ sūtre dvādaśāṅga ukta: prakaraṇeṡvanyathā "pratītyasamutpāda: katama: | sarve saṃskrtā dharmā"
iti | abhiprāyika: sūtre lākṡaṇiko'bhidharma:{7. ##Y.## …bhidharme |} | tathāvasthika: kṡaṇika: prākarṡika: sāṃbandhika: 
sattvākhyo'sattvākhyaśceti bheda: | kimartha puna: sūtre sattvākhya eva |
pūrvāparāntamadhyeṡu{8. ##MS.## …madhyeṡa |} saṃmohavinivrttaye{9. ##MS.## vinivarttaye |} ||25||
ata eva ca trikāṇḍa: | tatra pūrvāntasaṃmoho yata iyaṃ vicikitsā kiṃ nva{10. ##MS.## kiṃ tva |} hamabhūvamatīte'dhvani 
[##21b. 8B. I##] āhosvinnābhūvaṃ ko nvahamabhūvaṃ kathaṃ nvahamabhūvamiti | aparāntasaṃmoho{11. ##MS.## …samoho |}
yata iyaṃ vicicitsā kiṃ nu bhaviṡyāmyanāgate'dhvanīti vistara: | madhyasaṃmoho yatra iyaṃ 
vicikitsā kiṃsvididaṃ{12. ##Y. adds## kathaṃ svididaṃ |} ke santa: ke bhaviṡyāma iti | etasya trividhasya saṃmohasya vyāvartta-
nārthaṃ sattvākhya eva trikāṇḍaśca pratītyasamutpāda upadiṡṭa: sūtre yathākramamavidyā saṃskārāśca 
jātirjarāmaraṇaṃ ca vijñānaṃ yāvat bhavaśca | tathāhi sūtra evoktaṃ "yataśca bhikṡavo bhikṡuṇā 
@134
pratītyasamutyādaśca pratītyasamutpannāśca dharmā evaṃ yathābhūtaṃ samyak prajñayā{1. ##MS.## prajñāyā |} drṡṭā bhavanti |
sa na pūrvāntaṃ pratisarati kiṃ nvahamabhūvamatīte'dhvanī"ti vistara: | trṡṇopādānabhavā apyaparāntasaṃ-
mohavyāvartanārthamityapare | tasyaiva hyete hetaya iti sa punareṡa dvādaśāṅga: pratītyasamutpāda-
strisvabhāvo veditavya: |
kleśakarmavastūni | tatra 
kleśāstrīṇi 
trīṇyaṅgāni kleśasvabhāvānyavidyātrṡṇopādānāni |
dvayaṃ karma 
aṅgadvayaṃ karmasvabhāvaṃ saṃskārā bhavaśca |
sapta vastu 
saptāṅgāni vastusvabhāvāni vijñānanāmarūpaṡaḍāyatanasparśavedanājātijarāmaraṇāni | kleśakarmā-
śrayatvāt | yathā ca vastu saptāṅgāni 
phalaṃ tathā |
saptaivāṅgāni phalabhūtāni | śeṡāṇi pañca hetubhūtāni | karmakleśasvabhāvabhūtatvāt{2. ##Y. omits## bhūta |} | kiṃ puna: 
kāraṇaṃ madhye phala-[##22a. 8A.II##] hetu viśālitau | vastuna: pañcadhā bhedāt | kleśasya{3. ##Y. adds## ca |}
dvidhā | anāgate'dhvani phalaṃ saṃkṡiptaṃ dvidhā bhedāṃt | atīte'dhvani hetu{4. ##Y. adds## saṃkṡipta: |}rekamukhakleśopadeśāditi |
phalahetvabhisaṃkṡepo dvayormadhyānumānata: ||26||
madhyenaiva hi pūrvāntāparāntayorapi hetuphalavistara: śakyo'numātumiti nokta: | punaraparātmakaṃ 
hi yatnaṃ mā kāryamiti | yadi khalu dvādaśāṅga eva pratītyasamutpāda evaṃ satyavidyāyā 
anupadiṡṭahetukatvādādimān saṃsāra: prāpnoti jarāmaraṇasya cānupadiṡṭaphalatvādantavān{5. ##MS. drops## n |} | aṅgāntaraṃ 
vā punarūpasaṃkhyātavyaṃ tasyāpyanyasmāditya{6. ##MS.## …pyanyāditya ..|} navasthāprasaṅga: | nopasaṃkhyātavyam | yasmādupadarśito'tra 
bhagavatā 
kleśāt kleśa: kriyā caiva tato vastu tata: puna: |
vastu{7. ##MS.## vastū |}kleśāśca jāyante bhavāṅgānāmayaṃ naya: ||27||
kleśāta kleśo jāyate | trṡṇayā upādānam | kleśāt karma | upādānāt{8. ##MS.## upādāt |}bhavo'vidyāyāśca 
@135
saṃskārā: | karmavastusaṃskārebhyo vijñānaṃ bhavācca jāti: | vastuno vastuvijñānānnāmarūpaṃ yāvat 
sparśādvedanā jāteśca jarāmaraṇam | vastuna: kleśo vedanāyāstrṡṇeti | yasmādeṡa nayo vyavasthito 
bhavāṅgānāṃ [##22b. 8B. II##] tasmādavidyā'pi kleśasvabhāvā vastuna: kleśādveti jñāpitaṃ bhavati |
vedanāvaśācca jarāmaraṇavastuna: puna: kleśo bhāvīti nātra puna:  kiṃcidupasaṃkhyeyam |{1. ##MS.## …khyeyameva |} "evamasya
kevalasya mahato du:khaskandhasya samudayo bhavatī"ti vacanāt | anyathā hi kimasya sāmarthyaṃ 
syāt | ayoniśomanaskārahetukā'vidyoktā sūtrāntare | avidyāhetukaścāyoniśomanaskāra: |
sa cehāpyupādānāntarbhūtatvādukto bhavatīti apare | kathamayoniśomanaskārasyopādāne'ntarbhāva: |
yadi saṃprayogata: | trṡṇā'vidyayorapi tasyāntarbhāvaprasaṅga:{2. ##Y.## …ntarbhāva: prāpnoti |} | satyapi cāntarbhāve kathamatredaṃ 
jñāpitaṃ bhavatyayoniśomanaskārahetukā avidyeti{3. ##Y.## kathamayoniśomanaskāro heturavidyāyā 
iti vijñāpitaṃ bhavati | ##It seems to be paraphrasing.##} | yadi tarhyantarbhāvenaiva hetuphalabhāvo vijñāyate 
trṡṇā'vidyayorapi tarhi tatrāntarbhāvadaṅgāntaratvaṃ śakyamakartum | anya: punarāha | ayoniśo 
manaskāro heturavidyāyā ukta: sūtrāntare | sa cāpi sparśakāle nirdiṡṭa: | "cakṡu: pratītya 
rūpāṇi cotpadyate āvilo manaskāra mohaja" iti | vedanākāle cāvaśyamavidyayā bhavitavyam |
"avidyāsaṃsparśajaṃ veditaṃ pratītyotpannā trṡṇe"ti sū-[##23a. 8A. III##] trāntarāt | ata:{4. ##Y.## tadevaṃ |}
sparśakāle bhavannayoniśomanaskāro vedanāsahavarttinyā avidyāyā: pratyayabhāvena siddha iti 
nāstyahetukatvamavidyāyā na cāṅgāntaramupasaṃkhyeyam | nacāpyanavasthāprasaṅga: | tasyāpyayoniśo-
manaskārasya punarmohajavacanādāvilo manaskāro mohaja iti | tattarhyetadanyatroktamiha 
punavaktavyam{5. ##MS.## punarvarttavyaṃ |} | na vaktavyam | kathamanucyamānaṃ gamyate | yuktita: | kayā yuktyā |
nahi niravadyā vedanā trṡṇāyā: pratyayībhavatyarhatāṃ na cāviparīta: sparśa: kliṡṭāyā vedanāyā: |
naca punarniravadyasyārhata: sparśo viparīta{6. ##Y.## viparīta: sparśa: |} ityanayā yuktyā | atiprasaṅga evaṃ prāpnoti |
yāvat yuktyā saṃbhavati tāvadanuktaṃ gamyata iti | tasmānna bhavatyayaṃ parihāra: | acodyameva 
tvetad |{7. ##MS.## tvetadavidyā...|} avidyājarāmaraṇayo: pareṇāṅgāntarānabhidhānā{8. ##MS.## …ntarānābhidhānā... |}tsaṃsārasyādyantavattvaprasaṅga: | nacāparipūrṇo 
nirdeśa iti | kiṃ kāraṇam | pravrttisaṃmūḍ+hebhyo vineyebhya:{9. ##MS.## vinayebhya: |} kathaṃ paralokādihaloka ihalokācca puna: 
paraloka: saṃbadhyata ityetāvato'trārthasya{10. ##Y.## …rthasyātra |}vivikṡitatvāt | etasya ca{11.## Y. adds## arthasya |} pūrvamevoktatvāt |
@136
"pūrvāparāntamadhyeṡu saṃmoha{1. ##MS.## saṃmohe |} vinivrtta-[##23b. 8B. III##]{2. ##This page is blurred in the photo and many letters are 
indistinct. At the beginning a few letters are so indistinct that it is very 
difficult to make out anything out of it.##} ye" {3. ##Y .One reading is## vinivarttaye ##as 
before (see 21a.)##} |
uktaṃ bhagavatā "pratītyasamutpādaṃ vo bhikṡavo deśayiṡyāmi pratītyasamutpannāṃśca dharmānityatha ka{4. ##MS.## ke|}
eṡāṃ viśeṡa: | śāstratastāvanna kaścit | ubhayaṃ hi sarve saṃskrtā dharmā iti | kathamidānī-
manutpannā evānāgatā: pratītyasamutpannā ityucyante | kathaṃ tāvadakrtā evānāgatā: saṃskrtā 
ucyante | ābhisaṃskārikayā cetanayā cetitatvāt | anāsravā: katham | te'pi cetitā: 
kuśalayā cetanayā prāptiṃ prati | nirvāṇe'pi prasaṅga: | tajjātīyatvāttattatraivātideśo yathā 
naca tāvadrūpyate rūpaṃ cocyate tajjātīyatvādityadoṡa: | sūtrābhiprāyastvayamucyate |
heturatra samutpāda: samutpannaṃ{5. ##MS.## samutpanna |} phalaṃ matam |
hetubhūtamaṅga pratītyasamutpāda: samutpadyate'smāditi krtvā phalabhūtamaṅga pratītyasamutpannam | evaṃ 
sarvāṇyaṅgānyubhayathā sidhyanti | hetuphalabhāvāt | na caivaṃ satyavyavasthā{6. ##Y.## …vyavasthānaṃ bhavati |}
bhavantyapekṡābhedāt{7. ##Y.## bhinnāpekṡatvāt |} |
yadapekṡya pratītyasamutpādo na tadevāpekṡya pratītyasamutpannaṃ hetuphalavat pitrputravacca{8. ##Y.## …vadvā |} sthavirapūrṇāśa: 
kilāha syāt pratītyasamutpādo na pratītyasamutpannā dharmā iti | catuṡkoṭika: |[##24a. 8A. IV##]
prathamā koṭiranāgatā dharmā: | dvitīyā'rhataścaramā: | trtīyā tadanye'tītapratyutpannā dharmā: |
caturthya{9. ##MS. looks like## caturthī |} saṃskrtā dharmā iti | atra tu sautrāntikā vijñāpayanti | kiṃ khalvetā iṡṭaya ucyante 
yā yasyeṡṭirāhosvitsūtrārtha: | sūtrārtha ityāha | yadi sūtrārtho naiṡa sūtrārya: | kathaṃ krtvā |
yattāvaduktamā"vasthika eṡa pratītyasamutpādo dvādaśa pañcaskandhikā avasthā dvādaśaṅgānī" tye-
tadutsūtram | sūtre'nyathā{10. ##MS.## …nyethā |} nirdeśād|{11. ….śādavidyā |} "avidyā katamā | yattat pūrvānte'jñānami"ti 
vistareṇa | yacca nītārthaṃ na tat punarneyaṃ bhavatīti naiṡa sūtrārtha: | na vai sarva nirdeśato nītārthaṃ
bhavati | yathāpradhānaṃ cāpi nirdeśā: kriyante | tadyathā hastipadopame "prthivīdhātu: katama:"
ityadhikrtyāha "keśā romāṇī"ti | santi ca tatrānye'pi rūpādaya: | evamatrāpi 
yathāpradhānaṃ nirdeśa: syāt | anupasaṃhāra eṡa: | nahi tatra keśādaya: prthivīdhātunā nirdiśyante |
yata eṡāmaparipūrṇo nirdeśa: syādapi tu keśādibhireva prthivīdhātu: tatra{12. ##Y. omits## tatra |} nirdiśyate | na ca
keśādīnabhyatītyāpyasti prthivīdhāturiti saṃpūrṇa evāsya nirdeśa: | evamihāpyavidyādīnāṃ 
@137
pa-[##24b. 8B. IV##]ripūrṇa eva nirdeśo na sāvaśeṡa: | nanu cābhyatītyāpi keśādīna-
śrukheṭa{1. ##Y. omits## kheṭa |} śiṅghāṇakā{2. ##Y.## siṃghāṇikā |} diṡvasti prthivīdhātu: | so'pi nirdiṡṭa eveti | yadvā "punaranyadapyasmin 
kāye khakkhaṭaṃ kharagatami"ti vacanāt bhavatu vā tathaivāvidyāvaśeṡo{3. ##Y.## …vaśeṡamastu |} yadi śakyate darśayitum |
jātyantarasya tvavidyāyāṃ{4. ##MS.## tvavidyāyā: |} kiṃkrta: prakṡepa: | yadyapi ca tāsvavasthāsu pañca skandhā vidyante yasya 
tu bhāvābhāvayoryasya bhāvābhāvaniyama: tadevāṅgaṃ vyavasthāpayitum | satyapi ca pañcaskandhake'rhata:{5. ##Y. omits## arhata: |}
saṃskārā na bhavanti pañcaskandhahetukā: | kiṃ tarhi | avidyāhetukā eva | tathā puṇyāpuṇyāneñjyopagaṃ 
ca vijñānaṃ trṡṇā{6. ##Y. adds## upādāna |} dayaśceti | yathānirdeśameva{7. ##Y.## yathānirdeśa eva |} sūtrārtha: | yadapyuktaṃ "heturatra samutpāda: samutpannaṃ 
phalaṃ yāvaccatuṡkoṭika" iti | etadapyutsūtram | sūtre'nyathā nirdeśāt | "pratītyasamutpāda: 
katama: | yadutāsmin satīdaṃ bhavatīti vistareṇoktvā iti yā'tra dharmatā dharmasthititā 
yāvadaviparyastatā ayamucyate pratītyasamutpāda" iti | dharmatā ca nāma dharmajāti: dharmāṇāṃ śaili: |
ato yeyaṃ dharmatā ya eṡa niyama: | avidyāyāmeva satyāṃ saṃskārā bhavanti nonyathā | eṡa 
pra-[##25a. 8A. V##]tītyasamutpādo na hetureva | yadapi catuṡkoṭikamuktaṃ tatra yadyanāgatā: 
dharmā na pratītyasamutpannā: sūtraṃ virudhyate | "pratītyasamutpannā dharmā: katame | avidyā yāvajjāti:
jarāmaraṇam |" tayo{8. ##MS## yāvajjāti: |
jarāmaraṇāṃgayo: | ##Y.## yāvajjātijarāmaraṇam | tayo: | ##Or is one## jarāmaraṇaṃ ##dropped
between## yāvajjāti: ##and## jarāmaraṇāṅgayo: ?}ranāgatādhvavyavasthānaṃ naiṡṭavyamiti trikāṇḍavyavasthā bhidyate | asaṃskrta: 
pratītyasamutpāda iti nikāyāntarīyā: | "utpādādvā{9. ##MS. drops## dā |} tathāgatānāmanutpādādvā{10. ##Y .adds
tathāgatānāṃ |} sthitaiveyaṃ 
dharmate"ti vacanāt | tadetadabhiprāyavaśādevaṃ ca na{11. ##MS. looks like## ne |} caivam | kathaṃ tāvadevaṃ kathaṃ vā 
naivam | yadyayamabhiprāya utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā nityamavidyādīn pratītya saṃskārādīnā-
manutpādo na kadācidapratītyānyadvā pratītyāto nitya iti evametaditi pratigrāhyam | athāyamabhiprāya: 
pratītyasamutpādo nāma kiṃcit bhāvāntaraṃ nityamastīti | naitadevamiti pratiṡeddhavyam | kiṃ 
kāraṇam | utpādasya saṃskrtalakṡaṇatvāt | na ca nityaṃ bhāvāntaramanityasya lakṡaṇaṃ yujyate |
utpādaśca nāmotpatturbhavatīti ko'syāvidyādibhirabhisaṃbandho{12. ##MS.## sambaddho |}yatasteṡāṃ pratītyasamutpāda ityucyeta |
padārthaścāsamartho{13. ##Y.## …ścāsambandho |}bhavatīti nityaśca nāma pratītyasamutpādaśceti |
@138
atha pratītyasamutpāda iti ka: padā-[##25b. 8B. V##]rtha: | prati: prāptyartha eti gatyartha: |
upasargavaśena dhātvarthapariṇāmāt prāpyeti yo'rtha: so'rtha: pratītyeti | yadi sattārtha:{1. ##MS.## sattvārtha: |} samutpūrva:
prādurbhāvārtha: | tena pratyayaṃ prāpya samudbhava:{2. ##MS.## samut bhava: |} pratītyasamutpāda: | na yukta eṡa padārtha: |
kiṃ kāraṇam | ekasya hi kartturdvayo: kriyayo: pūrvakālāyāṃ kriyāyāṃ ktvāvidhi{3. ##Y.## ktvāvidhe: |}rbhavati |
tadyathā snātvā bhuṅkta iti | nacāsau pūrvamutpādāt kaścidasti ya: pūrvaṃ pratītyottarakālamutpadyate |
nacāpyakartrkā'sti kriyeti | āhacātra 
pratyeti pūrvamutpādādyadyasattvānna{4. ##MS.## …sattvenna |} yujyate |
saha cet ktvā na siddho'tra pūrvakālavidhānata iti |
naiṡa doṡa: | idaṃ tāvadayaṃ praṡṭavya: śābdika: | kimavastho dharma: utpadyate varttamāna utāho'nāgata 
iti | kiṃ cāta: | yadi varttamāna utpadyate | kathaṃ varttamāno yadi notpanna: | utpannasya 
vā punarutpattāvanavasthāprasaṅga: | athānāgata utpadyate kathamasata: kartrtvaṃ siddhatyakartrkā vā kriyeti |
ato yadavastha utpadyate tadavastha eva pratyeti | kimavasthaścotpadyate | utpādābhimukho'nāgata: |
tadavastha eva pratyayaṃ pratyetītyucyate | aniṡpannaṃ cedaṃ yaduta śābdikīyaṃ{5. ##Y. one reading is## śābdakīyam |} kartrkriyā{6. ##Y.## karttu: kriyāyāśca |}vyavasthānaṃ
bhavatītyeṡa karttā [##26a. 8A. VI##] bhūtirityeṡā kriyā | na cātra bhaviturarthāt bhūtimanyāṃ 
kriyāṃ paśyāma: | tasmādacchalaṃ vyavahāreṡu | eṡa tu vākyārtha: | asmin satyasya bhāva:
asyotpādādidamutpadyata iti yo'rtha: so'rtha: pratītyasamutpāda iti | āhacātra 
"asannutpadyate yadvat pratyetyapi tathā'tha{7. ##MS.## tathā san |} san |
utpanna utpadyata ityaniṡṭhā'san purā'pi vā ||
sahakāle{8. ##Y.## sahabhāve |}'pi  ca ktvā'sti dīpaṃ prāpya tamo gatam |
āsyaṃ vyādāya śete ca{9. ##Y.## vā |}paścāccetkiṃ na saṃvrte ||"
anye punarasya codyasya parihārārthamanyathā parikalpayanti | pratirvīpsārtha:{10. ##MS.## …rvvītsārtha: |} | itau 
sādhava ityā anavasthāyina: | utpūrva: padi:{11. ##MS.## padi |} prādurbhāvārtha: | tāṃ tāṃ kāraṇaṃ{12. ##Y. omits## kāraṇa |} sāmagrīṃ{13. ##MS.## sāmagrī |}
prati ityānāṃ samavāyenotpāda:{14. ##MS.## samavāyonotpāda: |} pratītyasamutpāda iti | eṡā tu kalpanā'traiva kalpyate{15. ##Y.## yujyate |} |
iha kathaṃ bhaviṡyati "cakṡu: pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṡurvijñānami"ti | kimarthaṃ punarbhagavān 
@139
paryāyadvayamāha "asmin satīdaṃ bhavati asyotpādādidamutpadyate" iti | avadhāraṇārtham |
yathā'nyatrāha "avidyāyāṃ satyāṃ saṃskārā bhavanti nānyatrāvidyāyā: saṃskārā" iti | aṅgaparaṃparāṃ 
vā darśayitum | asminnaṅge satīdaṃ bhavati asya punaraṅgasyotpādādidamutpadyata iti |
janmaparaṃparāṃ vā | pūrvānte sati madhyānto bhavati madhyāntasyotpādādaparānta utpadyata iti |
sākṡāt pāraṃpayeṇa{1. ##Y. adds## ca |} pratyayabhāvaṃ  darśayati | kadāciddhi samanantaramavidyāyā: saṃskārā 
bhavanti kadācit pāraṃparyeṇeti | ahetunityahetuvādapratiṡedharthamityapare | nāsati hetau 
bhāvo bhavati na cānutpattimato nityāt prakrtipuruṡādikātkiṃcidutpadyata iti | asyāṃ tu 
kalpanāyāṃ pūrvapadasya grahaṇamanarthakaṃ prāpnoti | asyotpādādidamutpadyata ityanenaivobhayavāda-
pratiṡedhasiddhe: | santi tarhi kecidya ātmani{2. ##MS.## ātmāni |} satyāśrayabhūte saṃskārādīnāṃ  bhāvaṃ parikalpayanti{3. ##Y.## kalpayanti |} 
avidyādīnāṃ cotpādāttadutpattim | atastāṃ kalpanāṃ paryudāsayitu{4. ##MS.## paryudāśayitu… |}midaṃ nirdhārayāṃbabhūva
yasyaivotpādādyadutpadyate tasminneva sati tat bhavati nānyasmin | yadutā"vidyāpratyayā: saṃskārā:
yāvadevamasya kevalasya mahato du:khaskandhasya samudayo bhavatī"ti | aprahīṇotpattijñāpanā-
rthamityācāryā: | avidyāyāmaprahīṇāyāṃ saṃskārā{5. ##Y. adds## bhavanti |} na prahīyante | tasyā evotpādādutpadyanta
[##27a. 8A. VII##] iti vistara: | sthityutpattisaṃdarśanārthamityapare | yāvat | kāraṇasrota{6. ##MS.## śrota |}-
stāvat kāryasroto{7. ##MS.## …śroto |} bhavati | kāraṇasyaiva co{8. ##Y. omits## ca |}tpādāt kāryamutpadyata iti | utpāde tvadhikrte 
ka: prasaṅga: sthitivacanasya bhinnakramaṃ ca bhagavān kimarthamācakṡīta prāk sthitiṃ paścādutpādam |
punarāha "asmin satīdaṃ bhavatī"ti "kārye sati kāraṇasya vināśo bhavatī"ti | syānmatamahetukaṃ 
tarhi kāryamutpadyata ityata āha nāhetukam{9. ##MS.## na hetukaṃ |} | yasmādasyotpādādidamutpadyata iti | eṡa 
cetsūtrārtho'bhaviṡyadasmin satīdaṃ na bhavatītyevācakṡata{10. ##MS.##..cakṡate | ##Y.## …cakṡyet …vakṡyat |} | pūrvaṃ ca tāvat{11. ##Y. omits## tāvat |} kāryasyotpādāne{12. ##Y.## …tpādamevā …|}-
vācakṡata paścādasmin satīdaṃ na bhavatīti | evaṃ hi sādhu: kramo bhavati | itarathā tu 
pratītyasamutpāda: katama ityāde{13. ##MS. not clear## |}rarthe ka: prakramo vināśavacanasya | tasmānnaiṡa sūtrārtha: |
kathaṃ puna"ravidyāpratyayā: saṃskārā yāvat jātipratyayaṃ{14. ##MS.## pratyaya |} jarāmaraṇami"ti |{15. ##MS.## …mityabhi… |} abhisaṃbandhamātraṃ 
darśayiṡyāma: | bālo hi pratītyasamutpannaṃ saṃskāramātramidamityaprajānan ātmadrṡṭyasmimānā- 
bhiniviṡṭa ātmana: sukhārthamadu:khārthaṃ vā kāyādibhistrividhaṃ karmārabhate āyati sukhārthaṃ puṇyaṃ 
@140
sukhādu:khāsukhārthamānaiñja{1. ##Y.## āniṃjyaṃ ##or## āneñjayaṃ |} maihi-[##27b. 8B. VII##]kasukhārthamapuṇyaṃ tasyā{2. ##MS.## tesyāṃ |} vidyāpratyayā: 
saṃskārā: karmākṡepavaśācca vijñānasaṃtatistāṃ tāṃ gatiṃ gacchati | jvālāgamanayogenāntarā{3. ##MS.## yogenānantarā...|} bhava-
saṃbandhāt | tadanyasaṃskārāpratyayaṃ vijñānam | evaṃ ca krtvā tadupapannaṃ bhavati vijñānāṅganirdeśe
"vijñānaṃ katamat | ṡaḍvijñānakāyā" iti | vijñānapūrvakaṃ punastasyāṃ tasyāṃ gatau nāmarūpaṃ 
jāyate pañcaskandhakaṃ krtsnajanmānugatam | vibhaṅge mahānidānaparyāye caivaṃ nirdeśāt |
"tathā nāmarūpaparipākātkrameṇa ṡaḍāyatanam | tato viṡayasaṃprāptau satyāṃ vijñānasaṃbhava" iti |
trayāṇāṃ saṃnipāta: sparśa: sukhādivedanīya: | tatastrividhā vedanā | tatastrṡṇā | du:khotpīḍi-
tasya sukhāyāṃ vedanāyāṃ kāmatrṡṇā | sukhāyāmadu:khāsukhāyāṃ ca rūpatrṡṇā | adu:khāsukhāyāmā-
rūpyatrṡṇā | tata iṡṭavedanātrṡṇāyā: kāmādīnāmutpādanam | tatra kāmā: pañca kāmaguṇā: |
drṡṭayo dvāṡaṡṭiryathā brahmajālasūtre | śīlaṃ dau:śīlyavirati: | vrataṃ kukkuragovratādīni | yathā 
ca nirgranthādīnāṃ nagno bhavatyacelaka iti vistara: | brāhmaṇa{4. ##MS.## brāhma |}pāśupataparivrājakādīnāṃ ca
daṇḍājina{5. ##MS.## jinābhasma |} bhasmajaṭātridaṇḍamauṇḍyādisamādānam | ātmavāda: puna-[##28a. 8A. VIII##]
rātmabhāva: | ātmeti vādo'sminnityātmavāda: | ātmadrṡṭyasmimānāvityapare | kathamanayo-
rātmavādatvam | "ābhyāmātme"ti vacanāt | ātmano hyasattvādātmavādopādānamityucyate |
prajñaptimātrakasyopādānāt | yathokta"mātmā ātmeti bhikṡavo bālo'śrutavān prthagjana: 
prajñaptimanupatito natvatrātmā vā ātmīyaṃ vā" iti | teṡāmupādānaṃ teṡu yaśchandarāga:{6. ##MS.## yacchandarāga: |} |
evaṃ hi bhagavatā sarvatrākhyātam "upādānaṃ katamat | yo'tra cchandarāga" iti | upādānapratyayaṃ 
puna: paunarbhavikaṃ karmopacīyate | tadbhava: | "yadapyānanda karmāyatyāṃ punarbhāvābhinivartaka-
midamatra bhavasye"ti sūtrāt | bhavapratyayaṃ punarvijñānāvakrāntiyogena | anāgataṃ janma jāti:
pañcaskandhikā | jātau satyāṃ jarāmaraṇaṃ yathā nirdiṡṭaṃ sūtre | "evamasya kevalasya mahato 
du:khaskandhasya samudayo bhavatī"ti | kevalasyetyātmīyarahitasya{7. ##Y.## ātmarahitasya |} | mahato du:khaskandhasyetyanā-
dyanantasya du:khasamūhasya | samudayo bhavatīti prādurbhāva: | sa eva tu vaibhāṡikanyāyo ya:
pūrvamukta: | 
athāvidyeti ko'rtha: | yā na vidyā | cakṡurādiṡvapi prasaṅga: | vidyāyā abhāvastarhi |
evaṃ sati na kiṃcit syāt | na [##28b. 8B. VIII##]caitat yuktam | tasmāt 
@141
vidyāvipakṡo dharmo'nyo'vidyā'mitrānrtādivat ||28||
yathā mitraviparyayeṇa tadvipakṡabhūta:{1. ##Y. omits## bhūta: |} kaścidamitro bhavati na tu ya: kaścidanyo mitrānnāpi 
mitrābhāva: | rtaṃ{2. ##MS.## rūtaṃ |} cocyate satyam | tadvipakṡabhūtaṃ vākyamanrtaṃ bhavati | adharmānarthā-
kāryādayaśca dharmādipratidvandvabhūtā: | evamavidyā'pi vidyāyā: pratidvandvabhūtadharmāntaramiti 
draṡṭavyam | kuta etat | pratyayabhāvenopadeśāt | api ca 
saṃyojanādivacanāt 
saṃyojanaṃ bandhanamanuśaya ogho yogaścāvidyocyate sūtreṡu | na cābhāvamātraṃ tathā bhavitumarhati |
na cāpi cakṡurādaya: | tasmāddharmāntaramevāvidyā | yathā tarhi kubhāryā abhāryetyucyate 
kuputraścāputra: | evamavidyā'pyastu | 
kuprajñā cenna darśanāt |
kutsitā hi prajñā kliṡṭā | sā ca drṡṭisvabhāvā iti nāvidyā yujyate | yā tarhi na drṡṭi: 
sā bhaviṡyati | sā'pi bhavituṃ nārhati | kiṃ kāraṇam |
drṡṭestatsaṃprayuktatvāt 
avidyā cet prajñā'bhaviṡyanna drṡṭistayā yujyate saṃprāyokṡyata | dvayo: prajñādravyayorasaṃprayogāt |
itaśca 
prajñopakleśadeśanāt ||29||
"rāgopakliṡṭaṃ cittaṃ nāvamucyate avidyopakliṡṭā prajñā na viśudhyatī"tyuktaṃ sūtre | na ca saiva 
prajñā ta-[##29a. 8A1. I##] syā: prajñāyā upakleśo yukta iti | yathā cittasyānyo bhinnajātīya 
upakleśo rāga evaṃ prajñāyā avidyā | kiṃ punarevaṃ neṡyate | kliṡṭayā prajñayā kuśalā prajñā{3. ##MS.## pra ##is damaged##|} 
vyavakīryamāṇā na viśudhyati | ato'sau tasyā upakleśa iti | yadvāpi rāgopakliṡṭaṃ cittaṃ 
na vimucyate | kiṃ tadavaśyaṃ rāgaparyavasthitaṃ bhavati | upahataṃ tu tattathā rāgeṇa bhavati yanna 
vimucyate | tāṃ puna{4. ##Y. omits## puna: |}rbhāvanāṃ{5. ##Y. one reading is## vāsanāṃ |} vyāvartayato vimucyate{6. ##MS.## dhimucyate |} | evamavidyopakliṡṭā{7. ##Y.## avidyopahatā kliṡṭā |} prajñā na 
viśudhyatī{8. ##Y.## śudhyati |} tyavidyopahatāṃ parikalpayāma: | ko hi parikalpayan vāryate | jātyantarameva tvavidyāṃ 
varṇayanti | yo'pi manyate "sarvakleśā avidye" ti tasyāpyata eva vyudāsa: | sarvakleśasvabhāvā'pi{9. ##Y.## hi |}
@142
satī saṃyojanādiṡu prthagnocyeta drṡṭyā ca na saṃprayujyeta | anyena vā kleśena drṡṭyādīnāṃ 
paraṃparāsaṃprayogāt cittamapi cāvidyopakliṡṭamevoktaṃ bhavet | atha mataṃ viśeṡaṇārthaṃ tathoktamiti |
prajñāyāmapyavidyāviśeṡaṇaṃ{1. ##MS. The letter in the margin seems to be## dyā ##and## vi ##of## viśeṡaṇa ##is missing. Y.## prajñāyāmapi viśeṡaṇam |} karttavyaṃ bhavet {2. ##Y.## syāt |}| bhavatvavidyā dharmāntaraṃ{3. ##MS.## dharmāntara |} kastu tasyā: 
svabhāva: | satyavanna karmaphalānāmasaṃprakhyānam | etaccaiva na jñāyate kimidamasaṃprakhyānaṃ 
nāmeti | yadi yanna saṃprakhyānaṃ saṃprakhyānābhāve'pi  [##29b. 8B1. I##] tathaiva doṡo yathā 
avidyāyām | atha saṃprakhyāna{4. ##MS.## asaṃprakhyāna...|}vipakṡabhūtaṃ dharmāntaram | tadidaṃ tathaiva na jñāyate kiṃ 
taditi | evaṃjātīyako'pi dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati{5. ##MS.## ti ##is damaged in the photo. On this page the last letter of each 
line is damaged in the photo.##} | tadyathā "cakṡu: katamat | yo 
rūpaprasādaścaturvijñānasyāśraya" iti | asmīti sattvamayatā'vidyeti bhadantadharmatrāta: | kā 
punarasmimānādanyā{6. ##MS.## …mānodanyā |} mayatā | yā'sau sūtra uktā "so'hamevaṃ jñātvā evaṃ drṡṭvā sarvāsāṃ 
trṡṇānāṃ sarvāsāṃ drṡṭīnāṃ sarvāsāṃ mayatānāṃ sarveṡāmahaṃkāramamakārāsmimānābhini{7. ##MS.## ti ##is damaged
in photo.##} veśānuśayānāṃ 
prahāṇāt parijñānānniśchāyo nivrta" iti | astyeṡā mayatā | sā tviyamavidyeti kuta 
etat | yata eṡā nānya: kleśa: śakyate{8. śa ##is damaged.##} vaktum | nanu cānyo māna eva syāt | atra{9. ##Y. adds## tu |} 
punarvicāryamāṇe bahu vaktavyaṃ jāyate | tasmāttiṡṭhatvetat |
atha nāmarūpamiti ko'rtha: | rūpaṃ vistareṇa{10. ##MS.## vi ##is damaged.##} yathoktam {11. ##Y. omits## yathā |} |
nāma tvarūpiṇa: skandhā: 
kiṃ kāraṇam | nāmendriyārthavaśenārtheṡu namatīti nāma | katamasya nāmno vaśena | yadidaṃ 
loke pratītaṃ teṡāṃ teṡāmarthānāṃ pratyāyakaṃ gauraśvo rūpaṃ rasa{12. ##Y.## rūparasa |} ityevamādi | etasya puna: kena 
nāmatvam | teṡu teṡvartheṡu tasya nāmno namanāt | iha nikṡipte [##30a. 8A1. II##] kāya 
upapattya{13. ##MS.## upapadya |}ntare namanānnāmārūpiṇa: skandhā ityapare || ṡaḍāyatanamuktam |
sparśo vaktavya: |
sparśā: ṡaṭ 
cakṡu:saṃsparśo yāvanmana:saṃsparśa iti | te puna: 
@143
saṃnipātajā: |
trayāṇāṃ saṃnipātājjātā indriyārthavijñānānām | yuktaṃ tāvat pañcānāmindriyāṇāmarthavijñānābhyāṃ 
saṃnipāta: | sahajatvāt | manaindriyasya punarniruddhasyānāgatavarttamānābhyāṃ dharmamanovijñānābhyāṃ 
kathaṃ saṃnipāta: | ayameva teṡāṃ saṃnipāto ya: kāryakārṇabhāva: | ekakārārtho vā saṃnipātārtha: | 
sarve ca te trayo'pi sparśotpattau praguṇā bhavantīti | atra punarācāryāṇāṃ bhedaṃ gatā buddhaya: |
keciddhi sakrnnipātameva sparśaṃ vyācakṡate sūtraṃ cātra jñāpakamānayanti "iti ya eṡāṃ trayāṇāṃ 
dharmāṇāṃ saṃgati: saṃnipāta: samavāya: sa sparśa:" iti | kecitpunaścittasaṃprayuktaṃ dharmāntarameva 
sparśaṃ vyācakṡate sūtraṃ cātra jñāpakamānayanti "ṡaṭṡaṭko dharmaparyāya: katama: | ṡaḍādhyātmikā-
nyāyatanāni | ṡaṭ bāhyānyāyatanāni | ṡaṭ vijñānakāyā: | ṡaṭ sparśakāyā: | ṡaṭ 
vedanākāyā: | ṡaṭ trṡṇākāyā” iti | atra hīndriyārthavijñānebhya: sparśakā-[##30b. 8B1.II##]
yā: prthag deśitā: | tatra ye saṃnipātameva sparśamāhusta evaṃ parihāramāhu: | na vai prthagnirdeśāt 
prthagbhāvo bhavati | mā bhūddharmāyatanādvedanātrṡṇayo:{1. ##MS.## ṡṇa ##is damaged in the photo. On this page also. the last letter of 
each line is damaged.##} prthagbhāva iti | naiṡa doṡastadvyatirikta-
syāpi dharmāyatanasya bhāvāt | na caivaṃ sparśabhūtāttrayādanyattrayamasti yasya śeṡasyātra grahaṇaṃ
syāt | yadyapi{2. ##MS.## ya ##is damaged.##} hīndriyārthau{3. ##Y. omits## hi |} syātāmavijñānakau na tu punarvijñānamanindriyārthakam | tasmāttriṡu 
nirdiṡṭeṡu puna: sparśasya{4. ##Y. omits## sya} grahaṇamanarthakaṃprāpnoti | na{5. ##MS.## na ##is missing in the photo.##} khalu sarve cakṡūrūpe sarvasya cakṡurvijñānasya 
kāraṇaṃ nāpi sarvaṃ cakṡurvijñānaṃ sarvayoścakṡurūpayo: kāryam | ato yeṡāṃ kāryakāraṇabhāvaste 
sparśabhāve{6. ##MS.## spa ##is damaged. Y.## ...bhāvena |} vyavasthāpitā{7. ##Y.## vyavasthitā |} ityeke | ye puna: saṃnipātādanyaṃ sparśamāhusta etatsūtraṃ kathaṃ 
pariharanti “iti ya eṡāṃ trayāṇāṃ saṃgati: saṃnipāta: samavāya: sa sparśa” iti | na vā evaṃ 
paṭhanti | kiṃ tarhi | saṃgate: saṃnipātāt samavāyāditi paṭhanti kāraṇe vā kāryopacāro’-
yamiti bruvanti | atibahuvistara{8. ##Y. adds## prakāra |}prasāriṇī tveṡā kathetyalaṃ prasaṅgena | anyameva sparśa
varṇayantyābhidhārmikā: | teṡāṃ puna: ṡaṇṇāṃ sparśānāṃ 
pañca pratighasaṃsparśa:{9. ##G.##...saṃsparśā: |} ṡaṡṭho’dhivaca-[##31a. 8A1. III##] nāhvaya ||30||
cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśā: pañca pratigha{10. ##MS. drops## gha |} saṃsparśa ityucyate | sapratighendriyāśrayatvāt |
@144
mana:saṃsparśa: ṡaṡṭha: so’dhivacanasparśa ityucyate | kiṃ kāraṇaṃ  adhivacanamucyate nāma |
tatkilāsyādhikamālambanamato’dhivacana{1. ##Y.## adhivacanaṃ |} saṃsparśa iti | yathoktaṃ “cakṡurvijñānena nīlaṃ 
vijānāti no tu nīlaṃ manovijñānena nīlaṃ vijānāti nīlamiti ca vijānātī”ti | eka 
āśrayaprabhāvito dvitīya ālambanaprabhāvita: | apare punarāhu: | vacanamadhikrtyārtheṡu 
manovijñānasya pravrtti{2. ##MS.## pravrtti |}rna pañcānām | atastadevādhivacanam | tena saṃprayukta: sparśo’dhivacana-
saṃsparśa ityeka āśrayaprabhāvito dvitīya: saṃprayogaprabhāvita: | punasta eva ṡaṭ sparśāstrayo bhavanti |
vidyāvidyetarasparśā: 
vidyāsaṃsparśo’vidyāsaṃsparśa: | tābhyāṃ cānyo naivavidyānāvidyāsaṃsparśa iti | ete punaryathākramaṃ 
veditavyā: 
amalakliṡṭaśeṡitā: |
anāsrava: sparśo vidyāsaṃsparśa: kliṡṭo’vidyāsaṃsparśo vidyā’vidyābhyāṃ saṃprayuktatvāt | śeṡo
naivavidyānāvidyāsaṃsparśa ubhā{3. ##MS. looks like## bhūtā |}bhyāmasaṃprayogāt | ka: puna śeṡa: | kuśalasāsravo’nivrtā-
vyākrtaśca{4. ##MS.##...vyākrtāśca |} | punaravidyā-[##31b. 8B. III##]{5. ##The right end of this page also is damaged in the photo.##} saṃsparśasyābhīkṡṇasamudācāriṇa ekadeśasya 
grahaṇāt dvau sparśau bhavata: |
vyāpādānunayasparśau
vyāpādānunayābhyāṃ saṃprayogāt | puna: sarvasaṃgraheṇa 
sukhavedyādayastraya: ||31||
sukhavedanīya: sparśo du:khavedanīyo’du:khāsukhavedanīyaśca | sukhavedanādihitatvāt | athavā 
vedyate tadvedayituṃ vā śakyamiti vedanīyam | kiṃ tat | veditam | sukhaṃ vedanīyamasminniti 
sukhavedanīya: sparśo yatra sukhaṃ veditamasti | evaṃ du:khā{6. ##MS. drops## du:khā |}du:khāsukhavedanīyāvapi yojyau |
ta ete ṡoḍaśa sparśā bhavanti | ukta: sparśa: | 
vedanā vaktavyā | tatra ya: pūrvaṃ ṡaḍvidha: sparśa ukta: 
tajjā: ṡaḍvedanā:
cakṡu:saṃsparśajā vedanā śrotraghrāṇajihvākāyamana:saṃsparśajā vedanā: | tāsāṃ puna: 
@145
pañca kāyikī caitasī parā |
cakṡu:śrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśajā: pañca vedanā: kāyikī vedanetyucyate | rūpīndriyāśritatvāt |
mana:saṃsparśajā punarvedanā caitasikī{1. ##MS.## cetasikī |} tyucyate | cittamātrāśritatvāt | atha kiṃ sparśāduttarakālaṃ
vedanā bhavatyāhosvit samānakālam | samānakālamiti vaibhāṡikā: | anyonyaṃ sahabhūhetutvāt |
kathaṃ sahotpannayo-[##32a. 8A1. IV##] rjanyajanakabhāva: sidhyati | kathaṃ ca na sidhyati |
asāmarthyāt | jāte{2. ##Y. adds## hi |} dharme dharmasya nāsti sāmarthaṃ pratijñā’viśiṡṭam | yadeva hīdaṃ 
sahotpannayorjanyajanakabhāvo nāstīti tadevedaṃ jāte dharme dharmasya nāstīti | anyonyajanaka-
prasaṅgāttarhi | iṡṭatvādadoṡa: | iṡṭameva hi sahabhūhetoranyonyaphalatvam | iṡṭamidaṃ sūtre 
tvaniṡṭaṃ sparśavedanayoranyonyaphalatvam | “cakṡu:saṃsparśa{3. ##MS.## saṃsparśa |} pratītya utpadyate cakṡu:saṃsparśajā vedanā 
na tu cakṡu:saṃsparśajāṃ vedanāṃ{4. ##MS.## ..saṃsparśajā vedanā |} pratītyotpadyate cakṡu:saṃsparśa” iti vacanāt | janakadharmātikramā-
ccāyuktam | yo hi dharmo yasya dharmasya janaka: prasiddha: sa tasmāt bhinnakāla: prasiddha: |
tadyathā pūrvaṃ bījaṃ paścādaṅkura: pūrvaṃ kṡīraṃ paścāddadhi pūrvamabhighāta: paścācchabda: pūrvaṃ mana: paścāt{5. ##MS.## paścātmano...|} 
manovijñānamityevamādi | anyathā paraṃparāpekṡatvāt kāryakāraṇayo: sarvaṃ vā yugapadutpadyate na vā 
kadācit paścādviśeṡābhāvāt | nahi na siddha: kāryakāraṇayo: pūrvāparabhāva: | sahabhāvo’pi 
tu siddha: | tadyathā cakṡurvijñānādīnāṃ cakṡūrūpādibhirbhūtabhautikānāṃ ca tatrāpi pūrvamindriyārthau{6. ##MS.##...ndriyārtho |} 
paścādvi-[##32b. 8B1. IV##] jñānam | pūrvakācca bhūtabhautikasamudāyāduttara utpadyata itīṡyamāṇe 
ka: pratiṡedha: | yathā tarhi cchāyāṅkurayorevaṃ sparśavedanayo{7. ##Y. adds## api |}riti vaibhāṡikā: | sparśāduttarakālaṃ 
vedanetyapare | indriyārtho hi pūrvānto vijñānam | so’sau trayāṇāṃ saṃnipāta: sparśa: 
sparśapratyayātpaścādvedanā trtīya{8. ##Y.## trtīye |}kṡaṇa iti  | evaṃ tarhi na sarvatra vijñāne vedanā prāpnoti na ca 
sarvaṃ vijñānaṃ{9. ##Y.## sarvavijñānaṃ |} sparśa: | naiṡa doṡa: | pūrvasparśahetukā hyuttaratra sparśe{10. ##MS.## sparśavedanā |} vedanā sarve ca sparśā:
sarvavedanakā: {11. ##Y.## savedanakā: |} sarvaṃ ca vijñānaṃ sparśa iti | idamayuktaṃ{12. ##MS.## idamuktaṃ |} varttate | kimatrāyuktam |
yaduta bhinnālambanayorapi sparśayo: pūrvasparśahetukottarasya{13. ##Y.## uttaratra |} vedaneti | kathaṃ nāmānyajātīyālambana-
sparśasaṃbhūtā vedanā’nyālambanā bhaviṡyati yena vā cittena saṃprayuktā tato bhinnālambaneti | astu 
@146
tarhi tasminkāle sparśabhūtaṃ vijñānamavedanakam | tasmācca yat pūrvaṃ vijñānaṃ savedanakaṃ tanna sparśa: |
pratyayavaidhuryādityevaṃ sati ko doṡa: | mahābhūmikaniyamo bhidyate | “sarvatra citte daśamahābhūmikā”

iti | kva caiṡa niyama: siddha: | śāstre | sūtrapramāṇakā vayaṃ na śāstrapramā-[##33a. 8A1. V##]-
ṇakā: | uktaṃ hi bhagavatā “sūtrāntapratiśaraṇairbhavitavyami”ti | na vā eṡa mahābhūmikārtha:
sarvatra citte daśa mahābhūmikā: saṃbhavantīti | kastarhi mahābhūmikārtha: | tisro bhūmaya: | savitarkā 
savicārā bhūmi: avitarkā vicāramātrā avitarkā’vicārā bhūmi: | punastisra:| kuśalā bhūmi:
akuśalā’vyākrtā bhūmi: | punastisra: | śaikṡī bhūmiraśaikṡī naivaśaikṡīnāśaikṡī bhūmi: | tadya etasyāṃ 
sarvasyāṃ bhūmau bhavanti te mahābhūmikā: | ye kuśalāyāmeva{1. ##Y. adds## bhūmau |} te kuśalamahābhūmikā: | ye kliṡṭāyāmeva 
te kleśamahābhūmikā: | te punaryathāsaṃbhavaṃ paryāyeṇa natu sarve yugapadityapare | akuśalamahā-
bhūmikāstu pāṭhaprasaṅgenāsañjitā:{2. ##Y.##...nāsaṃhitā: |} | idānīṃ pūrvaṃ na paṭhyante sma | yadi tarhi sparśāduttarakālaṃ
vedanā sūtraṃ parihāryaṃ “cakṡu: pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṡurvijñānaṃ trayāṇāṃ saṃnipāta: spa:rśa: 
sahajātā vedanā saṃjñā cetane"ti | sahajātā ityucyate na sparśasahajātā iti kimatra parihāryam |
samanantare’pi cāyaṃ sahaśabdo drṡṭastadyathā “maitrīsahagataṃ smrtisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayatī” tya-
jñāpakametat | yattarhi sūtra uktaṃ “yā ca vedanā yā ca saṃjñā yā ca cet-[##33b. 8B1. V##]nā{3. ##Y.## yā ca cetanā yā ca saṃjñā |}
yacca vijñānaṃ saṃsrṡṭā ime dharmā nāsaṃsrṡṭā{4. ##MS.## na saṃsrṡṭā |}" ityato nāsti vedanābhirasaṃsrṭaṃ vijñānam |
saṃpradhāryaṃ tāvadetat ka eṡa saṃsrṡṭārtha: | tatra hi sūtra evamuktaṃ “yadvedayate taccetayate yaccetayate 
tatsaṃprajānīte yatsaṃprajānīte tadvijānātī”ti | tanna vijñāyate kiṃ tāvadayameṡāmālambana{5. ##MS.##...lambala |} niyama
ukta utāho kṡaṇaniyama iti | āyurūṡmaṇo: sāhabhāvye{6. ##Y.## sahabhāvye |} saṃsrṡṭavacanāt siddha: kṡaṇaniyama: |
yaccāpi sūtra uktaṃ “trayāṇāṃ saṃnipāta: sparśa:” iti  | tat kathaṃ vijñānaṃ cāsti na ca trayāṇāṃ 
saṃnipāto na ca sparśa iti | tasmādavaśyaṃ sarvatra vijñāne sparśa: sparśasahajā ca vedanaiṡṭavyā |
alamatiprasaṅginyā kathayā | prakrtamevānukramyatām{7. ##MS.## prakrtāmavānu... |} || uktā samāsena caitasikī vedanā ||
punaścāṡṭādaśavidhā sā manopavicārata:{8. ##MS.## mānopa...|} ||32||
saiva caitasikī  vedanā punaraṡṭādaśa manopavicāravyavasthānādaṡṭādaśadhā{9. ##MS.## ...daśṭādaśadhā |} bhidyate  puna: saṃdhikaraṇaṃ cātra 
draṡṭavyam | aṡṭādaśa manopavicārā: katame | ṡaṭ saumanasyopavicārā: ṡaṭ daurmanasyopavicārā: 
@147
ṡaḍupekṡopavicārā:{1. ##MS.## ṡaḍapekṡo...|} | kathameṡāṃ vyavasthānam | yadi svabhāvata: | trayo bhavi-[##34a. 8A1. VI##]
ṡyanti | saumanasyadaurmanasyopekṡāvicārā: | atha saṃprayogata: | eko bhaviṡyati |
sarveṡāṃ mana:saṃprayuktatvāt | athālambanata: | ṡaṭ bhaviṡyanti | rūpādiṡaḍviṡayālambanatvāt |
tribhirapi sthāpanā | teṡāṃ pañcadaśa rūpādyu pavicārā asaṃbhinnālambanā: pratiniyatarūpādyāla-
mbanatvāt | trayo dharmopavicārā ubhayathā{2. ##MS.## udābhayathā |} manopavicārā iti ko’rtha:| mana: kila
pratītyaite saumanasyādayo viṡayānupavicarantīti | viṡayeṡu vā mana upavicārayantītyapare |
vedanāvaśena manaso viṡayeṡu puna: punarvicaraṇāt{3. ##Y.## vicāraṇāt |} | kasmāt  kāyikī vedanā na manopavicāra: |
naiva hyasau mana evāśritā nāpyupavicārikā’vikalpakatvādityayoga: | trtīyadhyānasukhasya 
kasmānmanopavicāreṡvagrahaṇam | ādita: kila kāmadhātau manobhūmikasukhendriyābhāvāttatpratidvaṃdvena 
du:khopavicārābhāvācceti | yadi manobhūmikā evaite | yattarhi sūtra uktaṃ “cakṡuṡā rūpāṇi 
drṡṭvā saumanasyasthānīyāni rūpāṇyupavicarantītyevamādi: | katham | pañcavijñānakāyābhinirhrta-
tvamabhisaṃdhāyaitaduktaṃ “manobhūmikā hyete{4. ##Y.## ...stvete |} | tadyathā’śubhā cakṡurvi-[##34b. 8B1 VI##]
jñānābhinirhrtā ca manobhūmikā ce”ti | api tu “drṡṭvā yāvat sprṡṭe”ti vacanāt |
acodyamevaitat{5. ##Y. omits## eva |} | ye’pya{6. ##Y.## yo’pi |}drṡṭvā{7. ##MS.## ...drṡṭvo |} yāvadasprṡṭvopavicaranti{8. ##Y.## upavicarati |} te’pi manopavicārā: | itarathā 
hi kāmadhātau rūpadhātvālambanā rūpādyupavicārā na syu: kāmadhātvālambanāśca rūpadhātau 
gandharasaspraṡṭavyopavicārā: | yathā tu vyaktataraṃ tathoktaṃ yo’pi rūpāṇi drṡṭvā śabdānupavicarati 
so’pi manopavicāra: | yathā tvanākulaṃ tathoktamindriyārthasya{9. ##Y. omits## sya|} vyavacchedata: | kimasti 
rūpaṃ yatsaumanasyasthānīyameva syāt yāvadupekṡāsthānīyameva | astiṃ saṃtānaṃ niyamayya{10. ##Y.## niyamya | ##N. D. notes Mss## niyapamamayyeti | ##Probably it is## niyamayyeti |} na 
tvālambanam ||
athaiṡāṃ manopavicārāṇāṃ kati kāmapratisaṃyuktāsteṡāṃ ca kati kimālambanā evaṃ yāvadārūpya-
pratisaṃyuktā vaktavyā: | āha 
kāme svālambanā: {11. ##MS.## kāmeṡvāla...|} sarve 
kāmadhātau sarve’ṡṭādaśa santi sa{12. ##Y. adds## eva |} ca teṡāṃ sarveṡāmālambanam | teṡāmeva 
@148
rūpī dvādaśagocara: |
rūpa{1. ##Y.## rūpī |} dhāturdvādaśānāmālambanaṃ ṡaṭ gandharasopavicārānapāsya | tatra tayorabhāvāt |
trayāṇāmuttara: 
gocara iti varttate | ārūpyadhātustrayāṇāṃ dharmopavicārāṇāmālambanam | tatra rūpādyabhāvāt ||
uktā: [##35a. 8A1. VII##] kāmapratisaṃyuktā: |
rūpapratisaṃyuktā vaktavyā: | tatra tāvat 
dhyānadvaye dvādaśa
daurmanasyopavicārānapāsya | te ca dvādaśa 
kāmagā: ||33||
kāmān gacchantīti kāmagā: | kāmadhātumālambanta ityartha: | drṡṭo hi viṡayāṇāṃ{2. ##MS.## viṡayānāṃ |} grahaṇārthe 
gamiprayoga: | kathametat gamyate | evametat gamyata iti |
svo’ṡṭālambanam 
sa eva rūpadhātusteṡāṃ sva: | svo’ṡṭānāṃ manopavicārāṇāmālambanaṃ gandharasopavicārāṃścaturo 
hitvā |
ārūpyo{3. ##Y.## ārūpyā | ##N. D. adopts## ārūpyaṃ |} dvayo: 
dharmopavicārayorālambanam |
dhyānadvaye tu ṡaṭ |
trtīyacaturthayordhyānayo: ṡaḍupekṡopavicārā{4. ##MS.## ṡaḍ+apekṡo... |} eva santi nānye | teṡāṃ punarālambanaṃ 
kāmā: ṡaṇṇāṃ 
kāmadhātu: ṡaṇṇāmapyālambanam |
caturṇāṃ sva:
rūpadhātuścaturṇāṃ tatra gandharasābhāvāt |
ekasyālambanaṃ para: ||34||
ārūpyadhāturekasyaiva dharmopavicārasyālambanam | uktā rūpapratisaṃyuktā: |
@149
ārūpyapratisaṃyuktā idānīmucyante |
catvāro’rūpisāmante 
ākāśānantyāyatanasāmantakamatrārūpisāmantakam | tatra catvāro rūpaśabdaspraṡṭavyadharmopavicārā: |
te ca 
rūpagā: 
caturthaṃ hi dhyānameṡāmālambanam | yeṡāṃ tat vyavacchinnālambanamasti yeṡāṃ puna: paripiṇḍi-
[##35b. 8B1. VII##] tālambanaṃ teṡāṃ tatraika eva saṃbhinnālambano{1. ##Y.## saṃmiśrā... |} dharmopavicāra: |
eka ūrdhvaga: |
eka eva dharmopavicārastatrārūpyadhātvālambana: |
eko maule 
maule punarārūpye dharmopavicāra evaiko’sti nānya: | sa cāpi
svaviṡaya: 
ārūpyadhātvālambana eva | nahi maulānāmārūpyāṇāmadharo dhāturālambanamiti paścāt 
prativedayiṡyāma: | ete ca manopavicārā: 
sarve’ṡṭādaśa sāsravā: ||35||
nāsti kaścidanāsrava: | ka: katibhi: samanvāgata: | kāmadhātupapanno rūpāvacarasya kuśalasya 
cittasyālābhī kāmāvacarai: sarvai: prathamadvitīyadhyānabhūmikairaṡṭābhi: trtīyacaturthadhyānabhūmikai-
ścaturbhi: kliṡṭairgandharasālambanān paryudasya ārūpyāvacareṇaikena kliṡṭenaivālābhī rūpāvacarasya 
kuśalasya cittasyā{2. ##MS. seems to drop## cittasyā | ##All support the reading of## cittasyāvītarāga: |} vītarāga: sarvai: kāmāvacarai: prathamadhyānabhūmikairdaśabhi: | caturbhi:
saumanasyopavicārai: kliṡṭairgandharasālambanau vyudasya{3. ##Y.## ...lambanāvapāsya |} ṡaḍbhirupekṡopavicārairanāgamyabhūmikai: | 
dvitīyadhyānabhūmikairaṡṭābhi: |{4. ##Y. omits## dhyānabhūmikairaṡṭābhi: ##and reads## 
dvitīyatrtīya... |} trtīyacaturthadhyānārūpyabhūmikai:{5. ##Y.## ...rūpyajai: |} pūrvavat | anayā varttanyā 
śeṡamanugantavyam | dhyānopapannastu [##36a. 8A1. VIII##] kāmāvacareṇaikenopekṡādharmopavicāreṇa 
nirmāṇacittasaṃprayuktena samanvāgato veditavya: | apara āha | astyevaṃ manopavicāraṇāṃ 
@150
vaibhāṡikīyo’rtha: | sūtrārthastvanyathā drśyate | nahi yo yasmādvītarāga: sa tadālambanamupa-
vicaratīti{1. ##MS. drops## vi |} yuktam  | ata: sāsravā api na sarve saumanasyādayo manopavicārā: | kiṃ tarhi |
sāṃkleśikā yairmano viṡayānupavicaratīti | kathaṃ co{2. ##Y. omits## ca |} pavicarati{3. ##Y. adds## tatra |} | anunīyate ca{4. ##Y.## vā |} 
pratihanyate cā{5. ##Y.## vā |} pratisaṃkhyāya co{6. ##Y.## vā |}pekṡate yeṡāṃ pratipakṡeṇa ṡaṭ sātatā vihārā bhavanti | cakṡuṡā 
rūpāṇi drṡṭvā naiva sumanā bhavati na durmanā upekṡako viharati{7. ##Y.## bhavati |} smrtimān saṃprajānan evaṃ 
yāvanmanasā dharmān vijñāyeti{8. ##MS.## vijñāyate |} | nahyarhato laukikaṃ{9. ##MS.## lokikaṃ |} nāsti kuśalaṃ dharmālambanaṃ saumanasyaṃ 
yattu tatsāṃkleśikaṃ manasa upavicārabhūtaṃ tasyaiva pratiṡedho{10. ##MS.## pratiṡedho 
na lakṡyate, ##but## na ##seems to be mistake.##} lakṡyata iti | punasta eva 
saumanasyādaya: ṡaṭtriṃśacchāstrpadāni{11. ##MS.## pādāni |} bhavanti | gardhanaiṡkramyāśritabhedena{12. ##Y. changes the 
order and reads## gardhāśritanaiṡkramyāśritabhedena ṡaṭtriṃśacchāstrpadāni |} | tadbhedasya 
śāstrā gamitatvāt{13. ##MS.## śāstrāmitvāt |} | tatra gardhāśritā:{14. ##MS.## śritā |} kliṡṭā naiṡkramyāśritā: kuśalā: | evametadvedanākhyaṃ 
bhavāṅgamanekaprakārabhedaṃ veditavyam | śeṡāṇyaṅgāni puna-[##36b. 8B1. VIII##] rnocyante |
kiṃ kāraṇam | yasmāt 
uktaṃ ca vakṡyate cānyat 
kiṃcidatrāṅgamuktaṃ kiṃcit paścādvakṡyate | tatra vijñānaṃ tāvaduktaṃ 
“vijñānaṃ prativijñaptirmanaāyatanaṃ ca tadi”ti |
ṡaḍāyatanamapyuktaṃ 
“tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṡurādaya” iti |
saṃskārā bhavaśca karmakośasthāne vyākhyāsyante | trṡṇopādānāni kleśakeśasthāne | sa 
caiṡa pratītyasamutpāda: samāsata: kleśakarmavastūnīti prāk jñāpitam |{15. ##Y.## prajñāpitaṃ ##in place of## prākjñāpitam |} 
atra tu kleśa iṡyate |
vījavannāgavanmūlavrkṡavattuṡavattathā ||36||
kimasya vījādibhi: sādharmyam | tadyathā vījādaṅkurakāṇḍapatrādīnāṃ prabhavo bhavatyevaṃ kleśāt 
kleśakarmavastūnām | yathā nāgādhiṡṭhitaṃ saro na śuṡyatyevaṃ kleśanāgādhiṡṭhitaṃ janmasara: | yathā 
@151
cānapoddhrtamūlā vanaspatayaśchinnāśchinnā: punarapi prarohantyevamanapoddhrtakleśamūlā gataya: | yathā
ca vrkṡā: kālena kālaṃ puṡpaphalānāṃ prasotāro bhavantyevaṃ kleśā apyasakrt kleśakarmavastūnāṃ
heturbhavanti | yathā ca tuṡāvanaddhāstaṇḍulā: prarohaṇasamarthā bhavanti na kevalā evaṃ kleśaprāptatuṡā-
vanaddhaṃ karma janmāntaravirohaṇe{1. ##MS.## janmāntavirohaṇe |} samarthaṃ bhavati [##37a. 9A1. I##] na kevalamityevaṃ tāvat kleśo 
vījādivadveditavya: |
tuṡitaṇḍulavat karma tathaivauṡadhi{2. ##MS.## ...voṡadhi...|}puṡpavat |
tuṡo’syāstīti tuṡī | tuṡasthānīya:{3. ##MS.## ...sthālīya: |}kleśa ukta: | idānīṃ tuṡitaṇḍulasthānīyaṃ karmocyate |
santyoṡadhaya: phalapākāntā evaṃ karmāṇi vipacya punarvipākānabhinirvarttayante{4. ##MS.##...ttayāta |} | yathā ca puṡpaṃ{5. ##MS.## puṡpa |}
phalotpattāvāsannaṃ kāraṇamevaṃ karmāṇi vipākotpatto veditavyāni |
siddhānnapānavadvastu
yathā siddhamannaṃ pānaṃ ca kevalaṃ paribhogāya kalpyate na punarvirohāya evaṃ vipākākhyaṃ vastu |
nahi punarvipākādvipākāntaraṃ janmāntareṡu pravardhate | yadi hi pravardheta{6. ##MS.## pravaddharyata |} mokṡo na syāt | na
khalveṡa janmasaṃtāna evaṃ pratītyasamutpadyamāno bhavacatuṡṭayaṃ nātikrāmati | yadutāntarābhavamupapattibhavaṃ 
pūrvakālabhavaṃ maraṇabhavaṃ ca | te ca vyākhyātā: |
tasmin bhavacatuṡṭaye ||37||
upapattibhava: kliṡṭa:
ekāntena | katamena kleśena |
sarvakleśai: svabhūmikai: |
yaddhamika{7. ##MS## yat...|} upapattibhavastaddhūmikaireva{8. ##MS.## tat... |} sarvakleśai: | nahi sa kleśo’sti yena pratisaṃdhibandha:
pratividyata ityābhidhārmikā: | kleśaireva tu na paryavasthānai: svata-[##37b. 9B. I##] ntrai: |
yadyapi sā’vasthā mandikā{9. ##MS. looks like## sāvasthānadvikā |} yastu yatrābhīkṡṇaṃ{10. ##MS.##..bhikṡṇaṃ |} carita āsannaśca tasya tadānīṃ sa eva kleśa
upatiṡṭhate | pūrvāvedhāt | antarābhavapratisaṃdhirapyevamavaśyaṃ kliṡṭo veditavya: |
tridhā’nye
anye trayo bhavā{11. ##MS.## bhāvā: |}striprakārā: antarābhavādaya: kuśalakliṡṭāvyākrtā: |
@152
athaiṡāṃ bhavānāṃ katama: kiṃpratisaṃyukta: |{1. ##MS.## ...saṃyuktastraya |}
traya ārūpye{2. ##Y.## ārūpyeṡvāhāraṃ...|}
antarābhavaṃ varjayitvā | nahyārūpyadhātu: sthānāntaraparicchinno yasya prāptyarthamantarābhavo’bhini-
rvarteta | kāmarūpadhātvoraparisaṃkhyānāt{3. ##MS.##...rāpari... |} sarva eva catvāro bhavā: santītyanujñāpitaṃ bhavati |
ukto yathā sattvānāṃ pratītyasamutpādo vistareṇa |
atha kathaṃ sattvānāṃ sthitibhavatītyāha
āhārasthitikaṃ jagat ||38||
eko dharmo bhagavatā svayamabhijñāyābhisaṃbadhyākhyāto “yaduta sarvasattvā āhārasthitikā” iti 
sūtrapadam | ke punarāhārā: | catvāra{4. ##MS.## catvārā |} āhārā: | kavaḍ+īkārāhāra: prathama: | audārika:
sūkṡmaśca | sūkṡmo’ntarābhavikānāṃ gandhāhāratvāt | devānāṃ prāthamakalpikānāṃ ca ni:ṡyandābhāvāt |
tailasyeva{5. ##MS.## tailasyaiva.|} sikatāsvaṅge{6. ##MS.## ...svaṃgoṡva...|}ṡvanupraveśāt | sūkṡmāṇāṃ vā sūkṡmo bālaka{7. ##MS.## bālakaṃ |}saṃsvedajantukādīnām |
sparśo dvitīya: | mana:saṃcetanā{8. ##MS.## sacetanā |} tr-[##38a. 9A. II##]tīya: | vijñānamāhāraścatutha: |
tatra puna:
kavaḍ+īkāra āhāra: kāme 
na rūpārūpyadhātvostadvītarāgasya{9. ##Y.## tadvītarāgāṇāṃ |} tatropapatte: | sa ca
tryāyatanātmaka: |
kāmāvacarāṇi gandharasaspraṡṭavyāyatanāni sarvāṇyeva kavaḍ+īkāra āhāra: | kavaḍ+īkrtyābhyavaharaṇāt |
mukhanāsikāgrāsavyavacchedata: | cchāyātapajvālāprabhāsu teṡāṃ kathamāhāratvam | bāhulyena kilepa
nirdeśa: | yānyapi tu nābhyavahriyante sthitiṃ cāharanti{10. ##Y. adds## yāpanāṃ cāharanti |} tānyapi sūkṡma āhāra: | snānābhya-
ṅgavaditi | kasmānna rūpāyatanamāhāra: | tadapi kavaḍ+īkrtyābhyavahriyate |
na rūpāyatanaṃ tena svākṡamuktānanugrahāt ||39||
āhāro hi nāma ya indriyamahābhūtānāmanugrahāya saṃvarttate | rūpāyatanaṃ cābhyavaharaṇa{11. ##Y.## cābhyavahāra |} kāle
svamindriyaṃ tanmahābhūtāni vā{12. ##Y.## ca |} nānugrhṇāti | kuta evānyānyaviṡatvāt | yadāpi ca
@153
drśyamāne{1. ##MS.## drśyamānaṃ |} sukhasaumanasye ādadhāti tadāpi tadālambana: sukhavedanīya: sparśa āhāro bhavati{2. ##Y. omits## bhavati |} 
na rūpam | muktānāmanāgāmyarhatāṃ sumanojñamapyāhāraṃ paśyatāmanugrahābhāvāt |
sparśasaṃcetanāvijñā āhārā: sāsravāstriṡu |
sparśastrikasaṃnipātaja: | cetanā manaskarma vijñānaṃ ca sāsravāṇyevā [##38b. 9B. II##]
hārā: triṡvapi dhātuṡu saṃvidyante | kimarthaṃ nānāsravāṇi | yasmāt bhavāpoṡaṇārtha āhārārtha: |
tāni ca bhavakṡayāyotthitānīti vaibhāṡikā: | api tu sūtra uktaṃ “catvāra ime āhārā
bhūtānāṃ sattvānāṃ sthitaye yāpanāyai saṃbhavaiṡiṇāṃ cānugrahāye”ti | na caivamanāsravā dharmā iti
nāhārā: |
bhūtā hi tāvatsattvā upapannā iti vijñāyante | atha saṃbhavaiṡiṇa: katame |
manomaya: saṃbhavaiṡī gandharvaścāntarābhava: ||40||
nirvrttiśca
antarābhavo hyebhirabhidhānairukto bhagavatā | sa eva manonirjātatvāt manomaya ukta: |
śukraśoṇitādikaṃ kiṃcidbāhyamanupādāya bhāvāt | saṃbhavaiṡaṇaśīlatvāt saṃbhavaiṡī | gandharvaṇāt 
gandharva: | upapatyabhi{3. ##MS.## upapattyābhi...|}mukhatvādabhinirvrtti: | “avyābā{4. ##MS. drops## vā |}dhamātmabhāvamabhinirvartya savyābādhe
loke upapadyata” iti sūtrapadāt | “tathāsti pudgalo yasyābhinirvrttisaṃyojanaṃ prahīṇaṃ
nopapattisaṃyojanami”ti sūtre catu:koṭikāt | prathamā koṭirdvidhātuvītarāgasyordhva-
srotaso’nāgāmina: | dvitīyāntarāparinirvāyiṇa: | trtīyā’rhatām{5. ##Y.##...rhata: |} | caturthyetānākārān
sthāpayitvā | bhūtā vā’rhanta: saṃbhavaiṡiṇa: satr-[##39a. 9A. III##] ṡṇā: |
atha katyāhārā: sattvānāṃ sthitaye kati saṃbhavaiṡiṇāmanugrahāya | sarve’pyubhayatheti vaibhāṡikā: |
kavaḍ+īkārāhāro’pi hi tadrāgiṇāṃ punarbhavāya saṃvartate | uktaṃ hi bhagavatā “catvāra
ime āhārā{6. ##MS.## āhāro |} rogasya mūlaṃ gaṇḍasya śalyasya jarāmaraṇasya pratyaya” iti | mana:saṃcetanā’pi ceha
sthitaye drśyate | evaṃ hi varṇayanti | durbhikṡābhyāhatena kila pitrā putrakau saktava{7. ##MS.## śaktava |} iti 
bhasmanā{8. ##MS.## bhasmeno |} bhastrāṃ paripūrya kīlake āsajyāśvāsitau{9. ##MS.## svāsito |} | tau ca tāṃ parikalpayantau ciramapyāsitau
kenāpi codghāṭitāyāṃ bhasmeti nairāśyamāpannau vyāpannāviti | punaśca mahāsamudre
@154
bhagnayānapātrā: puruṡā: sthalamiti mahāntaṃ phenapiṇḍaṃ{1. ##MS.## pheṇa |} pradrutā: āmrśya cainaṃ nirāśā uparemuriti |
saṃgīrtaparyāye coktaṃ mahāsamudrādaudārikā: prāṇino jalāt sthalamabhiruhya sikatāsthale’ṇḍāni
sthāpayitvā sikatābhiravaṡṭabhya punarapi mahāsamudre’vataranti | tatra yāsāṃ mātr# ṇāmaṇḍānyārabhya
smrtirna muṡyaṃte tānyaṇḍāni na pūtībhavanti{2. ##MS.## pūtibhavanti |} yāsāṃ tu muṡyate tāni pūtībhavanti{3. ##MS.## pūtibhavanti |} | tadetanna
varṇayanti sautrāntikā: | mā bhūt parakīyeṇāhāraṃṇāhāra{4. ##MS.## ṇā āhāra |} iti | evaṃ tu varṇayanti |
yeṡāmaṇḍānāṃ mātaramārabhya smrtirna muṡyate tāni na pūtībhavanti | yeṡāṃ tu muṡyate tāni
[##39b. 9B. III##] pūtībhavanti | tasyā: sparśāvasthāyā: smarantīti |
atha kasmāccatvāra evāhārā: | nanu ca sarva eva sāsravā dharmā bhavānāṃ poṡakā: |
yadyapyetadevaṃ tathāpi prādhānyenoktam 
iha puṡṭyarthamāśrayāśritayordvayam |
dvayamanyabhavākṡepanivrttyarthaṃ yathākramam ||41||
āśrayo hi sendriya: kāya: | tasya puṡṭaye kavaḍ+īkārāhārā: | āśritāścittacaittāsteṡāṃ puṡṭaye
sparśa: | anayostāvadihotpannasya bhavasya poṡaṇe prādhānyam | mana:saṃcetanayā punarbhavasyākṡepa: |
ākṡiptasya puna: karmaparibhāvitādvijñānavījādabhinirvrttirityanayoranutpannasya bhavasyākaraṇe
prādhānyam | ataścatvāra uktā: | pūrvakau hi dvau dhātrīsthānīyau jātasya poṡakatvāt |
uttarau mātrsthānīyau janakatvāditi | ya: kaścit{5. ##Y. omits## kaścit |} kavaḍ+īkāra: sarva: sa āhāra: | syāt
kavaḍ+īkāro nāhāra iti catuṡkoṭikam | prathamā koṭiryaṃ kavaḍ+īkāraṃ pratītyendriyāṇāmapacayo
bhavati mahābhūtānāṃ ca paribheda: | dvitīyā koṭistraya āhārā: | trtīyā yaṃ kavaḍ+īkāraṃ
pratītyendriyāṇāmupacayo bhavati mahābhūtānāṃ ca vrddhi: | caturthyetānākārān sthāpayitvā |
evaṃ [##40a. 9A. IV##] sparśādibhirapi yathāyogaṃ catu:koṭikāni karttavyāni | syāt 
sparśādīn pratītyendriyāṇāmupacayo mahābhūtānāṃ ca vrddhirna ca ta āhārā: | syādanyabhūmikā-
nanāsravāṃśca | yo’pi hi paribhukto bhokturbādhāmādadhāti so’pyāhāra eva{6. ##Y. omits## eva |} | āpāte’nu-
grahāt | dvayorhi kālayorāhāra āhārakrtyaṃ karoti paribhujyamāno jīryaṃśceti vaibhāṡikā: |
atha kasyāṃ gatau katyāhārā:{7. ##MS.## ...hāra: |} | sarvāsu sarve | evaṃ yoniṡvapi | kathaṃ narakeṡu kavaḍ+īkāra
āhāra: | pradīptāyaspiṇḍā: kvathitaṃ ca tāmram | yadyupaghātako’pyāhāro bhavati catu:koṭikaṃ
@155
bādhyate prakaraṇagranthaśca “kavaḍ+īkāra āhāra: katama: | yaṃ kabaḍ+īkāraṃ pratītyendriyāṇāmupacayo
bhavati mahābhūtānāṃ ca vrddhiryāpanā{1. ##MS.## yāpanā |} 'nuyāpaneti{2. ##Y. omits## mahābhūtānāṃ...yāpaneti |} vistareṇa yāvadvijñānam |” upacayāhārābhi-
saṃdhivacanādavirodha: | apacayāhārastu narakeṡu{3. ##Y. adds## āhāra |} lakṡaṇaprāptatvāt | so’pi hi jighatsāṃ pipāsāṃ{4. ##Y. adds## ca |}
hantuṃ{5. ##Y.## pratihantaṃ |} samartha iti | apitu pratyekanarakeṡu manuṡyavat kavaḍ+īkārāhārasadbhāvādyuktaṃ pāñcagati-
katvam | uktaṃ bhagavatā “yaśca bāhyakānāmrṡīṇāṃ kāmebhyo vītarāgāṇāṃ śataṃ bhojayedyaścai-
[##40b. 9B. IV##] kaṃ jambū{6. ##MS.## yaṃbū |}ṡaṇḍagataṃ prthagajanam | ato dānādidaṃ dānaṃ mahāphalatarami”ti |
ko’yaṃ jambūṡaṇḍagato nāma prthagjana: | jambūdvīpanivāsina: kukṡimanta ityeke | tadetanna{7. ##Y.## tadetadayuktam |}
yuktamekamiti vacanāt | kaścātra viśeṡa: | syādyadi bhūyasa: prthagjanān bhojayitvā bhūya:
puṇyaṃ syāt nālpīyaso vītarāgāniti | saṃnikrṡṭo bodhisattva ityapare | tadetanna varṇayanti 
“bahutaraṃ hi tasmai dattvā puṇyaṃ nārhatkoṭibhya” iti | ato nirvedhabhāgīyalābhī prthagjana eṡo’
bhipreta: iti vaibhāṡikā: | nasviyamanvarthā saṃjñā nāpi kvaci{8. ##Y. omits## kvacit |}tparibhāṡitā sūtre śāstre vā |
jambūṡaṇḍagato nirvedhabhāgīyalābhīti parikalpa evāyaṃ kevala: | bodhisattva eva {9. ##Y.## tveṡa jaṃbūṡaṇḍagato |} tveṡu jambūdvīpa-
ṡaṇḍeṡu niṡaṇṇo{9. ##Y.## tveṡa jaṃbūṡaṇḍagato |} yujyate | sa hi prthagjana{10. ##Y.## prthagjana: |} kāmavairāgyasambandhena tadānīṃ tebhyo viśiṡyamāṇa
ukta iti | anantebhyo’pi hi sa tebhyo viśiṡyamāṇa: | śatagrahaṇaṃ tu pūrvādhikārāt |
itthaṃ caitadevaṃ yadevaṃ{11. ##Y.## yadenaṃ |} paryudasya{12. apāsya |} bāhyakebhya eva srotāpatti{13. ##MS.## śrotāpatti | ##Y.## srotāpatti |}phalapratipannakaṃ viśeṡayāṃvabhūva |
anyathā hi jambūṡaṇḍagatādeva vyaśeṡayiṡyat | ukto yathā sattvānāṃ pratītyasamutpādoyathā-
[##41a. 9A. V##] vasthitiścyutirapyuktā yathāyu:kṡayādibhi: |
idamidānīṃ vaktavyam | katamasmin vijñāne varttamāne cyutyupapattī bhavata ityāha
chedasaṃdhāna{14. ##MS.## santāna |}vairāgyahānicyutyupapattaya: |
manovijñāna eveṡṭā:
kuśalamūlasamuccheda: kuśalamūlapratisaṃdhānaṃ dhātubhūmivairāgyaṃ parihāṇiścyutirupapattiśca | ete
ṡaṭ dharmā manovijñāna eveṡyante nānyatra | upapattivacanādantarābhavapratisaṃdhirapyuktarūpo
veditavya: | vedanāyāṃ tu
@156
upekṡāyāṃ cyutodbhavau ||42||
cyutireva cyutamupapattirudbhava: | etāvadu:khāsukhāyāṃ{1. ##MS. drops## sukhā |} vedanāyāṃ bhavatastasyā apaṭutvāt |
itare hi vedane paṭvayau | na ca paṭuvijñāne cyutyupapattī yujyete | tatrāpi ca manovijñāne’pi 
naikāgrācittayoretau
cyutodbhavāviti vartate | nahi samāhitacittasyāsti cyutirupapattirvā | visabhāgabhūmikatvāda-
bhisaṃskārikatvā{2. ##Y.## ābhisaskārikatvāt |}danugrāhakatvācca | nāpyacittasya{3. ##Y.## acittakasya |} sā nahyacittaka upakramituṃ{4. ##Y.## upakrantaṃ|} śakyeta | yadā
cāsyāśrayo vipariṇantumārabhate tadā{5. ##Y.## tadānīm |}vaśyamasya tadāśrayapratibaddhaṃ cittaṃ saṃmukhībhūya paścāt pracya-
veta nānyathā | upapattau ca{6. ##Y. one reading is## tu |} cittacchedahetvabhāvādvinā ca kleśenānupapatterayuktamacittakatvam{7. ##Y. one reading is## acittakatvāt |} |
maraṇabha-[##41b. 9B. V##] vastriprakāra ityuktam | arhastu
nirvātyavyākrtadvaye |
airyāpathike{8. ##Y. MS. looks like...## pathikai |} vipākacitte vā | asti cetkāmadhātau vipāka upekṡā | nāsti cedaiyāṃpathika
eva | kimarthamavyākrta eva nānyasmin | taddhi cittacchedānukūlaṃ durbalatvāt |
atha mriyamāṇasya kasmin śarīrapradeśe vijñānaṃ nirudhyate | sakrnmaraṇe samanaskaṃ kāyendriyaṃ
sahasā’ntardhīyate | yadi tu krameṇa cyavate tata:
kramacyutau pādanābhihrdayeṡu manaścyuti: ||43||
adhonrsuragājānāṃ 
adho gacchantītyadhogā apāyagāmina: | nrn gacchantīti nrgā manuṡyagāmina: | surān
gacchantīti suragā devagāmina: | teṡāṃ yathāsaṃkhyaṃ pādayornābhyāṃ hrdaye ca vijñānaṃ saṃnirudhyate |
na punarjāyanta ityajā arhanta: | teṡāmapi hrdaye vijñānaṃ nirudhyate | mūrdhnītyapare | kāyendriyasya
teṡu nirodhāt kāyendriyaṃ hi mriyamāṇasya tapta ivopale jalaṃ niṡṭhayūtaṃ saṃkocamāpadyamānaṃ
pādādiṡvantardhīyata iti | evaṃ ca puna: krameṇa maraṇam | prāṇināṃ prāyeṇa marmacchedavedanābhyāṃ
hatānāṃ jāyate 
marmacchedastvabādibhi: |
śarīrapradeśā: kecidupahanyamānā maraṇamānayanti | te hyetaducya-[##42a. 9A. VI##]nte
@157
marmāṇīti | tāni cāptejovāyudhātūnāmanyatamenātiprāyaṃ{1. ##MS.## prayaṃ |} gatena niśitaśastrasaṃpātasyardhi{2. ##MS. may be read## sparddhi |}nāḍ+ī-
tībrābhirvedanābhi: chidyanta iva na ca{3. ##Y.## na tu |} punastāni kāṡṭhādivacchidyante{4. ##Y.## kāṡṭānīva... | kāṡṭavat |} chinnavadvā punarna{5. ##Y.## na puna: |} ceṡṭanta
iti cchinnānyu{6. ##Y. adds## iti |}cyante | kasmānna prthivīdhātunā | caturthadoṡābhāvāt | vātapittaśleṡmāṇo
hi trayo doṡā: | te cāptejovāyudhātupradhānā yathāyogamiti | bhājanalokasaṃvarttanīsādharmyeṇe-
tyapare | deveṡu nāsti marmaccheda: | kiṃ tu cyavanadharmaṇo devaputrasya pañcopanimittāni
prādurbhavanti | vastrāṇāmābha{7. ##MS. drops## bha |}raṇānāṃ ca manojña: śabdo niścarati śarīraprabhā mandībhavati
snātasyodabindava: kāye saṃtiṡṭhante capalātmanā’pyekatra viṡaye buddhiravatiṡṭhate unmeṡanimeṡau cākṡṇo:
saṃbhavata: | etāni tu vyabhicārīṇi | pañca punarnimittāni maraṇaṃ nātivarttante{8. ##MS. drops## nte |} | vāsāṃsi
kliśyanti{9. ##MS.## kliṡyante |} mālā mlāyanti kakṡābhyāṃ svedo mucyate daurgandhyaṃ kāye’vakrāmati sve cāsane devaputro
nābhiramate | so’yaṃ sattvaloka evamutpadyamānastiṡṭhan cyavamānaśca triṡu rāśiṡu sthāpito
bhagavatā | trayo rāśaya: | samyavatvaniyato rāśirbhithyātvaniyato rāśirani-[##42b. 9B. VI##]
yato rāśiriti | tatra puna:
samyaṅmithyātvaniyatā āryānantaryakāriṇa: ||44||
“samyaktvaṃ katamat | yattatparyādāya rāgaprahāṇaṃ paryādāya dveṡaprahāṇaṃ paryādāya mohaprahāṇaṃ paryādāya
sarvakleśaprahāṇamidamucyate samyaktva”miti sūtram | āryā: katame | yeṡāmanāsravo mārga
utpanna: | ārādyātā: pāpakebhyo dharmebhya ityāryā: | ātyantikavisaṃyogaprāptilābhāt | ete hi
kleśakṡaye niyatatvāt samyaktvaniyatā: mokṡabhāgīyalābhino’pyavaśyaṃ parinirvāṇadharmāṇa iti |
kasmānna samyaktve niyatā: | te hi mithyātve’pi niyatā bhaveyu: | na ca te 
kālaniyamena samyaktve niyatā yathā saptakrtva:{10. ##MS.##...krtva |} paramādaya: | mithyātvaṃ katamat |
narakā: pretāstiryañca idamucyate mithyātvam | tatrānantaryakāriṇo narake niyata{11. ##MS. drops## ta |} tvānmithyātva-
niyatā: | niyatebhyo’nye’niyatā iti siddham | pratyayāpekṡaṃ hi teṡāmubhayabhāktvamanubhayabhāvatvaṃ
ca | ukta: sattvaloko bhājanaloka idānīṃ vaktavya: |
tatra bhājanalokasya saṃniveśamuśantyadha: |
lakṡaṡoḍaśakodvedhamasaṃkhyaṃ vāyumaṇḍalam ||45||
@158
trisāhasramahāsāhasralokadhātorevaṃ saṃniveśamicchanti | yadutākāśapratiṡṭhamadhastādvāyumaṇḍalama-
bhini-[##43a. 9A. VII##] vrṃ ttaṃ  sarvasattvānām | karmādhipatyena tasya yojanalakṡāṇāṃ
ṡoḍaśakamudvedha: pariṇāhenāsaṃkhyaṃ tathā ca drḍh+aṃ yanmahālagno’pi vajreṇa bhettumaśakta: |
tasyopariṡṭāt
apāmekādaśodvedhaṃ sahasrāṇi ca viṃśati:
maṇḍalamiti varttate | tasmin vāyumaṇḍale sattvānāṃ karmabhirmeghā: saṃbhūyākṡamātrābhirdhārābhira-
bhivarṡanti | tat bhavatyapāṃ maṇḍalam | tasya yojanānāmekādaśalakṡāṇyūrdhve’dho viṃśatiśca
sahasrāṇi | kathaṃ tā āpo na tiryagvisravanti{1. ##MS.## viśramanti |} | sattvānāṃ karmādhipatyena | yathā hi{2. ##Y. omits## hi |}
bhuktaṃ pītama{3. ##Y. adds## ca |}nnaṃ pānaṃ ca nāpakvaṃ pakvāśayamāpatatī{4. ##MS. drops## pa | ##Y.## patati |}tyeke | kusūlanyāyena vāyunā saṃdhāryanta
iti nikāyāntarīyā: | tāśca punarāpa: sattvānāṃ karmaprabhāvasaṃbhūtairvāyubhirāvarttyamānā upariṡṭātkā-
ñcanībhavanti pakvakṡīrī{5. ##Y.## kṡīra |}śarībhāvayogena | tat bhavatyapāṃ maṇḍalam |
aṡṭalakṡocchrayaṃ paścāccheṡaṃ bhavati kāñcanam ||46||
kiṃ ca śeṡam | trayo lakṡā: sahasrāṇi ca viṃśati: | sā kāñcanamayī mahī bhavatyapāmupariṡṭāt |
ukto jalakāñcanamaṇḍalocchrāya: |
tiryak trīṇi sahasrāṇi sārdhaṃ śatacatuṡṭayam |
lakṡadvādaśakaṃ caiva jalakāñcanamaṇḍalam ||47||
samānaṃ hyetadubhayaṃ [##43b. 9B. VII##] vistārata: |
samantatastu triguṇaṃ
samantata: parikṡepeṇa tu parigaṇyamānaṃ triguṇaṃ jāyate ṡaṭtriṃśallakṡā daśasahasrāṇi sārdhāni{6. ##MS.## sārddhāṇi |} ca 
trīṇi śatāni yojanānām | yacca tatkāñcanamayaṃ mahīmaṇḍalamapāmupariṡṭāt saṃniviṡṭaṃ
tatra meruryugandhara:{7. ##MS. drops :## (visarga) |} |
īśādhāra:{8. ##G.## īṡādhara: |} khadiraka: sudarśanagiristathā ||48||
@159
aśvakarṇo vinitako{1. ##G.## vinatako |} nimindharagiri:
itīme kāñcanamaṇḍalapratiṡṭhā aṡṭau mahāparvatā: | madhye sumeru: | śeṡā: sumeruparicāyāvasthitā: |
tasyānyasaptaparvataprākāraparikṡiptasya yo bāhya: parvate nimindharagiri: |
tata:{2. ##MS.## tato |} |
dvīpā:
tato bahiścatvāro dvīpā: | tebhya: puna:{3. ##MS.## punarbahi... |}
bahiścakravāḍ+a:
tena cātu{4. ##Y.## catu..|}rdvīpakaścakrīkrta: | teṡāṃ tu
sapta haimā: sa āyasa: ||49||
yugandharādaya: sapta parvatā: sauvarṇāścakravāḍ+a: śastraka:{5. ##Y.## śastrakam |} |
catūratnamayo meru:
suvarṇamayo rūpyamayo vaidūryamaya:{6. ##MS.## baidūrya: |} sphaṭikamayaśca yathāsaṃkhyaṃ caturṡu pārśveṡu | yacca yanmayaṃ pārśvaṃ
sumerostasyānubhāvena tadvarṇaṃ tasyāṃ diśi namo drśyate | jāmbūdvīpakamasya pārśvaṃ vaidūryamayaṃ
varṇayanti | tasyeha prabhānurāgeṇa vaidūryamayaṃ nabho drśyata iti |
atha kathaṃ teṡāṃ saṃbhava: | kā-(##44a. 9A. VIII##)ñcanamayyāṃ prthivyāṃ punarvāridhārā
atipatanti | tā hyāpo nānāvidhabījagarbhā bahuvidhaprabhāva{7. ##Y.## prakāra |}bhinnairvāyubhirmadhvamānāstāṃ tāṃ
jātiṃ pariṇamayanti | evaṃ ca puna: pariṇamayanti{8. ##MS.## pariṇamaṃyati |} yadbhinnajātīyasya kāryaviśeṡotpattāvasamava-
dhānena{9. ##Y.## asamādhānena |} pratyayībhavanti | na tu khalu yathā sāṃkhyānāṃ{10. ##MS.## śāṃkhyānāṃ |} pariṇāma: | kathaṃ ca sāṃkhyānāṃ{10. ##MS.## śāṃkhyānāṃ |}
pariṇāma: | avasthitasya dravyasya dharmāntaranivrttau dharmāntaraprādurbhāva iti | kaścātra doṡa: |
sa eva hi{11. ##Y. omits## hi |} dharmī na saṃvidyate yasyāvasthitasya dharmāṇāṃ pariṇāma: kalpyeta | kaścaivamāha
dharmebhyo’nyo dharmīti | tasyaiva tu dravyasyānyathībhāvamātraṃ pariṇāma: | evamapyayuktam |
kimatrāyuktam | tadeva cedaṃ na cedaṃ tatheti apūrvaiṡā vāyo yukti: | evaṃ ca puna: saṃbhūtā: suvarṇādaya:
karmaprabhāvāt preritairvāyubhi: samāhrtya rāśīkriyante | ta ete parvatāśca bhavanti dvīpāśca | te puna:
sumervādayaścakravāḍ+aparyantā: parvatā:
@160
jale’śītisahasrake |
magnā:
kāñcanamayyā: prthivyā uparyaśītiyojanasahasrāṇyudakaṃ tatra te magnā: |
ūrdhvaṃ jalāt merurbhūyo’śītisahasraka: ||50||
iti hi mero: ṡaṡṭi’{1. ##MS.## ṡaṡṭha |} yojanaśatasahasraṃ samucchraya: {2. ##Y.## ...sahasrasamucchrāya: |} |
ardhārdha-[##44b. 9B. VIII##] hāniraṡṭāsu
jalādūrdhvaṃ yāvānsumerustato’rdhena yugandharaścatvāriṃśadyojanasahasrāṇi | tato’rdhena īśādhara
ityevamanyeṡvapyardhārdhahānirveditavyā yāvannimindharārdhenārdhatrayodaśottarāṇi trīṇi yojanaśatāni 
cakravāḍ+a: |
samocchrāyaghanāśca te |
yāvāneva caiṡāṃ jalādūrdhvaṃ samucchāyastāvāneva ghano vistāra ityartha: |
śītā: saptāntarāṇyeṡāṃ
eṡāṃ ca nimindharāntānāṃ parvatānāṃ saptāntarāṇi sapta śītā ucyante pūrṇā aṡṭāṅgopetasya{3. ##MS.## pūrṇāṡṭāṃgo... |}
pānīyasya | taddhi pānīyaṃ śītalaṃ ca svādu ca laghu ca{4. ##MS.## cā |} mrdu cācchaṃ ca{5. ##MS.## cāñca |} niṡpratikaṃ 
ca pibataśca kaṇṭhaṃ na kṡiṇoti pītaṃ ca kukṡiṃ na vyābādhate | tāsāṃ ca puna:
ādyāśītisahasrikā ||51||
sumeruyugandharāntaraṃ prathamā śītā | aśītiryojanasahasrāṇi vaipulyena |
ābhyantara: samudro’sau
dvau hi samudrāvābhyantaro bāhyaśca | tadā’sau śītā’bhyantara: samudra:
triguṇa: sa tu pārśvata: |
aśītiryojanasahasrāṇyaraya vaipulyamuktam | pārśvata{6. ##Y. adds## tu |}striguṇo bhavati yugandharatīreṇa gaṇyamāna:
catvāriṃśat sahasrāṇi lakṡadvayaṃ ca |
@161
ardhārdhenāparā: śītā:{1. ##G.## sītā: |}
yugandharasyeṡādhārasya cāntaraṃ dvitīyā śītā ardhena prathamāyā{2. ##MS.## prathāmāyā |} ścatvāriṃśat [##45a. 9A1.I##]
yojanasahasrāṇi | tato’rdhena punastrtīyetyevamardhārdhenāparā: śītā bhavanti | yāvadardhatrayodaśa-
śatāni saptamī śītā | dairghyaṃ tu tāsāṃ na parisaṃkhyātamatibahuprakarṡavisarpaṇāt |
śeṡaṃ bāhyo mahodadhe: ||52||
kiṃ śeṡam | nimindharacakravāḍ+ayorantaram | taddhi bāhyo mahāsamudro lavaṇa: pūrṇa:
kṡārodakasya | sa khalu vistāreṇa yojanānāṃ
lakṡatrayaṃ sahasrāṇi viṃśatirdve ca 
tatra catvāro dvīpāścaturṡu sumerupārśveṡu |
tatra tu{3. ##MS. drops## tu |} | 
jambūdvīpo dvisāhasrastripārśva: śakaṭākrti: ||53||
dvisāhasrāṇi trīṇi pārśvānyasya śakaṭasyevākrti: | tasya ca madhye kāñcanamayyāṃ prthivyāṃ
vajrāsanamabhinirvrttaṃ yasminniṡadya sarve bodhisattvā vajropamaṃ samādhimutpādayanti | nahi tamanya
āśraya: pradeśo vā soḍh+uṃ samartha: |
sārdhatriyojanaṃ tvekaṃ
caturthamasya pārśvaṃ sārdhāni trīṇi yojanāni | ata eva hyasau śakaṭākrti: |
prāgvideho’rdhacandravat |
ita: pūrveṇa sumerupārśve pūrvaṃ videho dvīpa: | so’rdhacandra ivābhinirvrtta: | parimāṇatastu{4. ##MS.## parimāṇadastu |}
pārśvatrayaṃ tathā’sya
yathā jambūdvīpasya dve dve yojanasahasre |
ekaṃ sārdhaṃ{5. ##G.## sārdhatri... |} triśatayojanam ||54||
caturthaṃ pārśva sārdhāni trīṇi yojanaśatāni |
go-[##45b. 9B1. I##] dānīya: sahasrāṇi sapta sārdhāni maṇḍala: |
@162
ita: paścimena sumerupārśve’paragodānīyo dvīpa: sārdhāni sapta yojanasahasrāṇi sākalyena |
maṇḍalaścāsau pūrṇacandravat |
sārdhe dve madhyamasya
madhyamasyārdhatrtīye yojanasahasre |
aṡṭau caturasra: kuru: sama: ||55||
iha uttareṇa sumerupārśve uttarakurudvīpa: | so’ṡṭau yojanasahasrāṇi sākalyena caturasra: |
krtyāpīṭhikāvat | sarveṡu ca pārśveṡu samo yathaikaṃ pārśva dviyojanasahasre | tathā’nyāni
stokamapi nādhikam | yaśca dvīpo yadākrtistadākrtīnyeva tatra manuṡyāṇāṃ mukhāni |
teṡāṃ khalu dvīpānāmantarāle’ntaradvīpā abhinirvrttā: | ke punaste kati cetyāha-
dehā videhā:{1. ##MS.## videha |}kurava: kauravāścāmarāvarā: |
aṡṭau tadantaradvīpā gāṭhā{2. ##G.## śāṭhā |}uttaramantriṇa: ||56||
tatra dehavidehau pūrvavidehaparivārau{3. ##MS.## ...pūrivārau |} | kurukaurabau uttarakuro: | gāṭhottaramantriṇāvapara-
godānīyasya | cāmarāvarau jambūdvīpasya | sarve manuṡyairāvāsitā: | eko rākṡasairityapare |
ihottareṇa kīṭādri{4. ##MS.## kīṭadri |}navakāddhimavān 
ihaiva jambūdvīpe uttareṇāsya jambūdvīpasya krṡṇaparvatāstrayastānatikramyāpare traya: [##46a. 9A1. II##]
punaśca traya iti navabhya: kīṭaparvatebhya: pareṇa himavān parvata: |
tata: |
pañcāśadvistrtāyāmaṃ saro’rvāggandhamādanāt{5. ##MS.## mādānāt |} ||57||
tasmāddhimavata: pareṇānavataptaṃ nāma saro gandhamādanādarvāk yataścatasro nadya: sravanti gaṅgā
sindhu: śītā vakṡuśca | tasya pañcāśadyojanāni vistāra: | pañcāśadāyāma: | pūrṇamaṡṭāṅgasyā-
ṅgopetasyāmbhasa: | durgamaṃ ca manuṡyāṇāmanrddhimatām | tasyaiva cāntike jambūrabhinirvrttā
madhurasvādūni yasyā: phalāni | tasyā adhikāreṇāyaṃ{6. ##MS.## tasyādhikāreṇa |}jambūdvīpa iti khyāta: | tatphalādhikāreṇa
vā{7. ##MS. has no## vā |} jambūdvīpa iti |
narakā: kasminnavakāśe kiyatpramāṇāśca |
@163
adha: sahasrairviṃśatyā tanmātro’vīcirasya{1. ##MS.## tanmātroravīci.. |}hi |
asyaiva jambūdvīpasyādho viṃśatyā yojanasahasrairavīcirmahānarako viṃśatisahasrapramāṇa
evodvedhavistārābhyāmevamasyādharatalamitaścatvāriṃśatā yojanasahasrairbhavati | du:khanirantaratvādavīci: |
anyeṡu sāntaraṃ du:kham | tadyathā saṃjīve cchinnāvabhinnasaṃpiṡṭaśarīrāṇāṃ śītalā vāyavo vānti
punarapi tān sattvān saṃjīvayanti | ata eva saṃjīva: | nāsmin sukhavīcirastītyavīcirityapare |
anyeṡvapi sukhā vedanā vipāko nāsti | nai:-[##46b. 9B1. II##] ṡyandikī na vāryate |
tadūrdhvaṃ sapta narakā:
tasmādavīcerūrdhvaṃ sapta narakā: uparyupari saṃniviṡṭā: | pratāpanastāpano mahārauravo raurava:
saṃghāta: kālasūtra: saṃjīvaśca | avīcipārśveṡvityapare | te puna:
sarve’ṡṭau ṡoḍaśotsadā: ||58||
uktaṃ hi bhagavatā
“ityete narakā aṡṭāvākhyātā duratikramā: |
raudrakarmabhirākīrṇā: pratyekaṃ ṡoḍaśotsadā: ||
catuskandhāścaturdvārā vibhaktā bhāgaśo’sitā: |
aya:prākāraparyantā ayasā prativarjitā:{2. ##MS.## prativrajjitā: ##Y.## pratikubjitā: |} ||
taptā caivāyasī bhūmirjvalitā tejasā yutā |
anekayojanaśatā sphuṭā tiṡṭhati arcciṡe”ti |
ṡoḍaśotsadā: katame |
kukūlaṃ kuṇapaṃ cātha kṡuramārgādikaṃ nadī |
teṡāṃ caturdiśaṃ
dvāre dvāre teṡāṃ catvāra utsadā: | kukūlaṃ jānumātram | yatra teṡāṃ sattvānāṃ nikṡipte saṃśīryate
tvaṅmāṃsaśoṇitamutkṡipte pāde punarapi saṃjāyate tvaṅmāṃsaśoṇitam | kuṇapaṃ gūthamrttikā
yatra nyaṅkuṭā nāma prāṇina: prativasanti sarvaśvetā: krṡṇaśirasa: sūcimukhāsteṡāṃ{3. ##MS.##...mukhā: steṡāṃ |} sattvānāṃ
yāvadasthīni bhindanti | kṡuradhārācito mahāpatha: yatra teṡāṃ sattvānā{4. ##MS.## sattvānāṃ |} (##47a. 9A1. III##)
@164
manvākrāmatāṃ nikṡipte pāde saṃchidyate tvaṅmāṃsaśoṇitamiti pūrvavat | asipatravanaṃ yatra teṡāṃ 
sattvānāṃ tīkṡṇā asaya: saṃnipatanti{1. ##MS.## ...patante |} aṅgapratyaṅgānyavakrntanti{2. ##MS.## ...krtanti |} śyāma{3. ##Y.## śyāmala |}śavalāśca śvāno
bhakṡayanti | aya:śālmalīvanaṃ tīkṡṇaṡoḍaśāṅgulakaṇṭakam | teṡāṃ sattvānāmabhirohatāṃ kaṇṭakā
avāṅmukhībhavanta: kāyaṃ bhindanti avataratāṃ cordhvībhavanta: | ayastuṇḍāśca vāyasā akṡīṇyutpā-
ṭyotpāṭya bhakṡayanti | tadetat kṡuramārgādikaṃ trayaṃ śastrābhinipātaṃ sāmānyādekīkriyante |
caturtha utsado nadī{4. ##Y. omits## nadī |} vaitaraṇī pūrṇā taptasya kṡārodakasya{5. ##Y. omits## pūrṇā taptasya kṡārodakasya |} yasyāṃ te{6. ##Y.(N. D.) omits## te |} sattvā asiśaktiprāsahastai:
puruṡairubhābhyāṃ tīrābhyāṃ prativāryamāṇā{7. ##Y.##...vāryamāṇādūrddha...|} ūrdhvamapi gacchanta: svidyante pacyante adhastiryagapi
gacchanta: svidyante pacyante | tadyathā bahūdakāyāṃ sthālyāmagnā{8. ##MS.## sthālyāṃ magnā...|}vadhiśritāyāṃ tilataṇḍulādaya:{9. ##MS.## ...taṇḍulādayasā |} |
sā hi mahānarakasya parikhevotpannā | ta ete catvāra utsadā digbhedena ṡoḍaśocyante |
adhikayātanāsthānitvādutsadā:{10. ##Y.## ...sthānatvā...|} ityucyante | narakeṡu hi patitā eteṡu punaryātyante |
narakā{11. ##Y.## ānarakā...|}varodhādurdhvameteṡu{12. ##Y.## eṡu |} sīdantyutsadā ityapare |
praśnātpraśnāntaramupajāyate | kiṃ te [##47b. 9B1. III##] narakapālā: sattvasaṃkhyātā
utāho neti | netyeke | kathamidānīṃ ceṡṭante | sattvānāṃ karmabhirvivarttanīvāyubījavat{13. ##Y. omits## vīja |} |
yattarhi bhadantadharmasubhūtinoktaṃ
“krodhanā: krūrakarmāṇa: pāpābhirucayaśca ye |
du:khiteṡu ca nandanti jāyante yamarākṡasā” iti ||
ye te yamenānuśiṡṭā: sattvān narakeṡu{14. ##Y.## narakasthāneṡu |}prakṡipanti ta ete yamarākṡasā uktā na tu ye kāraṇā:
kārayantīti | sattvasaṃkhyātā ityeke | tasyedānīṃ karmaṇa: kva vipāka: | teṡveva narakeṡu hi
ānantaryakāriṇāṃ{15. ##MS.## āntarya...|} vipākāvakāśastatra{16. ##Y.## teṡu |} teṡāṃ ko vipratibandha: | kathamagninā na dahyante |
agnernūnaṃ karmabhi: krtāvadhitvāt | bhūtaviśeṡanivrttervā{17. ##Y.## ...nirvrttervā |} |
ime tāvaduṡṇā aṡṭau mahānarakā ucyante |
śītā anye’ṡṭāvarvudādaya: ||59||
anye śītanarakā aṡṭau | tadyathā arvudo nirarvuda: aṭaṭo{18. ##Y.## aṭhaṭho |}hahava: huhuva: utpala: padmo mahāpadmaśca |
@165
teṡāṃ sattvānāṃ tīvraśītābhihatānāṃ kāyaśabdavikārānurūpāṇyetāni nāmāni | te’pyasyaiva jambū-
dvīpasyādhastāt mahānarakāṇāṃ tiryak | kuta iyato jambūdvīpasyādhastādavīcyādīnāmavakāśa: |
dhānyarāśivadadho viśālā [##48a. 9A1. IV##] hi dvīpā: | ata eva mahāsamudro’nupūrvanimna: |
itīme ṡoḍaśa narakā: sarve sattvakarmādhipatyanirvrttā: | pratyekaṃ narakāstu svai: svai: karmabhirabhinirvrttā: |
bahūnāṃ sattvānāṃ dvayorekasya vā | teṡāmanekaprakalpo bheda: sthānaṃ{1. ##MS.## sthānāṃ |} cāniyataṃ nadīparvatamarupradeśe-
ṡvanyeṡu vā’dhaśca bhāvāt | eṡa tāvannarakabhājanānāṃ saṃniveśa: | tiryañca: sthalajalākāśagocarā: |
teṡāṃ kila mūlaṃ sthānaṃ mahāsamudrastato’nyatra visrtā iti | pretānāṃ yamo rājā | tasya
jambūdvīpasyādhastāt pañcayojanaśatāntaraparicchinnā rājadhānī teṡāṃ mūlasthānaṃ tato’nyatra{2. ##MS.## tato’nya |}
visrtā: | kecit pretā maharddhikā daivīmiva{3. ##MS.## devīmiva |} śriyamudvahanti | śeṡā yathā pretāvadāne |
athemau candrārkau kasmin pratiṡṭhitau | vāyau | vāyavo’ntarīkṡe sarvasattvasādhāraṇakarmā-
dhipatyanirvrttā āvartavat sumeruṃ parivartante | candrārkatārāṇāṃ vordhvacāra:{4. ##MS.## vocāra: |} | kiyadviprakrṡṭā-
vitaścandrārkau |
ardhena meroścandrārkau
yugandharagirermūrdhnā samaṃ vahata: | kiṃ pramāṇau | yathākramaṃ 
pañcāśatsaikayojanau |
pañcāśat yojanāni candramaṇḍalasya pramāṇam | saikāni pañcāśat sūryamaṇḍalasya pramāṇam |
ekapañcāśadityartha: | tārakāvimānā-[##48b. 9B1. IV##] nāṃ yayālpapramāṇaṃ pramāṇaṃ tasya
krośa: | sūryavimānasyādhastāt bahi: sphaṭikamaṇḍalaṃ taijasamabhinirvrttaṃ tāpanaṃ{5. ##MS.## tāpana |} prakāśanaṃ ca |
candravimānasyādhastādāpyaṃ śītalaṃ bhāsvaraṃ ca | prāṇināṃ karmabhirdrṡṭiśarīraphalapuṡpasasyoṡadhī-
nāmanugrahārthamupaghātakāryaṃ{6. ##Y. adds## ca |} yathāsaṃbhavam | caturdvīpake ekaścandramā: krtyaṃ karotyeka:{7. ##MS.## ...tyekaṃ |} sūrya: |
kiṃ punaścaturdvīpeṡu sūryo yugapat krtyaṃ karoti | netyāha | kiṃ tarhiṃ | teṡu
ardharātro{8. ##MS.## ...rātrausta...|}’staṃgamanaṃ madhyāhna udaya: sakrt ||60||
yadottarakurāvardharātraṃ tadā pūrvavidehe sūryasyāstaṃgamanaṃ jambūdvīpe madhyāhno godānīye udaya: |
evamanyeṡvapi yojyam | sūryasyeha gatibhedena rātridivānāṃ vrddhihrāsau | tatra puna:
@166
prāvrṇmāse dvitīye’ntyanavamyāṃ vardhate niśā |
barṡāṇāṃ dvitīye māse bhādrapade dvitīyasya pakṡasya navamyāṃ vardhate rātri: |
hemantānāṃ caturthe tu hīyate 
saiva hemantānāṃ caturthe māse punarhīyate | antyanavamyāmiti varttate | phālguna{1. ##MS.## phalguṇa |}māsasya
dvitīyapakṡanavamyām |
aharviparyāt{2. ##MS.## arhavi...|} ||61||
yadā rātrirvardhate tadā divaso hīyate | yadā rātrirhīyate tadā divaso vardhate | kiyatyā
[##49a. 9A1. V##] mātrayā vardhate |
lavaśo rātryaharvrddhī
lavaṃ lavaṃ rātrirvardhate divaso vā | te ca hānivrddhī yathākramaṃ
dakṡiṇottarage ravau |
jambūdvīpasya dakṡiṇaṃ pārśvaṃ gacchati bhāskare rātrivrddhi: uttaraṃ gacchatyaharvrddhi: |
śuklapakṡasyādau candramaso vikalaṃ maṇḍalaṃ drśyate | kiṃ tatra kāraṇam |
svacchāyayā’rkasāmīpyādvikalendusamīkṡaṇam ||62||
yadā hi saurasya vimānasyāsanne cāndramasaṃ vimānaṃ vahati tadā kila sauryo bhāsastasmin
vimāne patanti | tato’parapārśve chāyā patantī vikalaṃ{3. ##Y.## vikalamaṇḍalaṃ |} maṇḍalaṃ darśayatīti prājñaptiko nirdeśa: |
vāhayoga: sa tādrśo bhavati yatkadācidvimānayārdhaṃ drśyata iti pūrvācāryā: | athaitāni
sūryādivimānāni katame sattvā adhyāvasanti{4. ##MS.## adhyāvasate | ##It may be## adhyāsate ##also.##} | devāścāturmahārājakāyikā: | kimetānyeva
teṡāṃ sthānāni | vimānavāsināmetāni | bhūminivāsināṃ puna: sumerupariṡaṇḍādīni{5. ##MS.##...pariṡaṇḍāni |} |
kati cāsya pariṡaṇḍā: kiyatyo vā |
pariṡaṇḍāścatasro’sya daśasāhasrikāntarā: |
daśayojanasahasrāṇyudgamyaikā | evaṃ yāvaccaturthī | tābhi: sumerorardhamākṡiptam | tāśca tato
yathāsaṃkhyaṃ 
@167
ṡoḍaśāṡṭau sahasrāṇi catvāri dve ca nirgatā: ||63||
prathamā pariṡaṇḍā ṡoḍaśa sahasrāṇi [##49b. 9B1. V##] yojanānāṃ sumerornirgatā |
dvitīyā’ṡṭau trtīyā catvāri caturthī dve |
karoṭapāṇayastāsu mālādhārāssadāmadā: |
mahārājikadevāśca 
prathamāyāṃ pariṡaṇḍāyāṃ karoṭapāṇayo nāma yakṡā: prativasanti | dvitīyāyāṃ mālādhārā-
strtīyāyāṃ sadāmadā: sadāmattā: | sarva ete caturmahārājakāyikā: | caturthyāṃ tu{1. ##MS.## caturthīntu |}
catvāro mahārājā: svayaṃ prativasanti{2. ##MS.## pravisanti |} tatparicārāśca | atastasyāṃ mahārājakāyikā devā ityuktam |
yathā pariṡaṇḍāsu caturmahārājakāyikā devā evaṃ
parvateṡvapi saptasu ||64||
yugandharādiṡu parvateṡu teṡāṃ grāmanigamā: | ata evaiṡa devanikāya: sarveṡāṃ mahiṡṭha: |
merumūrdhani trayastriṃśā:
atha kiyānmerumūrdhā |
sa cāśītisahasradik |
ekaikapārśva maśītisahasrāṇi yathaivādhastāt | anye punarāhu: | sa viṃśatisahasradik | catvāri
pārśvānyasya catasro diśa: | ekaikaṃ pārśvaṃ viṃśatiryojanasahasrāṇi samantāt parikṡepeṇā-
śītiriti | tasya ca
vidikṡu kūṭāścatvāra{3. ##MS.## kūṭāgāraścatvāra: |} upitā vajrapāṇibhi: ||65||
sumerumūrdhno vidiśa: koṇā: | tāsu pañcayojanaśatapramāṇāścatvāra: kūṭā abhyudgatā yeṡu
vajrapāṇayo nāma yakṡā: [##50a. 9A1. VI##] prativasanti | tasya ca merumūrdhna:
madhye sārdhadvisāhasrapārśva madhyardhayojanam |
puraṃ sudarśanaṃ nāma haimaṃ citratalaṃ mrdu ||66||
sumerutalasya madhye sudarśanaṃ nāma nagaraṃ{4. ##MS.## nagaraṃ nagaraṃ |} dairdhye sārdhatrtīyayojanasahasre ekaikaṃ pāśvamucchrāye-
ṇādhyardhayojanam | prākāra: sauvarṇa ekottareṇa dhātuśatenāsya bhūmiścitritā | tacca bhūmitalaṃ
tūlapicuvat mrdusaṃsparśaṃ pādakṡepotkṡepābhyāṃ natonnataṃ śakrasya devānāmidrasya rājadhānī |
@168
sārdhadviśatapārśvo’tra vaijayanta:
śakrasya devānāmindrasya vaijayanto nāma prāsādo nagarasya madhye nānāratnasthānavidhānasaṃpadā sarvānya-
bhavanaśrīmahignā hrepaṇo dairdhyeṇārdhatrtīye yojanaśate pārśvaṃ pārśvam | iyaṃ tāvannagarasyābhirāmatā |
bahi: puna: |
taccaitrarathapāruṡyamiśranandanabhūṡitam{1. ##MS.## ... nandanavanaṃ ca bhūṡitaṃ |} ||67||
tasya hi nagarasya bahiścatuṡuṃ pārśveṡu catvāryudyānādīni devānāṃ krīḍābhūmaya: | caitrarathamudyānaṃ
pāruṡyakaṃ miśrakāvaṇaṃ nandanavanaṃ ca | taistannagaraṃ bahiralaṃkrtam |
viṃśatyantaritānyeṡāṃ subhūmīni caturdiśam |
eṡāṃ codyānānāṃ caturdiśaṃ catvāri subhūmīni viṃśatiyojanāntaritāni{2. ##Y.## ...yojanānyatikramya |} krīḍāsthānānyeva
devānāṃ paraspa-[##50b. 9B1. VI##] raspardhayaiva śobhāṃ vitanvanti{3. ##MS.## vitati |} | bahireva nagarasya pārśve
pūrvottare pārijāta: sudharmā dakṡiṇāvare ||68||
pārijāto nāma kovidārastrāyastriṃśānāṃ devānāṃ kāmaratiprakarṡāśraya:{4. ##Y.## ...prakarṡālaya: |} | tasya pañca yojanāni
mūlābhiniveśo yojanaśatamucchrāya: | pañcāśat yojanāni śākhāpatrapalāśaṃ skaritvā tiṡṭhati |
tasya khalu sarvapariphullasya yojanaśatamanuvātaṃ gandho vāti pañcāśadyojana{5. ##Y. omits## yojana |}yojanāni prativātam |
yuktaṃ tāvadanuvātam | prativātaṃ tu katham | vrkṡānatikramaṃ saṃdhāyoktamityeke | nahi nāma
saprativātaṃ{6. ##Y. omits## sa |} vāto vāti | tasyaiva tu sā gandhasya tādrśī prabhāvasaṃpadeṡṭavyā yat pratibādhya-
māno’pi divyairmrdumārutairgandhāntaraṃ saṃtanoti | mandataratamasamārambhāttu{7. ##MS.## ...samāraṃbhātu |} saṃtāna āśveva
samucchidyate yato{8. ##Y.## ato |} na tathā viprakrṡṭamadhvānaṃ prasarpati | kiṃ puna: svabhūtāśrita evamapuṡpagandhasaṃtāno
vartate utāho vāyuradhivāsito jāyate | nātraṃ niyama: | ubhayathāpi{9. ##MS.## ubhayasthāpi |} hyācāryeṡṭi: | yattarhi
bhagavatoktaṃ
“na puṡpagandha: prativātameti na maulikastāgaraścāndano vā |
satāṃ tu gandha: prativātameti sarvā diśa: satpuruṡa: pravātī"ti |
@169
mānuṡyakaṃ puṡpagandhaṃ [##51a. 9A1. VII##] sandhāyoktam | taddhi pratītaṃ loke | na ca
tasya tādrśī śakti: | mahīsāsakāstu paṭhanti “yojanaśatamanuvātaṃ gandho vāti pañcāśadyo-
janāni prativātamiti | sudharmā nāma devasabhā dakṡiṇapaścime digbhāge yasyāṃ niṡadya devā:
krtyākrtyaṃ samarthayanti{1.##Y.## samarthayante |} | eṡa tāvattridaśānāṃ bhājanasaṃniveśa: |
tata{2. ##MS.## tadūrddhva |}ūrdhvaṃ vimāneṡu devā:
tridaśebhya ūrdhvaṃ devā vimāneṡu pratiṡṭhitā: | te punaryāmāstuṡitā nirmāṇarataya:
paranirmitavaśavartinaśca brahmakāyikādayaśca pūrvoktā: ṡoḍaśasthānāntara{3. ##MS. not clear.##}gatā: | ityete dvāviṃśati-
devanikāyā: samāsena yeṡāṃ bhājanaṃ prajñāyate |
kāmabhujastu ṡaṭ |
teṡāṃ tu ṡaṭ kāmāvacarā devanikāyā: kāmān paribhuñjate na śeṡā: | tadyathā caturmahārājakāyikā
yāvat parinirmitavaśavartina: | te puna:
dvaṃdvāliṅganapāṇyāptihasitekṡitamaithunā: ||69||
dvaṃdvena maithunaṃ bhūmisaṃbaddhavāsinām | cāturmahārājakāyikānāṃ{4. ##MS.## ...kāyikā trāya...|} trāyastriṃśānāṃ yathā manuṡyāṇām |
teṡāṃ tu vāyunirmokṡāt dāhavigama: śukrābhāvāt | āliṅganena maithunaṃ yāmānāmāliṅganamātreṇa
dāhavigamāt | pāṇisaṃprāptyā tuṡitānāṃ hasitena nirmāṇara-[##51b. 9B1. VII##]tīnāṃ
prekṡitena paranirmitavaśavartinām | svavartināṃ sarveṡāṃ dvaṃdvasamāpattyā | kālaparimāṇaṃ tu
prajñaptāvuktamiti vaibhāṡikā: | yāvadyāvadviṡayāṇāṃ tīvrataratā tāvattāvadrāgo’pi tīvratara: |
yasya devasya devyā vā utsaṅge devakumāro devakanyā vā jāyate sa tayo: putro bhavati sā ca
duhitā | kiyatpramāṇo jāyate |
pañcavarṡopamo yāvat daśavarṡopama: śiśu: |
saṃbhavatyeṡu
yathāsaṃkhyaṃ ṡaṭsu devanikāyeṡu | te tu kṡipramevābhivardhante |
saṃpūrṇā: savastrāścaiva{5. ##MS.## savavastrāśceva |} rūpiṇa: ||70||
@170
rūpāvacarā devā: saṃpūrṇakāyā: vastreṇa saṃvītā upapadyante | sarve devā āyabhāṡābhāṡiṇa: |
tadatra kāmadhātau veditavyā:
kāmopapattayastisra: kāmadevā: samānuṡā: |
kathaṃ krtvā | santi sattvā: pratyupasthitakāmā: pratyupasthiteṡu kāmeṡvaiśvaryaṃ vaśe{1. ##MS.## vaśa |} vartayanti |
tadyathā manuṡyāstadekatyāśca devā: | te punaścatvāro devanikāyā: | santi sattvā nirmitakāmā
nirmāya kāmānaiśvaryaṃ vaśe vartayanti | tadyathā devā nirmāṇarataya: | santi sattvā:
paranirmitakāmā: paranirmiteṡu kāmeṡvaiścaryaṃ vaśe varttayanti | tadyathā devā: paranirmitavaśavarttina: |
tā etā yathot (##52a. 9A1. VIII##) pannaparibhogitvāt yathecchātmanirmitaparibhogitvādyathe-
cchātmapara{2. ##MS.## yathecchāpara...| ##Y.## yathecchātmapara...| ##One reading is## yathecchapara |}nirmitaparibhogitvācca tisra: kāmopapattaya ityucyante | rūpadhātau tu
sukhopapattayastisro navatridhyānabhūmaya: ||71||
triṡu dhyāneṡu yā nava bhūmaya: tāstisra: sukhopapattaya: | te hi devā vivekajena samādhijena
ca prītisukhena ca niṡprītikena ca sukhena viharanto dīrghamadhvānaṃ tiṡṭhanti | ata etā
nirdu:khadīrghasukhatvātsukhā upapattaya: sukhopapattaya: | dhyānāntarotpattau tu prītisukhābhāvātsukho
papattitvaṃ vicāryam |
yānyetāni devānāṃ dvāviṃśatisthānānyuktāni teṡāmadharāduttaraṃ kiyadviprakrṡṭam | naitat
sarvaṃ yojanaparisaṃkhyayā sukaraṃ parisaṃkhyātum | api tu
sthānāt sthānādadho yāvattāvadūrdhvaṃ tatastata: |
jambūdvīpāt prabhrti yaduttaraṃ sthānaṃ tasmādyāvadadho jambūdvīpastāvat punastasmādūrdhvaṃ sthānāntaram |
tadyathā caturthī pariṡaṇḍā caturṇāṃ mahārājānāṃ mūlasthānamiṃtaścatvāriṃśadyojanasahasrāṇi |
tasmādyāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ tridaśānāṃ sthānam | tasmādapi yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ
[##52b. 9B1. VIII##] yāmānāṃ sthānam | tato’pi yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ tuṡitānāṃ
sthānamiti | evaṃ vistareṇa sarvamanukramya sudarśanebhyo yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvamakaniṡṭhānāṃ
sthānam | tasmādūrdhvaṃ na puna: sthānamasti | ata eva jyeṡṭhabhūtvādakaniṡṭhā ucyante |
aghaniṡṭhā ityapare | aghaṃ kila cittasthaṃ rūpaṃ tanmātraniṡṭheti |
kiṃ punaradharasthānopapannā ūrdhvāni vimānāni gatvā paśyanti |
@171
nordhvaṃ darśanamastyeṡāmanyatrarddhiparāśrayāt ||72||
rddhayā vā trāyastriṃśā yāmān gaccheyu: | parāśrayeṇa vā yadyrddhimatā nīyeran devena vā tatratyena |
evaṃ śeṡā: | āgataṃ tūrdhvopapannaṃ paśyennatūrdhvadhātukaṃ nordhvabhūmikam | yathā spraṡṭavyaṃ na sprśedavi-
ṡayatvāt | ata eva tenāsvena kāyenāgacchanti | kiṃ tarhi nirmitenādharabhūmikena |
tadicchayā paśyedihatyamiveti nikāyāntarīyā: |
athaiṡāṃ yāmādivimānānāṃ kiyat pramāṇam | caturṇāṃ tāvadyāvatsumerumūrdhna: ityeke |
dviguṇottaramityapare | prathamaṃ tu dhyānaṃ yāvāṃścāturdvīpaka: | dvitīyaṃ yāvān sāhasraścūḍ+iko
lokadhātu: | trtīyaṃ yāvān dvisāhasra: | caturthaṃ yāvāṃstrisā-[##53a. 10A. I##] hasra ityeke |
prathamādīni sāhasrādiparimāṇāni | caturthaṃ tvaparimāṇamityapare |
atha ko’yaṃ sāhasraścūḍ+iko lokadhātu: ko dvisāhasrastrisāhasro vā |
caturdvīpakacandrārkamerukāmadivaukasām |
brahmalokasahasraṃ ca sāhasraścū ḍ+iko mata: ||73||
sahasraṃ jambūdvīpānāṃ pūrvavidehānāmaparagodānīyānāmuttarakurūṇāṃ sahasraṃ sūryāṇāṃ candrāṇāṃ sumerūṇāṃ
sahasraṃ cāturmahārājakāyikānāṃ{1. ##MS.## ...kāyikāṇāṃ |} devānāṃ yāvat paranirmitavaśavartināṃ sahasraṃ brahmalokānāmayamucyate
sāhasraścūḍ+iko lokadhātu: |
tatsahasraṃ dvisāhasro lokadhātustu madhyama: |
teṡāṃ cūḍ+ikānāṃ lokadhātūnāṃ sahasraṃ dvisāhasro madhyamo lokadhātu: |
tatsahasraṃ trisāhasra:
teṡāṃ dvisāhasrāṇāṃ lokadhātūnāṃ sahasraṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātu: | eṡa hi krtsna:
samasaṃvartasaṃbhava: ||74||
samaṃ saṃvartate samaṃ vivartate | saṃbhavo hi vivarta: ityuttaratra vyākhyāsyate{2. ##Y.## vyākhyāsyāma: |} |
kiṃ khalu yathā bhājanānāṃ pramāṇabheda evaṃ tadvāsināmapi sattvānāṃ pramāṇabhedo’sti |
astītyāha | tatra tāvat 
jāmbūdvīpā: pramāṇena catu:sārdhatrihastakā: |
jambūdvīpakā manuṡyā: pramāṇā-[##53b.10B. I##]rdhacaturhastakā: kecittu caturhastakā:
@172
dviguṇottaravrddhayā tu pūrvagodottarāhvayā: ||75||
pūrvavidehakā godānīkā{1. ##Y.## godānīyā: |} uttarakauravāśca{2. ##Y.## auttara... |} manuṡyā aṡṭaṡoḍaśadvātriṃśaddhastakā{3. ##MS.## ...triṃśat hastakā |} yathākramam |
pādavrddhayā tanuryāva{4. ##MS.## yāvat |} tsārdhakrośo divaukasām |
kāmināṃ
pāda: krośasya caturtho bhāga: | tanmātraṃ śarīraṃ cāturmahārājakāyikānāṃ dvau pādau trāyastriṃśānāṃ
trayo yāmānāṃ catvārastuṡitānāṃ pañca nirmāṇaratīnāṃ adhyardha: krośa: paranirmitavaśavartinām |
rūpiṇāṃ tvādau yojanārdhaṃ
rūpiṇāṃ devānāṃ prathame sthāne brahmakāyikānāmardhayojanamātraṃ śarīram |
tata: param{5. ##MS.## parabhardhārdha |} ||76||
ardhārdhavrddhi:
triṡu sthāneṡu brahmapurohitānāṃ yojanaṃ mahābrahmaṇo’dhyardhaṃ parīttābhānāṃ dve yojane |
ūrdhvaṃ tu parīttābhebhya āśraya: |
dviguṇadviguṇā{6. ##G.## dviguṇo |} hitvā’nabhrakebhya{7. ##MS.## nabhrakebhya: stri... |} striyojanam ||77||
apramāṇābhānāṃ catvāri yojanāni | ābhāsvarāṇāmaṡṭau | evaṃ dviguṇavrddhyā yāvacchubhakrtsnānāṃ
catu:ṡaṡṭi: | anabhrakāṇāṃ tato yojanatrayeṇa hīnaṃ dviguṇaṃ pañcaviṃśatiyojana{8. ##MS.## paṃcaviṃśadyojanaṃ |}śatam | tasmāt
pareṇa puna: puṇyaprasavānāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ yāvadakaniṡṭhānāṃ [##54a. 10A. II##] ṡoḍaśayojana-
sahasrāṇi śarīram |
evaṃ pramāṇabhinnānāṃ kimāyuṡo’pyasti bheda: | astītyāha |
sahasramāyu: kuruṡu
varṡāṇām |
dvayorardhārdhavarjitam |
dvayordvīpayorardhārdha varjayitvā pañca varṡaśatāni godānīyānām | ardhatrtīye varṡaśate
pūrvavidehānām |
@173
ihāniyatam
jambūdvīpe nāstyāyuṡo niyama: kadācit bhūyo bhavati kadācidalpīya: |
ante tu daśābdā:{1. ##G.## antye tu daśābdān |}
abda: saṃvatsara: | ante hīyamānaṃ{2. ##MS.## hīyamāṇaṃ |} daśa varṡāṇyāyurbhavati |
ādito’mitam ||78||
ādita: prāthamakalpikānāṃ manuṡyāṇāmaparimāṇamāyurbhavati | sahasrādisaṃkhyayā parimātuṃ na
śakyate |
uktaṃ manuṡyāṇāṃ devānāṃ vaktavyam | taccāhorātraṃ vyavasthāpya śakyaṃ vaktumiti sa eva
caiṡāṃ vyavasthāpyate |
nrṇāṃ varṡāṇi pañcāśadahorātro divaukasām |
kāme’dharāṇāṃ
yāni manuṡyāṇāṃ pañcāśadvarṡāṇi tāni kāmadhātāvadharāṇāṃ devānāṃ cāturmahārājakāyikānāmekaṃ
rātriṃdivam |
tenāyu: pañcavarṡaśatāni tu ||79||
tena tatastenāhorātreṇa teṡāṃ triṃśadrātrakeṇa māsena dvādaśamāsakena saṃvatsareṇa divyāni pañcavarṡa-
śatānyāyu:pramāṇam |
dviguṇo-[##54b. 10B. II##] ttaramūrdhvānāmubhayaṃ
ūrdhvānāṃ devānāmubhayaṃ dviguṇottaramahorātraścāyuśca | kathaṃ krtvā | yanmanuṡyāṇāṃ varṡaśataṃ
tattrāyastriṃśānāṃ devānāmekaṃ rātriṃdivam | tena rātriṃdivena divyaṃ varṡasahasramāyu: | evaṃ
yāmādīnāṃ yathākramam | mānuṡyakāni dve catvāryaṡṭau ṡoḍaśa varṡaśatānyekaṃ rātriṃdivam | tena
rātriṃdivena dve catvāryaṡṭau ṡoḍaśa divyāni varṡasahasrāṇyāyuṡa: pramāṇam | yugandharādūrdhvaṃ
sūryācandramasorabhāvāt | kathaṃ devānāmahorātravyavasthānamālokakrtyaṃ vā | puṡpāṇāṃ saṃkocavikāsā-
tkumudabandhu{3. ##Y.## kumudapadma |}vat śakunīnāṃ{4. ##Y. adds## ca |} kūjanākūjanāt middhāpagamāgamācca{5. ##Y.## middhāpagamopagamācca |} ālokakrtyaṃ svayaṃprabhatvāt |
uktamāyu: kāminām |
@174
rūpiṇāṃ puna: |
nāstyahorātramāyustu kalpai: svāśrayasaṃmitai: ||80||
yeṡāṃ rūpiṇāmardhayojanamāśraya: teṡāmardhakalpamāyu: | yeṡāṃ yojanaṃ teṡāṃ kalpam | evaṃ 
yasya yāvadyojanamāśrayastasya tāvatkalpamāyuryāvadakaniṡṭhānāṃ ṡoḍaśakalpasahasrāṇyāyu:pramāṇam |
ārūpye viṃśati: kalpasahasrāṇya{1. ##MS. drops## ṇya |}dhikādhikam |
ākāśānantyāyatane viṃśatikalpasahasrāṇyāyuṡa: pramāṇam | [##55a. 10A. III##]
vijñānānantyāyatane tasmādadhikaṃ viṃśati: sahasrāṇi | ākiṃcanyāyatane tasmādadhikaṃ viṃśati: |
bhavāgre tasmādadhikaṃ viṃśati: | evaṃ teṡāṃ yathākramaṃ viṃśati{2. ##Y. omits## viṃśati: |}ścatvāriṃśat ṡaṡṭiraśīti:
kalpasahasrāṇyāyu:pramāṇam |
katamo’tra kalpo veditavya: kimantarakalpo’tha saṃvartakalpo’tha vivarttakalpo’tha mahākalpa: |
mahākalpa:{3. ##MS.## mahākalpa |} parīttābhāt prabhrtyardhamadhastata: ||81||
parīttābhādeva nikāyāt prabhrti mahākalpenāyu: veditavyam | tasmādadho mahākalpasyārdhaṃ
kalpīkrtya mahābrahmādīnāmāyurvyavasthāpitam | kathaṃ krtvā | yacca loko viṃśatimantarakalpān
vivartate yacca loko viṃśatimantarakalpānvivarta āste yacca viṃśatimantarakalpānsaṃvartate ime
ṡaṡṭirantarakalpā mahābrahmaṇo’dhyardha: kalpa ukta: | evaṃ ca krtvā mahākalpasyārdhaṃ catvāriṃśadantara-
kalpān kalpīkrtya teṡāmāyu:pramāṇamuktam | uktaṃ sugatāvāyu:pramāṇam |
durgatāvidānīṃ vaktavyam | tatra tāvat 
kāmadevāyuṡā tulyā ahorātrā yathākramam |
saṃjīvādiṡu ṡaṭsu
yāvat ṡaṇṇāṃ kāmāvacarāṇāṃ devanikāyānāmāyuruktaṃ tena tulyā ahorātrā: ṡaṭṡu narakeṡu yathākramaṃ
veditavyā:{4. ##MS.## veditavya: |} | saṃjīve kālasūtre saṃghāte [##55b. 10B. III##] raurave mahāraurave tāpane ca |
āyustaisteṡāṃ kāmadevavat{5. ##MS.## kāmadevavata: |} ||82||
tairidānīṃ svairahorātraisteṡāṃ yathā ṡaṇṇāṃ kāmāvacarāṇāṃ devānāmāyustathaiva yathākramaṃ veditavyam |
kathaṃ krtvā | yaddhi cāturmahārājakāyikānāmāyu:pramāṇaṃ tatsaṃjīvane mahānarake ekaṃ rātriṃdivam |
@175
tena yāvat dvādaśamāsakena saṃvatsareṇa tatratyāni pañcavarṡaśatānyāyu: | yattrāyastriṃśānāmāyu:-
pramāṇaṃ tat kālasūtre mahānarake ekaṃ rātriṃdivam | tena rātriṃdivena tasminvarṡasahasrāṇyāyu:pramāṇam |
evamanyeṡvapi yathāyogaṃ yojyaṃ yāvat paranirmitavaśavartināmāyu:pramāṇaṃ tattulyenāhorātreṇa tāpane 
ṡoḍaśa varṡasahasrāṇyāyu:pramāṇam |
ardhaṃ pratāpane
pratāpane mahānarake’ntarakalpasyārdhamāyu:pramāṇam |
avīcāvanta:kalpaṃ
tiraścāṃ tu niyamo nāsti |
paraṃ puna: |
kalpaṃ tiraścāṃ
paramāyustiraścāmantarakalpaṃ tat punarnāgānāṃ nandopanandāśvatalīprabhrtīnām | uktaṃ hi
bhagavatā “aṡṭāvime bhikṡavo nāgā mahānāgā: kalpasthā dharaṇidharā” iti vistara: |
pretānāṃ māsāhnā śatapañcakam ||83||
yo manuṡyāṇāṃ māsa: sa pretānāma-[##56a. 10A. IV##] horātra: | tenāhorātreṇa{1. ##MS. drops## rā |} pañca
varṡaśatānyāyu: | śītanarakeṡvāyuṡa: kiṃ pramāṇam |
vāhādvarṡaśatenaikatiloddhārakṡayāyuṡa: |
arvudā{2. ##G.## arvadā viṃśati |}dviṃśatiguṇaprativrddhyāyuṡa: pare ||84||
upamānamātreṇa teṡvāyurākhyātaṃ bhagavatā “tadyathā bhikṡava: iha syādviṃśatikhārīko māgadhaka-
stilavāha: pūrṇastilānāṃ cūḍ+ikābadva: | tata: kaścideva varṡaśatasyātyayādekaṃ tilamapanayate
kṡiprataraṃ bhikṡava: saviṃśatikhārīko māgadhastilavāho’nenopakrameṇa parikṡayaṃ paryādānaṃ
gacchet | na tvevāhamarbudopapannānāmāyuṡa: paryantaṃ vadāmi | yathā khalu bhikṡavo viṃśatirarvudā
evameko{3. ##MS.## evamoko |} nirarvudo vistareṇa yathā khalu bhikṡavo viṃśati: padmā evameko mahāpadma” iti |
evameṡāmāyuṡmatāṃ sattvānāṃ kimastyaparipūrṇāyuṡāmantarā mrtyurāhosvinna | sarvatrāsti{4. ##MS.## sarvvītrāsti |}
@176
kurubāhyo{1. ##G.## kuruvarjyo |}’ntarāmrtyu:
uttarakuruṡu niyatāyuṡa: sattvā avaśyaṃ krtsnamāyurjīvanti | anyeṡu nāvaśyam | pudgalānāṃ
tu bahūnāṃ nāstyantareṇa kālakriyayā | tuṡitasyasyaikajātibaddhasya{2. ##Y.## pratibaddhasya |} bodhisattvasya caramabhavikasattvasya{3. ##MS.## ...sattvarayā |} 
jinādiṡṭasya jinabhūtasya śradvādharmānusāriṇo{4. ##Y.## śraddhānusāridharmānusāriṇo: |} bodhisattvacakra{5. ##MS.## ...sattvaścakra... |}vartti-[##56b. 10B. IV##]
mātrośca tadgarbhayo{6. ##MS.## tat garbha... |}rityevamādīnām |
yojanapramāṇena sthānāni śarīrāṇi coktāni varṡapramāṇenāyuruktaṃ{7. ##MS.##...pramāṇenāyuktaṃ |} tayośca pramāṇaṃ
noktamiti vaktavyaṃ nāmnā ca sarveṡāṃ vvavasthānamatastasyāpi paryanto vaktavya: | teṡāṃ samānākhyā-
nārthamādiprakrama ārabhyate |
paramāṇvakṡarakṡaṇā:{8. ##MS.## ...kṡaṇā rūpa |} |
rūpanāmādhvaparyantā: 
rūpasyāpacīyamānasya paryanta: paramāṇu: | kālasya paryanta: kṡaṇo nāmna: paryanto’kṡaraṃ tadyathā
gauriti | kṡaṇasya puna: kiṃ pramāṇam | samagreṡu pratyayeṡu yāvatā dharmasyātmalābha: gacchanvā{9. ##MS.## gacchantā |}
dharmo yāvatā paramāṇo: paramāṇvantaraṃ gacchati | bala{10. ##MS.## vela...|}vatpuruṡāddhaṭamātreṇa pañcaṡaṡṭi: kṡaṇā
atikrāmantītyābhidhārmikā: |
paramāṇuraṇustathā ||85||
lohāpśaśā{11. ##G.## lohāpchaśā |}vigocchidrarajolikṡāstadudbhavā:{12. ##G.## likṡātadr...|} |
yavastathāṅgulīparva{13. ##MS.## parvva |} jñeyaṃ saptaguṇottaram ||86||
etatparamāṇvādikaṃ saptaguṇottaraṃ veditavyam | sapta paramāṇavo’ṇu: | saptāṇavo loharaja: |
tāni saptābrajastāni sapta{14. ##MS. drops## nisapta |} śaśarajastāni saptaiḍakaraja: | tāni sapta goraja: | tāni sapta vātāyana-
cchidraraja: | tāni sapta likṡāstadudbhavā yūketyartha: | sapta yūkā yava: | sapta yavā{15. ##MS.## yavāṅgalo |} aṅgulīparva
trīṇi parvāṇyaṅgurīti{16. ##MS.## parvvāgurīti |} prasi-[##57a. 10A V##]ddhameveti noktam | pārśvīkrtāstu
@177
caturviṃśatiraṅgulyo{1. ##MS.## ...raṃgulyā |} hasto hastacatuṡṭayam |
dhanu:
vyāsenetyartha:{2. ##MS.## vyāsetyartha: |} |
pañcaśatānyeṡāṃ krośo raṇyaṃ ca tanmatam ||87||
dhanuṡāṃ{3. ##MS.## dhanuṡa |} pañca śatāni krośa: | krośamātraṃ ca grāmādi raṇyamiṡṭam |
te’ṡṭau yojanamityāhu:
uktaṃ yojanasya pramāṇam | varṡasyedānīmucyate |
viṃśaṃ kṡaṇaśataṃ puna: |
tatkṡaṇa:
kṡaṇānāṃ viṃśaṃ śatamekastatkṡaṇa: |
te puna: ṡaṡṭirlava:
tatkṡaṇā: ṡaṡṭirlava ityucyate |
triṃśad{4. ##MS.## triṃśat |}guṇottarā: ||88||
trayo muhūrttāhorātramāsā:
triṃśallavā muhurttastriṃśanmuhūrttā ahorātra: | kadācittu rātriradhikā bhavati kadācidūnā
kadācitsamā{5. ##MS.## samā: |} | tridaśāhorātrā māsa: |
dvādaśamāsaka:
saṃvatsara: sonarātra:
catvāro māsā hemantānāṃ catvāro grīṡmāṇāṃ catvāro varṡāṇāmityete dvādaśa māsā saṃvatsara:
sārdhamūnarātrai: | saṃvatsareṇa hi ṡaḍūnarātrā nipātyante | kathaṃ krtvā  |
“hemantagrīṡmavarṡāṇāmadhyardhe māsi nirgate |
śeṡe’rdhamāse vidvadbhirūnarātro{6. ...rūṇarātro |} nipātyate ||”
uktaṃ varṡapramāṇam |
@178
kalpasyedānīṃ vaktavyam |
kalpo bahuvidha: smrta: ||89||
antarakalpo saṃvarttakalpo vivarttakalpo mahākalpa-[##57b. 10B. V##] śceti | tatra tāvat
saṃvarttakalpo narakāsaṃbhavāt bhājanakṡaya: |
narakeṡu hi sattvāsaṃbhavāt prabhrti yāvat bhājanasaṃkṡaya: | dve hi saṃvarttanyau | gatisaṃvartanī
dhātusaṃvartanī ca | punardve saṃvartanyau | sattvasaṃvartanī bhājanasaṃvartanī ca | bhavati sa kālo
yannarakeṡu sattvāścyavante nopapadyante | sa ārambha: saṃvartakalpasya | yadayaṃ loko viṃśatyantara-
kalpān{1. ##Y.## viṃśatimantarakalpān |} vivrtto’sthāt{2. ##Y.## jāta: |} tanniryātaṃ vaktavyam | yadviṃśatimantarakalpān saṃvartiṡyate tat
pratipannaṃ vaktavyam | yadā narakeṡvekasattvo nāvaśiṡṭo bhavati iyatā’yaṃ loka: saṃvrtto bhavati |
yaduta narakasaṃvarttanyā yasya tadānīṃ niyataṃ narakavedanīyaṃ karma dhriyate sa lokadhātvantaranarakeṡu
kṡipyate | evaṃ tiryaksaṃvarttanī pretasaṃvarttanī ca vaktavyā | mahāsamudragatāstiryañca: pūrvaṃ{3. ##MS.## pūrva: |} saṃvartante |
manuṡyasahacariṡṇavastu taireva sārdhaṃ bhavanti{4. ##MS.## bhavati |} | sa kālo yanmanuṡyeṡvanyatama: sattva: svayamanācāryakaṃ
dharmatāprātilambhikaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate sa tasmāt vyutthāya vācaṃ bhāṡate sukhaṃ vata vivekajaṃ
prītisukhaṃ śāntaṃ bata vivekajaṃ prītisukhamiti | taṃ ca śabdaṃ śrutvā anye’pi sattvā:
samā-[##58a. 10A. VI##] padyante | kālaṃ krtvā brahmaloka upapadyante | yadā jambūdvīpa
ekasattvo’pi nāvaśiṡṭo bhavati iyatā’yaṃ loka: saṃvrtto bhavati yaduta jambūdvīpasaṃvartanyā |
evaṃ pūrvavidehagodānīyottarakurusaṃvartanyo vaktavyā | yadā manuṡyeṡvekasattvo’pi nāvaśiṡṭo bhavati
iyatā’yaṃ loka: saṃvrtto bhavati yaduta manuṡyagatisaṃvarttanyā | auttarakauravāstu kālaṃ krtvā
kāmāvacareṡu deveṡūpapadyante | tatra vairāgyābhāvāt | evaṃ cāturmahārājakāyikeṡvapi deveṡu prathamaṃ
dhyānaṃ samāpadya brahmaloka upapadyante | yadā tatraikasattvo’pi nāvaśiṡṭo bhavati iyatā’yaṃ loka:
saṃvrtto bhavati yaduta cāturmahārājakāyikasaṃvarttanyā | evaṃ yāvat paranirmitavaśavartisaṃvarttanyo
vaktavyā: | yadaikasattvo’pi kāmāvacareṡu deveṡu nāvaśiṡṭo bhavati iyatā’yaṃ loka: saṃvrtto
bhavati yaduta kāmadhātusaṃvartanyā | brahmaloke’pyanyatama: sattvo dharmatāprātilambhikaṃ dvitīyaṃ
dhyānaṃ samāpadyotthāya vācaṃ bhāṡate sukhaṃ vata samādhijaṃ prītisukhaṃ śāntaṃ vata samādhijaṃ prītisukha-
miti | taṃ śabdaṃ śrutvā’nye’pi sattvā: samāpadyante kālaṃ ca krtvā ābhāsvareṡu
@179
[##58b. 10B. VI##] deveṡūpapadyante | yadā{1. ##MS.## yada |} brahmaloka ekasattvo’pi nāvaśiṡṭo bhavati
iyatā’yaṃ loka: saṃvrtto bhavati yaduta sattvasaṃvartanyā | tata: śūnye bhājane ita eva sāmantakāt
sattvānāṃ tadākṡepake karmaṇi parikṡīṇe sapta sūryā: prādurbhūya krameṇa yāvat prthivīṃ sumeruṃ ca
ni:śeṡaṃ dahanti | tasmādevaṃ{2. ##Y. seems to be## tasmādeva ca |} prajvalitādarcirvāyunā kṡiptaṃ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ nirdahat
paraiti{3. ##Y.## pareti |} | tacca tadbhumikamevārcirveditavyam | nahi visabhāgā apakṡālā: kramante |
tatsaṃbaddhasaṃbhūtatvāttasmāttadityuktam | kāmāvacaro hyagnī rūpāvacaramagniṃ saṃbadhnātīti |
evamanyasyāmapi saṃvartanyāṃ yathāyogaṃ{4. ##Y.## yathāsaṃbhavaṃ |} veditavyamiti | narakeṡu sattvānāṃ cyutyanutpādāt 
prabhrti yāvat bhājanānāṃ saṃkṡaya eṡa kāla: |
vivartakalpa: prāgvāyoryāvannaraka{5. ##G.## nāraka...|}saṃbhava: ||90||
prathamādvāyo: prabhrti yāvannarakeṡu sattvasaṃbhava: eṡa kālo vivartakalpa ityucyate | tathā saṃvrtte
hi{6. ##Y.## tathā hi saṃvrtto |} loka ākāśamātrāvaśeṡaściraṃ kālaṃ tiṡṭhati yāvat punarapi sattvānāṃ karmādhipatyena
bhājanānāṃ pūrvanimittabhūtā ākāśe mandamandā vāyava: syandante | tadā{7. ##Y. adds## prabhrti |} yadayaṃ loko viṃśati-
[##59a. 10A. VII##] mantarakalpān saṃvrtto’sthāttanniryātaṃ vaktavyam | yadviṃśatimantarakalpān
vivarttiṡyate tadupayātaṃ{8. ##MS.## tadupajātambaktavyam |} vaktavyam | tataste vāyavo vardhamānā yathoktaṃ vāyumaṇḍalaṃ jāyate |
tata: śanairyathoktakramavidhānaṃ sarvaṃ jāyate apmaṇḍalaṃ kāñcanamayī mahāprthivī{9. ##Y. omits## mahā |} dvīpā:{10 ##Y. omits## dvīpā: |}
sumervādayaśca | prathamaṃ tu brāhma{11. ##Y.## brāhmaṃ |}vimānamutpadyate | tato yāvat yāmīyaṃ tato vāyumaṇḍalādīni |
iyatā’yaṃ loko vivrtto bhavati yaduta bhājanavivartanyā | athānyatara: sattva ābhāsvarebhyaścyutvā
śūnye brāhme vimāna utpadyate | anye’pi{12. ##Y. adds## ca |} sattvāstataścyutvā brahmapurohiteṡūpapadyante | tato
brahmakāyikeṡu paranirmitavaśavartiṡu | krameṇa yāvaduttarakurau godānīye pūrvavidehe jambūdvīpe preteṡu
tiryakṡu narakeṡūpapadyante | dharmatā hyeṡā yat paścāt saṃvartate tat pūrvaṃ vivarttate | yadā narakeṡveka:
sattvo’pi prādurbhūto bhavati tadā yadayaṃ loko viṃśatimantarakalpān vivartate tanniryātaṃ bhavati |
yadviṃśatimantarakalpān vivartta: sthāsyati tadupayātaṃ bhavati |
anta:kalpo’mitāt yāvaddaśavarṡāyuṡa:
vivartamāne loke ekānna{13. ##Y. one reading is## ekona...|}viṃśati-[##59b. 10B. VII##] rantarakalpā aparimitāyuṡāṃ 
@180
manuṡyāṇāmatikrāmanti{1. ##MS.## ...krāmati |} | aparimitāyuṡāmeva kramatāṃ{2. ##Y.## hrasatāṃ |} yāvaddaśavarṡāyuṡo bhavanti | so’sau
vivrttānāṃ tiṡṭhatāṃ prathamo’ntarakalpa: |
tata: |
utkarṡā apakarṡāśca{3. ##MS.## utkarṡāpakarṡāśca |} kalpā aṡṭā{4. ##MS.## aṡṭa |} daśāpare ||91||
tasmādapare’ṡṭādaśotkarṡā apakarṡāścāṡṭādaśāntarakalpā bhavanti | kathaṃ krtvā | tebhyo hi
daśavarṡāyuṡkebhya utkarṡaṃ gacchanta: krameṇāśītivarṡasahasrāyuṡo bhavanti | punaścāpakarṡaṃ gacchanto
daśavarṡāyuṡo bhavanti | evaṃ dvitīyo’ntarakalpa: | evaṃ yāvadaṡṭādaśa |
utkarṡa eka:
ekāntarakalpo viṃśatitama utkarṡa evamapakarṡa:{5. ##MS.## evamāpakarṡa: |} | daśavarṡāyuṡkebhyo yāvadaśītivarṡāyuṡāṃ
manuṡyāṇāmiti varttate | athaite utkarṡā: kiyantaṃ prakarṡaṃ gacchanti |
te’śītisahasrādyāvadāyuṡa: |
nāta: pareṇa vardhante yāvāneva cānyeṡāmantarakalpānāmutkarṡāpakarṡakālastāvāneva prathamasyāpakarṡakāla:
paścimasya cotkarṡakāla iti samānakālā: sarve bhavanti |
iti loko vivrtto’yaṃ kalpāṃ^stiṡṭhati viṃśatim ||92||
ityanenāntarakalpanyāyenāyaṃ viṃśatimantarakalpānvivrttastiṡṭhati | yāvantaṃ kālaṃ vivrttastiṡṭhati
tāvantame [##60a. 10A. VIII##] va kālaṃ
vivartate’tha saṃvrtta āste saṃvartate samam |
viṃśatimevāntarakalpān vivartate viṃśatiṃ saṃvartate viṃśatiṃ saṃvrtta āste | yadyapi
tadānīmutkarṡā apakarṡāśca na pravartante kālastu samāna: parisaṃkhyāyate | tatraikenāntarakalpena
bhājanānyabhinivartante ekānnaviṃśatyā’ntarakalpairāvāsyante ekenāntarakalpena bhājanāni vidhvasyante
ekānnaviṃśatyā śūnyī{6. ##MS.## śūnyā | ##It may be## śūnyāni ##also## |}bhavanti | tā etā antarakalpānāṃ catasro viṃśatyo’śītirbhavanti |
te hyaśītirmahākalpa:
etanmahākalpasya pramāṇam | kalpa: kiṃsvabhāva: | pañcaskandhasvabhāva: | yaducyate 
@181
“tribhirasaṃkhyeyai: kalpānāṃ buddhatvaṃ prāpyata” iti | tat katameṡāṃ kalpānām | ya eva mahākalpo 
nirdiṡṭa:
tadasaṃkhyatrayodbhavam ||93||
buddhatvam 
asaṃkhyeyānāṃ kalpānāṃ trayeṇa | kathamasaṃkhyeyasyāsati saṃkhyeyāvasāne punastritvamucyate |
naitadevaṃ veditavyam | kiṃ tarhi | “ṡaṡṭi: sthānāntarāṇyasaṃkhyeyami”ti muktakasūtraṃ paṭhyate |
katamāni ṡaṡṭi: | eko hyadvitīya: prathamaṃ sthānāntaram | ekakānāṃ daśako dvitīyam |
daśa daśakāni śataṃ trtīyam | daśa śatāni sahasram | daśa sahasrāṇi prabhe-
[##60b. 10B. VIII##] da: | daśa prabhedā lakṡam{1. ##Here we get the combination of both neuter and masculine genders,
such as## lakṡaṃ lakṡā:, ayutam ayutā: ##and the like. MS.## lakṡyaṃ, lakṡyā |} | daśa lakṡā atilakṡa: | daśātilakṡā: koṭi: |
daśa kauṭyo madhya: | daśa madhyā ayutam | daśāyutā mahāyutam | daśa mahāyutā niyutam |
daśa niyutā mahāniyutam | daśa mahāniyutā: prayutam | daśa prayutā mahāprayuta: | daśa
mahāprayutā: kaṅkara: | daśa kaṅkarā mahākaṅkara: | daśa mahākaṅkarā visvara: | daśa visvarā
mahāvisvara: | daśa mahāvisvarā akṡobhya: | daśākṡobhyā mahākṡobhya: | daśa mahākṡobhyā
vivāha: | daśa vivāhā mahāvivāha: | daśa mahāvivāhā utsaṅga: | daśotsaṅgā mahotsaṅga: |
daśa mahotsaṅgā vāhana: | daśa vāhanāni mahāvāhanam | daśa mahāvāhanāni tiṭibha: |
daśa tiṭibhā mahātiṭibha: | daśa mahātiṭibhā hetu: | daśa hetavo mahāhetu: | daśa
mahāhetava:{2. ##MS.## hetavo |} karabha: | daśa karabhā mahākarabha: | daśa mahākarabhā indra: | daśendrā mahendra: |
daśa mahendrā:{3. ##MS.## mahendrā |} samāptam | daśa samāptāni mahāsamāptam | daśa mahāsamāptāni gati: | daśa gatayo
mahāgati: | daśa mahāgatayo nimbaraja: | daśa nimbarajāṃsi mahānimbaraja: | daśa mahā-
nimbarajāṃsi mudrā | daśa mudrā mahāmudrā | daśa mahāmudrā: [##61a. 10A1. I##] balam |
daśa balāni mahābalam | daśa mahābalāni saṃjñā | daśa saṃjñā mahāsaṃjñā | daśa mahāsaṃjñā
vibhūta: | daśa vibhūtā mahāvibhūta: | daśa mahāvibhūtā balākṡam | {4. ##MS. seems to drop## daśa balākṡā mahābalākṡam |}daśa balākṡā
mahābalākṡam{4. ##MS. seems to drop## daśa balākṡā mahābalākṡam |} | daśa mahābalākṡāṇyasaṃkhyam | aṡṭakaṃ madhyādvistrtam{5. ##Y.## vismrtam |} | ityeteṡāṃ 
@182
ṡaṡṭisthānāntaragatāṃ saṃkhyāmanuprāptā: kalpā asaṃkhyeyānītyucyante | tato vyāvrtya punargaṇyante |
evaṃ trīṇi asaṃkhyeyāni{1. ##MS.## saṃkhyeyāni...|}tyucyante | natu naiva parisaṃkhyātuṃ śakyanta iti |
kinnu khalu kālaprakarṡeṇaiva krtapraṇidhānā bodhisattvā bodhimabhisaṃbudhyante | kimetadeva
bhaviṡyati | mahatāṃ hi puṇyajñānasaṃbhāreṇa ṡaḍbhi: pāramitābhi: bahubhirduṡkaraśatasahasraistribhi:
kalpāsaṃkhyeyairanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante bodhisattvā: | yadyapyanyathā’pyasti mokṡāvakāśa:
kimarthaṃ ta iyantaṃ yatnamārabhante | parārthaṃ ta iyantaṃ yatnamārabhante kathaṃ parānapi mahato du:khaughāt{2. ##MS.## du:khoghāt |}
paritrātuṃ śaknuyāmiti | ka eṡāṃ parārthena svārtha: | eṡa eva teṡāṃ svārtho ya: parārthastasyā-
bhimatatvāt | idānīmetacchraddhāsyate | satyaṃ du:śraddhānametadātmaṃbharibhirniṡkaruṇai: | kāruṇikaistu
śraddhitamevaitat yathā ceha kecidabhyasta-[##61b. 10B1. I##] nairghrṇyā asatyapi svārthe
paravyasanābhiratā upalabhyante | tathā punarabhyastakāruṇyā asatyapi svārthe parahitakriyābhirāmā:
santīti saṃbhāvyam | yathaiva cābhyāsavaśādanātmabhūteṡu saṃskāreṡu saṃskrtalakṡaṇānabhijñā ātmasnehaṃ
niveśya taddhetordu:khānyudvahanti evaṃ punarabhyāsavaśādātmasnehaṃ tebhyo nirvartya pareṡvapekṡāṃ vardhayitvā
taddhetordu:khānyudvahantīti saṃbhāvyam | gotrāntarameva hi tattathājātīyaṃ nirvartate yat pareṡāṃ
du:khena du:khāyate sukhena sukhāyate nātmana{3. ##MS.## nātmāna |} iti | na te puna: svārthamanyaṃ{4. ##MS.## svārthamanyaṃ |} paśyanti |
āha cātra
“hīna: prārthayate{5. ##MS.## prārthate |} svasaṃtatigataṃ yaistairupāyai: sukhaṃ
madhyo du:khanivrttimeva na sukhaṃ du:khāspadaṃ tadyata: |
śreṡṭha: prārthayate svasaṃtatigatairdu:khai: pareṡāṃ sukhaṃ 
du:khātyantanivrttimeva ca yata{6. ##MS.## yata: |}staddu:khadu:khyeva sa: ||”
kiṃ punarutkarṡā buddhā utpadyante{7. ##MS.## āhosvidapakarṡā hi | ##G. Y.## tu ##in place of## hi |}āhosvidapakarṡā: |
apakarṡe hi{7. ##MS.## āhosvidapakarṡā hi | ##G. Y.## tu ##in place of## hi |} śatādyāvattadudbhava: |
aśītivarṡaśatāyuṡi prajāyāmapakarṡe ārabdhe yāvadvarṡaśatāyuṡo manuṡyā bhavantyetasminnantare
buddhā utpadyante | kasmānnotkarṡakāle | tadā hi du:samudvejā{8. ##MS.## du:sadveyājā: |} sattvā bhavanti |
@183
kasmā-[##62a. 10A1. II##] nna śatāt{1. ##MS.## nnātā ##only and just above between these two letters, there is a letter
which is not clear. It may be read## ga ##or## śa |} | tadā hi pañca{2. ##MS.## paṃ |} kaṡāyā abhyutsadā bhavanti |
tadyathā’yuṡkaṡāya: kalpakaṡāya: kleśakaṡāya: drṡṭikaṡāya: sattvakaṡāyaśca | apakarṡasyādhastāt
pratyavarā{3. ##MS.## pratyarā |} āyurādaya: kiṭa{4. ##Y.## kiṭṭa |}bhūtatvāt kaṡāyā ucyante | dvābhyāṃ hi jīvitopakaraṇavipattī
yathākramam | dvābhyāṃ kuśalapakṡavipatti: | kāmasukhallikā’tmaklamathānuyogādhikārāt grhipravra
jitapakṡayorvā | ekenātmabhāvavipatti: | pramāṇarūpārogyabalavrddhismrtivīryadhairyabhraṃsāt |
atha pratyekabuddhānāṃ kasmin kāle utpāda: |
dvayo: pratyekabuddhānāṃ
utkarṡe’pyapakarṡe’pi | dvividhā hi pratyekabuddhā vargacāriṇa: khaḍgaviṡāṇakalpāśca | tatra
vargacāriṇa: śrāvakapūrviṇa: pratyekajinā ucyante | prthagjanapūrviṇo’pi santītyapare |
ye’nyatrotpāditanirvedhabhāgīyā iha svayaṃ mārgamabhisaṃbudhyante | tathāhi pūrvayogaṃ paṭhanti “parvate
kila pañcaśatāni{5. ##MS.## pañcaśa tāpasānāṃ |} tāpasānāṃ kaṡṭāni tapāṃsi tapyante sma yāvat pratyekabuddhasahoṡitena{6. ##MS.## pratyekasahoṡitena |}
markaṭenāgamya tadīryāpathasaṃdarśanāt pratyekabodhimabhisaṃbuddhā” iti | nacāryā: santa: kaṡṭāni
tapāṃsi tapyeran | khaḍgaviṡāṇakalpā: punarekavihāriṇa:{7. ##Y.## asaṃsaṡṭavihāriṇa: |} | teṡāṃ pratyekabuddhānāṃ
khaḍga: kalpaśatānvaya: ||94||
mahākalpānāṃ [##62b. 10B1. II##] śataṃ bodhisaṃbhāreṡu carita: khaḍ+gaṃ viṡāṇakalpo bhavati |
vinopadeśenātmānamekaṃ pratibuddhā iti pratyekabuddhā: | te hyekamātmānaṃ damayanti nānyān |
kiṃ punaratra kāraṇam | nahi tāvadaśaktā dharmaṃ deśayituṃ pratisaṃvitprāptatvāt | śakyaṃ ca tai:
pūrvabuddhānāṃ śāsanama{8. ##MS.## śāsanāma...##Y.## anuśāsanam |}nusmrtyāpi dharmaṃ{9. ##Y.## dharmo |} deśayitum | nāpi niṡkaruṇā: | sattvānu-
grahārthamrddherāviṡkaraṇāt | nāpi sattvānāmabhavyatvāt | tathā hi laukikamārga{10. ##Y. omits## mārga |}vītarāgā:{11. ##Y. adds## tadānīm |}
saṃvidyante | kiṃ tarhi | pūrvābhyāsavaśenālpotsukatā’dhimuktatvāt notsahante gambhīradharmagrahaṇāya
pareṡāṃ vyāpartum | anusroto{12. ##MS.## śroto |}gāminīnāṃ hi prajānāṃ duṡkaraṃ pratisroto{12. ##MS.## śroto |}nayanam |
gaṇaparikarṡaṇaprasaṅgaparihārārthaṃ ca vyākṡepasaṃsargabhīrutvāt 
@184
atha cakravarttina: kadotpadyante |
cakravartisamutpattirnādho’śītisahasrakāt |
amite cāyuṡi manuṡyāṇāṃ yāvadaśītisahasrake cotpattiścakravarttināṃ nāva: | tasyā: sasyasaṃpadasta-
dūnāyuṡāmabhājanatvāt | rājyaṃ cakreṇa vartayituṃ śīlameṡāmiti cakravarttina: | te punaścaturvidhā: |
suvarṇarūpyatāmrāyaścakriṇa:
suvarṇarūpyatāmrāyaścakrāṇi yeṡāṃ santi | prathama [##63a. 10A1. III##] eṡāmuttamo dvitīya
upottama: trtīyo madhyamaścaturtho’dhama: |
te’dharakramāt ||95||
ekadvitricaturdvīpā: 
yasyāyasaṃ cakraṃ sa ekadvīpādhipati: | yasya tāmramayaṃ sa dvayo: | yasya rūpyamayaṃ sa trayāṇām |
yasya suvarṇamayaṃ sa caturdvīpādhipati: | eṡa prājñaptiko{1. ##MS.## prājñaptiko |} nirdeśa: | sūtre tu pradhānagrahaṇādekameva
sauvarṇaṃ cakram | “yasya rājña: kṡatriyasya mūrdhābhiṡiktasya tadaiva poṡadhe pañcadaśyāṃ śira:snāta-
syopoṡadho{2. ##MS.## ...syoṡadho... |}poṡitasyopariprāsādatalagatasyāmātyagaṇaparivrtasya pūrvasyāṃ diśi cakraratnaṃ prādurbhavati
sahasrāraṃ sanābhikaṃ sanemikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ śubhakarmārakrtaṃ divyaṃ sarvasauvarṇa sa rājā
bhavati cakravartī”ti | evaṃ caite cakravartina utpadyante |
na ca dvau saha buddhavat |
sūtra ukta”masthānamanavakāśo yadapūrvācaramau dvau tathāgatāvarhantau samyaksaṃbuddhau loka utpadyeyātāṃ
nedaṃ sthānaṃ vidyate sthānametadvidyate yadaikastathāgata: | yathā tathāgata evaṃ cakravarttināvi”ti |
idamatra saṃpradhāryam | kimatra trisāhasramahāsāhasro lokadhāturloka iṡṭa utāho sarvalokadhātava iti |
nānyatra buddhā utpadyante ityeke | kiṃ kāraṇam | mā bhūt bhagava-[##63b. 10B1. III##]
ta: śaktivyāghāta: iti | eka eva hi bhagavān sarvatra śakta: | yatra buddha eko na śakta:
syād vineyān vinetuṃ tatrā’nyo’pi na śakta iti | uktaṃ ca sūtre “sa cettvāṃ śāripūtra
kaścidupasaṃkramyaivaṃ{3. ##MS.## ...kamyevaṃ |} prcchet asti kaścidetarhi śramaṇo{4. ##MS.## śravaṇo |} vā brāhmaṇo vā samasama: śramaṇena
gautamena yadutābhisaṃbodhāya | evaṃ ca prṡṭa: kiṃ vyākuryā: | sa cenmāṃ bhadanta kaścidupasaṃkra-
myevaṃ{5. ##MS.## ...kramyevaṃ |} prcchettasyāhaṃ prṡṭa evaṃ vyākuryāṃ nāsti kaścidetarhi śramaṇo vā brāhmaṇo vā samasamo
@185
bhagavatā yadutābhisaṃbodhāya | tatkasya heto: | saṃmukhaṃ me bhagavato’ntikācchru taṃ saṃmukhamudgrhītaṃ{1. ##MS.## mut grhītaṃ |}
asthānamanavakāśo yadapūrvācaramau{2. ##MS.## caramo |} tathāgatau loka utpadyeyātāṃ nedaṃ sthānaṃ vidyata” iti |
yattarhi bhagavatoktaṃ brahmasūtre “yāvattrisāhasramahāsāhasrako{3. ##MS.## sāhasrake |}loko vaśe{4. ##MS.## vaśo |} me’tra vartata” iti |
ābhiprāyika eṡa nirdeśa: | ko’trābhiprāya: | tāvato’nabhisaṃskāreṇa vyavalokanāt |
abhisaṃskāreṇa tvananto buddhānāṃ cakṡurviṡaya: | santyevānyalokadhātuṡu buddhā iti nikāyāntarīyā: |
kiṃ kāraṇam | bahavo hi samaṃ saṃbhāreṡu pravartamānā drśyante | na caikatra bahūnāṃ buddhānāṃ yugapat
yoga utpattuṃ na cāsti tadut-[##64a. 10A1. IV##] pattau kaścit pratibandha: iti niyataṃ
lokadhātvantareṡūtpadyante | anantā lokadhātava iti na śakyaṃ bhagavatā kalpamapyāyurvibhratā
yatheha tathā’nyeṡvapi ananteṡu lokadhātuṡu vyāpartuṃ kiṃ puna: puruṡāyuṡam | kathaṃ ceha buddho
vyāpriyate | asya pudgalasyedamindriyam iyatā kālenāmuṡmin deśe amuṃ pudgalamāgamyāsya
doṡasya parihārādasyāṅgasyopasaṃhārādanena prayogeṇā{5. ##MS.## prayogenā |}nutpannaṃ votpatsyate aparipūrṇaṃ vā paripūrayi-
ṡyatīti | yattvidaṃ sūtramatro{6. ##MS.## sūtramātro...|}panīta“masthānamanavakāśo yadapūrvācaramau dvau tathāgatāvekatra
loka utpadyeyātābhi”ti tadevedaṃ saṃpradhāryate kimidamekaṃ{7. ##MS.## kamida...|} lokadhātumadhikrtyoktamāhosvit
sarvāniti | cakravartino’pi cāsya lokadhātau na syādutpāda: | sahotpattiprativedhāt
buddhavat | athaitat kṡamyate idaṃ tu kasmānna kṡamyate “puṇyastu buddhānāṃ loka utpāda” iti |
yadi bahūnāṃ bahubu syānna doṡa: syāt | bhūyasāṃ lokānāmabhyudayena yoga: syānni:śreyasena ca |
athaikasminnapi kasmāt dvau tathāgatau na sahotpadyete | prayojanābhāvāt praṇidhānavaśācca |
evaṃ hi bodhisattvā: praṇidhānaṃ kurvanti aho vatāhamandhe loke’pariṇāyake{8. ##MS. Here one## bu ##seems to be extrā# |} [##64b. 10B1. IV##]
buddho loka utpadyeyamanāthānāṃ nātha iti | ādarābhitvarārthaṃ ca | ekasminhi buddhe
sutarāmādriyante durlabha īdrśo’nya iti manyamānā: sutarāṃ cābhitvarante śāsanapratipattau mā’smin
gate parinirvrte vā’nāthā bhūmeti |
arthate cakravartina: suvarṇādimayaiścakrai: prthivīṃ jayanta: kathaṃ jayanti | yathākramaṃ
pratyudyānasvayaṃyāna{9. ##MS.## jāna |}kalahāstrajita:
yasya sauvarṇa cakraṃ bhavati taṃ koṭarājāna: svayaṃ pratyudgacchanti{10. pratyut gacchanti |} | ime devasya janapadā: rddhāśca
@186
sphītāśca kṡemāśca sumikṡāścākīrṇabahujanamanuṡyāśca | tān deva: samanuśāstu | vayaṃ
devasyānuyātrikā bhaviṡyāma iti | yasya rūpyamayaṃ sa svayameva teṡāmantikaṃ yāti
paścādasya prahvībhavanti | yasya tāmramayaṃ sa teṡāmantikaṃ gatvā kalahāyate paścāt prahvībhavanti |
yasya śastramayaṃ sa teṡāmantikaṃ gacchati anyonyaṃ śastrāṇyāvahanti paścānnamanti | sarve tu
cakravartina:
avadhā: ||96||
śastreṇāpi jayatāṃ vadho na pravartate nirjitya ca sattvān daśasu kuśaleṡu karmapatheṡu pratiṡṭhāpayanti |
ata eva te niyataṃ deveṡūtpadyante | sūtra uktaṃ “rājñaścakravartino loke prādurbhāvātsaptānāṃ
ratnānāṃ loke prā-[##65a. 10A1. V##] durbhāvo bhavati | tadyathā cakraratnasya hastiratnasyā-
śvaratnasya maṇiratnasya strīratnasya grhapatiratnasya {1. ##MS. drops## grhapatiratnasya |} pariṇāyakaratnasye"ti | kathaṃ sattvasaṃkhyātā
hastyādaya: parakīyeṇa karmaṇotpadyante | na vai kaścit parakīyeṇotpadyate | yena tu sattvena
tatsaṃbandha{2. ##Y. one reading seems to be## saṃbaddha |}saṃvartanīyaṃ{3. ##Y. quotes## tatsaṃbaddhajātīyamiti ##but explains## tatsaṃbaddha...##or## tatsaṃbandhasaṃvarttanīyamiti |} karmopacitaṃ tasminnutpanne svānyevainaṃ karmāṇyutpādayanti | kimeṡa
evānyarājabhyaścakravartināṃ viśeṡa: | anyo’pi viśeṡo’sti | tadyathā dvātriṃśanmahāpuruṡa-
lakṡaṇānyeṡāṃ bhavanti tadyathā buddhānām | tatra tu
deśasthottaptapūrṇatvairlakṡaṇātiśayo mune: |
deśasthatarāṇi buddhānāṃ lakṡaṇāni | uttaptatarāṇi saṃpūrṇatarāṇi cetyeṡa teṡāṃ viśeṡa: |
kiṃ khalu prāthamakalpikā api manuṡyā: sarājakā āsan | netyāha | kiṃ tarhi |
prāgāsatrūpivat sattvā:
prāthamakalpikā manuṡyā rūpāvacarā ivāsan | sūtra uktaṃ “te bhavanti rūpiṇo manomayā:
sarvāṅgapratyaṅgopetā avikalā ahīnendriyā: śubhā varṇasthāyina: svayaṃprabhā vihāyasaṃgamā: prītibhakṡā:
prītyāhārā dīrghāyuṡo dīrghamadhvānaṃ tiṡṭhantī”ti |
rasarāgāttata: śanai: ||97||
ālasyātsaṃnidhiṃ krtvā sāgrahai: kṡetrapo bhrta: |
teṡāṃ tathābhūtānāṃ bhūmirasa: [##65b. 10B1. V##] prādurbhūto madhusvādurasa: | tasyānyatamo
@187
lolupajātīya: sattvo gandhaṃ ghrātvā rasaṃ svāditavān bhakṡitavāṃśca | tathā’nye’pi sattvā-
stathaivākārṡu: | sa ārambha: kavaḍīkārāhārasya{1. ##MS.## kavaḍ+īkāra āhārasya |} | teṡāṃ tadāhārābhyāsāt kharatvaṃ gurutvaṃ ca
kāye’vakrāntaṃ prabhāvā{2. ##MS.## prabhāvāntarhitā: |} antarhitā: | tato’ndhakāra utpanne sūryācandramasau prādurbhūtau |
so’pyeṡāṃ bhūmirasa{3. ##MS.## bhūmirasāsvāda...|} āsvādagrddhānāṃ krameṇāntarhito bhūmiparpaṭakaṃ{4. ##MS. seems to be## paryaṭakaṃ |} prādurbhūtam | tatrāpi
grddhāstadapyantarhitam | vanalatā prādurbhūtā | tatrāpi grddhā: sā’pyantarhitā | akrṡṭopta:
śālirutpannastaṃ prabhuktā:{5. ##MS.## prabhukta: |} | tasyedānīmaudārikatvānni:ṡyandanirvāhārthaṃ sattvānāṃ mūtrapurīṡamārgau
saha strīpuruṡendriyābhyāṃ prādurbhūtau saṃsthānaṃ ca bhinnam | teṡāmanyonyaṃ paśyatāṃ
pūrvābhyāsavaśādayoniśomanaskāragrāhagrāsatāṃ gatānāṃ kāmarāga udīrṇo yato vipratipannā: |
eṡa ārambha: kāmimāṃ kāmabhūtagrahāveśasya | te ca khalu taṃ śāliṃ sāyaṃ ca sāyamāśārthaṃ{6. ##MS.## sāyamāsārtha |}
prātaśca prātarāśārtha{7. ##Y.## prātarāśāyārtha |} praveśayanti sma | athānyatama:sattvo’lasajātīya: saṃnidhikāramakārṡīt |
anye’pi ca sattvā: saṃnidhikāramakārṡu: | teṡāṃ tatra mamakāra utpanne sa śālirlūno
lūno na punarjāyate sma | [##63a. 10A1. VI##] tata: kṡetrāṇi pravibhajya{8. ##Y.## vibhajya |} sveṡvāgrahaṃ krtvā
parakīyaṃ hartumārabdhā: | prathama ārambhaścauryasya | taisteṡāmaṅkuśārthaṃ sametyānyatama: puruṡaviśeṡa:
kṡetrāṇi pālayituṃ ṡaṡṭhabhāgena bhrta: | tasya kṡetrāṇāmadhipati: kṡatriya: kṡatriya: iti saṃjñotpannā |
mahājanakāyasya saṃmata: prajāṃ ca rañjayatīti mahāsaṃmato rājeti saṃjñotpannā | eṡa ārambho
rājaparaṃparāyā: | tatra ye grhebhyo bahirmanasa: saṃvrttāsteṡāṃ brāhmaṇā iti saṃjñotpannā | athānyatamasya
rājño lobhāt saṃvibhāgamakurvanta: sattvānāṃ tāskarya prācuryamāpannaṃ sa tān śastreṇopasaṃkramate
sma | tato’nye naivaṃkārakā: sma iti mrṡā vācaṃ vaktumārabdhā: iti 
tata: karmapathādhikyādapahrāse daśāyuṡa: ||98||
tata evaṃ karmapathānāṃ vrddhau satyāṃ krameṇa hrasatāṃ manuṡyāṇāṃ daśavarṡāyuṡo manuṡyā: saṃbhavanti |
ato’sya krtsnasyānarthaughasya dvau dharmau mūlayoni: rasarāga ālasyaṃ ca |
daśavarṡāyuṡāṃ manuṡyāṇāmantarakalpasya niryāṇaṃ bhavati | kathaṃ bhavatītyāha
kalpasya{9. ##MS. drops## sya |} śastrarogābhyāṃ durbhikṡeṇa ca nirgama: |
tribhirantarakalpasya niryāṇaṃ bhavati | śastreṇa rogeṇa durbhikṡeṇa ca | antarakalpasya
@188
niryāṇakāle daśavarṡāyu-[##66b. 10B1. VI##] ṡo manuṡyā: adharmarāgaraktā bhavanti viṡamalobhā-
bhibhūtā mithyādharmaparītā:{1. ##Y. seems to add here## amātrjñā apitrjñā: |} | teṡāṃ vyāpāda utkarṡaṃ gato’nyonyaṃ sattvaṃ drṡṭvā tīvramāghātacittaṃ
badhakacittaṃ ca pratyupasthitaṃ bhavati | tadyathedānīṃ mrgalubdhakasyāraṇyakaṃ mrgaṃ drṡṭvā te yadyadeva
grhṇanti kāṡṭhaṃ vā loṡṭaṃ vā tatteṡāṃ tīkṡṇaṃ śastraṃ prādurbhavati | te’nyonyaṃ sattvaṃ jīvitādvyaparopayanti |
puna: kalpasya niryāṇakāle daśavarṡāyuṡāṃ manuṡyāṇ#ṃ taireva doṡairamanuṡyā īti{2. ##MS.## iti |}mutsrjanti |
teṡāmasādhyā vyādhyādaya: prādurbhavanti yato mriyante | punardaśavarṡāyuṡāṃ manuṡyāṇāṃ taireva
doṡairdevā{3. ##MS.##...rdevo |} varṡaṃ notsrjanti yato durbhikṡaṃ jāyate cañca: śvetāsthi{4. ##MS.## svetāsthi |} śalākāvrtti:{5. ##MS.## sakālā...|} |
kathaṃ ca cañca: | dvābhyāṃ kāraṇābhyām | ya idānīṃ samavāya: sa tadānīṃ cañca ityucyate |
samudgo’pi cañca: | te ca manuṡyā jighatsādaurvalyaparītā:{6. ##MS.## ...parīttā: |} sametya kālaṃ kurvanti samudgeṡu
cānāgatajanatā’nugrahārthaṃ bījānyavasthāpayanti | atastaddurbhikṡaṃ cañcamityucyate | kathaṃ
śvetāsthi | dvābhyāṃ kāraṇābhyām | teṡāṃ hi śuṡkarukṡakāyānāṃ kālaṃ kurvatāmāśvevāsthīni
śvetāni bhavanti bubhukṡāhatāśca śvetānyasthīni saṃhrtya kvāthayitvā pibanti | kathaṃ śalakāvrtti: |
dvābhyāṃ kāraṇā- [##67a. 10A1. VII##]bhyām | te hi sattvā: śalākoddeśikayā grheṡvāmiṡaṃ
saṃvibhajante adya grhasvāmī bhokṡyate śvo grhasvāminītyevamādi dhānyasthānavivarebhyaśca śalākayā
dhānyaphalāni niṡkrṡya bahulodakena kvāthayitvā pibanti | evaṃ varṇayanti | yenaikāhamapi
prāṇātipātavirati: saṃrakṡitā bhavati ekaharītakī vā saṃghāyaikapiṇḍapāto vā satkrtyānupradatto
bhavati sa teṡu śastrarogadurbhikṡāntarakalpeṡu notpadyata iti |
atha kiyantaṃ kālametāni śastrāghātarogadurbhikṡāṇi teṡāṃ sattvānāṃ bhavanti
divasān sapta māsāṃśca varṡāṇi ca yathākramam ||99||
śastraka: prāṇātipāta: sapta divasān bhavati | roga: sapta māsāṃśca divasāṃśca | durbhikṡaṃ
sapta varṡāṇi ca māsāṃśca divasāṃśceti samuccayārthaścakāra: | tadā ca dvayordvīpayosteṡāṃ
pratirūpakāṇi bhavanti | vyāpāda udrekaprāpto bhavati vaivastrayadaurbalye jighatsāpipāse ca |
yaduktamevamanyasyāmapi saṃvartanyāṃ veditavyaṃ yathāyogamiti |
atha katīmā: saṃvartanya: |
@189
saṃvartanya: punastistro bhavantyagnyambuvāyubhi: |
ekatra dhyāne sattvā: samaṃ saṃvartante etasyāmiti saṃvartanī | saptabhi: sūryesteja:saṃva-
[##67b. 10B1. VII##]rtanī bhavati varṡodakenāpsaṃvartanī vāyuprakopādvāyusaṃvartanī | tābhiśca
bhājanānāṃ sūkṡmo’pyavayavo nāvaśiṡyate | atra tu kecittīrthaṃkarā icchanti | paramāṇavo
nityāste tadānīṃ śiṡyanta iti | kasmātta evamicchanti | mā bhūdabījaka: sthūlānāṃ
prādurbhāva iti | nanu ca sattvānāṃ karmaja: prabhāvaviśiṡṭo vāyurbījamuktam | saṃvartanīśīrṡavāyurvā
tasya nimittaṃ bhaviṡyati | “vāyunā lokāntarebhyo bījānyāhniyanta” iti mahīśāsakā: sūtre
paṭhanti | evamapi na te bījādibhyo’ṅkurādīnāmutpattimicchanti | kiṃ tarhi | svebhya
evāvayavebhyasteṡāmapi svebhya: | evaṃ yāvat paramāṇubhya: | kimidaṃ bījādīnāmaṅkurādiṡu
sāmarthyam | na kiṃcidanyatra tatparamāṇūpasarpaṇāt{1. ##Y. omits## tat |} | kiṃ puna: kāraṇaṃ ta evamicchanti |
nahi vijātīyātsaṃbhavo yukta iti | kasmānna yukta: | aniyamo hi syāt | śaktiniyamānnaivaṃ
bhaviṡyati | śabdapākajotpattivat | citro hi guṇadharmo dravyaṃ tu{2. ##MS.## dravyastu |} naivam | samānajātīyebhya:
eva hi dravyebhya: samānajātīyānāṃ drṡṭa utpādastadyathā vīraṇebhya: kaṭasya tantubhya: paṭasyeti |
idamayuktaṃ vartate | kimatrāyuktam |ya-[##68a. 10A1. VIII##] dasiddhaṃ sādhanāyodāhriyate |
kimatrāsiddham | anyo vīraṇebhya: kaṭo’nyaśca tantubhya: paṭa iti | ta eva hi te yathāsaṃ-
niviṡṭāstāṃ tāṃ saṃjñāṃ labhante | pipīlikāpaṅktivat | kathaṃ gamyeta | ekatantusaṃyoge
paṭasyānupalambhāt | ko hi tadā sata: paṭasyopalabdhau pratibandha: | akrtsnavrttau paṭabhāgo’tra
syānna paṭa: | samūhamātraṃ ca paṭa: syāt | kaśca tantubhyo’nya: paṭabhāga: | anekāśrayasaṃyo-
gāpekṡaṇe{3. ##Y.##...pekṡāyāṃ |} daśāmātrasaṃyoge{4. ##Y.##...saṃghāte |} paṭopalabdhi: syānnavā kadācit | madhyaparabhāgānāmindriyeṇā-
saṃnikarṡāt | kramasaṃnikarṡe cāvayavānāṃ cakṡu:sparśanābhyāmavayavavijñānaṃ na syāt | tasmātkrameṇa 
saṃnikarṡādavayavivyavasāyādavayaveṡveva tadbha ddhiralātacakravat | bhinnarūpajātikriyeṡu tantuṡu
paṭasya rūpādyasaṃbhavāt | citrarūpāditve vijātīyārambho’pi syāt acitre{5. ##MS.## acitte | ##Y.## avicitre |} ca pārśvāntare
paṭasyādarśanaṃ{6. ##Y. adds## syāt |} citra{7. ##MS.## citta...| ##Y.## citrarūpa...|}darśanaṃ vā | kriyā’pi citretyaticitram | tāpaprakāśabhede vā{8. ##Y.## ca |}’gni-
prabhāyā ādimadhyānte{9. ##Y.##...madhyānteṡu |} tadrūpasparśayoranupapatti: | paramāṇvatīndriyatve’pi samastānāṃ pratyakṡatvaṃ
@190
yathā teṡāṃ kāryārambhakatvaṃ cakṡurādīnāṃ ca [##68b. 10B1. VIII##] taimirikāṇāṃ ca 
vikīrṇakeśopalabdhi: | teṡāṃ paramāṇuvadeka: keśo’tīndriya: | rūpādiṡveva ca paramāṇusaṃjñā-
niveśā{1. ##Y.## viniveśāt |}ttadvināśe siddha: paramāṇuvināśa: | dravyaṃ hi paramāṇuranyacca rūpādibhyo dravyamiti na
teṡāṃ vināśe tadvināśa: siddhyati | ayuktamasyānyatvaṃ yāvatā na nirdhāryate kenacit imāni
prthivyaptejāṃsi ima eṡāṃ rūpādaya iti | cakṡu:sparśanagrāhyāṇi ca prajñāyante{2. ##Y.## pratijñāyante |} dagdheṡu
corṇākarpāsakusumbhakuṅkumādiṡu tadbu dvayabhāvādrūpādibhedeṡveva{3. ##Y. omits## bheda |} tadbu ddhi: | pākajotpattau ghaṭaparijñānaṃ
saṃsthānasāmānyāt paṅktivat{4. ##MS.## paṃki...|} | cihnamapaśyata: parijñānābhāvāt{5. ##Y.## aparijñānāt |} | ko vā bālapralāpeṡvādara:
iti tiṡṭhatu tāvadevāpratiṡedha: |
atha kasyā: saṃvartanyā: katamacchīrṡaṃ bhavati |
dhyānatrayaṃ dvitīyādi śīrṡaṃ tāsāṃ yathākramam ||100||
trīṇi saṃvartanīśīrṡāṇi | teja:saṃvartanyā dvitīyaṃ dhyānaṃ śīrṡaṃ bhavatyadho dahyate | apsaṃvartanyāstrtīyaṃ
dhyānaṃ śīrṡaṃ bhavatyadha: klidyate | vāyusaṃvarttanyāścaturthaṃ dhyānaṃ śīrṡaṃ bhavatyadho vikīryate | yaddhi
saṃvartanyā upariṡṭāttacchīrṡamityucyate | kiṃ puna: kāraṇaṃ [##69a. 11A. I##] prathamadvitīyatrtīya-
dhyānāni tejojalavāyubhirdhvasyante{6. ##MS.##...rddhsyaṃte |} |
tadapakṡālasādharmyāt 
prathame hi dhyāne vitarkavicārā apakṡālā: | te ca manasa: paridāhakatvādagnikalpā: | dvitīye
prītirapakṡāla: sā ca prasrabdhiyogenāśrayamrdūkaraṇādapkalpā:{7. ##Y.## mrdu |} | ata eva{8. ##Y. adds## ca |}tasmin krtsnakāya-
krauryā{9. ##MS.## kroryā | ##Y.## sthairya | ##(N) notes MSS.## kāyakāyaṃ |}pagamāt du:khendriyasya{10. ##Y. omits## sya | ##(N) notes MSS.## du:khanirodha |}nirodha ukta: sūtre | trtīyeṃ dhyāne āśvāsapraśvāsā: |
te ca vāyava eva | iti yasyāṃ dhyānasamāpattau yathābhūta ādhyātmiko’pakṡālastasyāṃ dhyānopapatau
tathābhūto bāhya iti | kasmāt prthivīsaṃvartanī na bhavati | prthivyeva hi bhājanākhyā tasyāṃ
tejojalavāyubhirvirodho na prthivyeti | atha caturthadhyāne kathaṃ na saṃvartanī |
na caturthe’styaniñjanāt |
caturthaṃ{11. ##MS.## caturthya |} dhyānamādhyātmikāpakṡālarahitatvādāneñja{12. ##Y.## ānejyam |}muktaṃ bhagavatā | ato’tra bāhyo’pakṡālo
na pravartata iti nāstyatra saṃvartanī | śuddhāvāsaprabhāvādityapare | nahi{13. ##Y. omits## hi |} tai: śakyamārūpyān
@191
praveṡṭuṃ nāpyanyatra gantumiti | nityaṃ tarhi caturthadhyānabhājanaṃ prāpnoti |
na nityaṃ saha sattvena tadvimānodayavyayāt ||101||
nahi caturthaṃ dhyānamekabhūmisaṃbaddham | kiṃ tarhi | vicchinnasthānāntaraṃ tā-[##69b. 11B. II##]-
rakāvat | tatrāpyayaṃ{1. ##MS.##...pyaya: |} sattva upapadyeta cyaveta vā | sa sārdhaṃ vimāneneti nāstyasya nityatvam |
kena puna: krameṇaitā: saṃvartanyo bhavanti | nirantaraṃ tāvat 
saptāgninā
sapta saṃvartanyastejasā bhavanti | tata:{2. ##MS.## tata adbhi...|}
adbhirekā
saptānāṃ teja:saṃvartanīnāmanantaramadbhi: saṃvartanī bhavati |
evaṃ gate’dbhi: saptake puna: |
tejasā saptaka:
etena{3. ##MS.## ete |} krameṇāpsaṃvartanīnāṃ gate saptake puna: teja:saṃvartanīnāṃ saptako bhavati |
paścādvāyusaṃvartanī tata: ||102||
paścādekā vāyusaṃvartanī bhavati | kiṃ kāraṇam | yathaiva hi teṡāṃ sattvānāṃ samāpattiviśeṡā-
dātmabhāvānāṃ sthitiviśeṡastathā bhājanānāmapāmiti tā etā bhavanti{4. ##Y.## evaṃ ca krtvā |} ṡaṭpañcāśatteja:saṃvartanya:
saptāpsaṃvarttanya: ekā vāyusaṃvarttanī | evaṃ ca prajñaptibhāṡyaṃ sunītaṃ bhavati “catu:ṡaṡṭi{5. ##Y.## catu:ṡaṡṭi: |}kalpā:
śubhakrtsnānāṃ devānā{6. ##Y. omits## devānām |}māyu:pramāṇami”ti |
“ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṡāṃ tathāgato hyavat |
teṡāṃ ca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇa:” || iti |
abhidharmakośabhāṡye lokanirdeśo nāma
trtīya kośasthānam 
samāptamiti |
śrīlāmāvākasya
yadatra puṇyam |
@192
caturthaṃ kośasthānam 
[##lb. 11B. II##] oṃ namo buddhāya |
atha yadetatsattvabhājanalokasya bahudhā vaicitryamuktaṃ tat kena krtam | na khalu kenacidvuddhipūrvakaṃ
krtam | kiṃ tarhi | sattvānāṃ
karmajaṃ lokavaicitryaṃ
yadi karmajaṃ kasmātsattvānāṃ karmabhi: kuṅkumacandanādayo ramyatarā jāyante na teṡāṃ śarīrāṇi |
karmāṇyeva tānyevaṃjātīyāti vyāmiśrakāriṇāṃ sattvānāṃ yadāśrayāśca vraṇabhūtā jāyante bhogāśca
ramyāstatpratīkārabhūtā: | avyāmiśrakāriṇāṃ tu devānāmubhaye’pi ramyā: | kiṃ punastatkarmetyāha
cetanā tatkrtaṃ ca tat |
sūtra uktaṃ “dve karmaṇī cetanā karma cetayitvā ce”ti | yattaccetayitvā cetanākrtaṃ ca tat |
te ete dve karmaṇī trīṇi bhavanti | kāyavāṅmanaskarmāṇi | kathameṡāṃ karmaṇāṃ vyavasthānam |
kimāśrayata: āhosvit svabhāvata: samutthānato vā | āśrayataścedekaṃ kāyakarma prāpnoti | sarveṡāṃ
kāyāśritatvāt | svabhāvataścedvākkarmaikṃ prāpnoti | vacasa: karmasvabhāvatvāt | samutthānataścenmanaskarmaikaṃ
prāpnoti | sarveṡāṃ mana:samutthitatvāt | yathākramaṃ tribhi: kāraṇaistrayāṇāmiti vaibhāṡikā: | tatra puna:
cetanā mānasaṃ karma
cetanā manaskarme [##2a. 11A. III##] ti veditavyam |
tajjaṃ vākkāyakarmaṇī ||1||
yattaccetanājanitaṃ cetayitvā karmetyuktaṃ kāyavākvarmaṇī te veditavye |
te tu vijñaptyavijñaptī
te tu kāyavākarmaṇī pratyekaṃ{1. ##MS.## pratyeka |} vijñaptyavijñaptisvabhāve veditavye | tatra tu
kāyavijñaptiriṡyate |
saṃsthānaṃ
cittavaśena kāyasya tathā tathā saṃsthānaṃ kāyavijñapti: | gatirityapare | prasyandamānasya hi
kāyakarma no’prasyandamānasyeti | ta ucyante 
@193
na gatiryasmātsaṃskrtaṃ kṡaṇikaṃ
ko’yaṃ kṡaṇo nāma | ātmalābho’nantaravināśī | so’syāstīti kṡaṇikam{1. ##Y.## kṡaṇika: |} | daṇḍikavat |
sarvaṃ hi saṃskrtamātmalābhā{2. ##MS.## lābho...|}dūrdhvaṃ na bhavatīti yatraiva jātaṃ tatraiva dhvasyate | tasyāyuktā deśāntara-
saṃkrānti: | tasmānna gati: kāyakarma | syādetadeva yadi sarvasya kṡaṇikatvaṃ sidhyet | siddhamevaitat 
viddhi | kuta: | saṃskrtasyāvaśyaṃ
vyayāt ||2||
ākasmiko hi bhāvānāṃ vināśa: | kiṃ kāraṇam | kāryasya hi kāraṇaṃ bhavati vināśaścābhāva: |
yaścābhāvastasya kiṃ kartavyam | so’sāvākasmiko vināśo yadi bhāvasyotpannamātrasya na syāt
paścādapi na syādbhāvasya tulyatvāt | athānyathībhūta: | na yuktaṃ tasyaivānyathātvam | na hi sa eva
tasmādvilakṡaṇo yujyate | drṡṭo vai kāṡṭhādīnāma-[##2b. 11B. III##] gnyādisaṃyogādvināśa: | na ca
drṡṭādgariṡṭhaṃ pramāṇamastīti | na ca sarvasyākasmiko vināśa: | kathaṃ tāvat bhavān kāṡṭhādīnāmagnyādi-
saṃyogādvināśaṃ paśyāmīti manyate | teṡāṃ punaradarśanāt | saṃpradhāryaṃ tāvadetat | kimagnisaṃyogā-
tkāṡṭhādayo vinaṡṭā ato na drśyante utāho svayaṃ vinaṡṭā anye ca punarnotpannā ato na drśyante |
yathā vāyusaṃyogātpradīpa: pāṇisaṃyogāddhaṇṭāśabda{3. ##MS.## prāṇi...|} iti | tasmādanumānasādhyo’yamartha: | kiṃ
punaratrānumānam | uktaṃ tāvat akāryatvādabhāvasyeti | puna:
na kasyacidaheto:{4. ##MS.## ...dihaheto: |} syāt 
yadi vināśo hetusāmānyānna kasyacidahetuka: syādutpādavrat | kṡaṇikānāṃ ca buddhiśabdārciṡāṃ
drṡṭa ākasmiko vināśa iti nāyaṃ hetumapekṡate | yastu manyate buddhyantarādbudhervināśa:
śabdāntarācchabdasyeti | tadayuktam | buddhayorasamravadhānāt | na hi saṃśayaniścayajñānayoryuktaṃ
samavadhānaṃ{5. ##Y.## yuktasamavaghānam | evaṃ |} sukhadu:khayo rāgadveṡayorvā | yadā ca paṭubuddhiśabdānantaramapaṭubuddhiśabdāvutpadyete 
tadā kathamapaṭu: samānajātīyo dharma: paṭīyāsaṃ hiṃsyāt{6. ##MS.## hisyāt |} | antyayośca kathaṃ yo’pyarciṡāmava-
sthānahetvabhāvāddharmādharmavaśādvā vināśaṃ [##3a. 11A. IV##] manyate tadapyayuktam{7. ##Y.## sa cāyukta: |} | na hyabhāva:
kāraṇaṃ bhavitumarhati | na cāpyutpādavināśahetvordharmādharmayo: kṡaṇe kṡaṇe vrttilābhapratibandhau{8. ##MS.##...pratibandho |} 
bhavitumarhata: | śakyaścaiṡa kāraṇa{9. ##MS.## kāraṇa: |} parikalpa: sarvatra saṃskrte kartumityalaṃ vivādena |
@194
yadi ca kāṡṭhādīnāmagnyādisaṃyogahetuko vināśa: syādevaṃ sati pākajānāṃ guṇānāṃ pakvatara-
tamotpattau
hetu: syācca vināśaka: |
hetureva ca vināśaka: syāt | kathaṃ krtvā | ghāsā{1. ##MS.## ghātā |}dyagnisaṃbandhā guṇā: pākajā utpannāstata
eva tādrśādvā puna: pakvataratamotpattau teṡāṃ vināśa iti hetureva teṡāṃ vināśaka: syāddhetvaviśiṡṭo
vā | na ca yuktaṃ yata eva tādrśādvā teṡāṃ bhavastata eva tādrśācca teṡāṃ punarabhāva iti |
jvālāntareṡu{2. ##Y. adds## ca |} tāvaddhetubhedakalpanāṃ{3. ##Y.## ...bhede’pi parikalpanāṃ |} parikalpeyu: | kṡārahimaśuktasūryodakabhūmisaṃbandhāttu
pākajaviśeṡotpattau kāṃ kalpanāṃ kalpayeyu: | yattarhyāpa: kvāthyamānā: kṡīyante kiṃ tatrāgnisaṃyogā:
kurvanti | tejodhātuṃ prabhāvato vardhayanti yasya prabhāvādapāṃ saṃghāta:{4. ##Y.## saṃhāta: |} kṡāmakṡāmo jāyate
yāvadatikṡāmatāṃ gato’nte na puna: saṃtānaṃ saṃtanoti | idamatrāgnisaṃyogā: kurvanti |
tasmānnāsti bhā-[##3b. 11B. IV##] vānāṃ vināśahetu: | svayameva tu bhaṅguratvādvinaśyanta
utpannamātrā{5. ##Y.## utpannamātrād |} vinaśyantīti siddha eṡāṃ kṡaṇabhaṅga: kṡaṇabhaṅgācca gatyabhāva: | gatyabhimānastu
deśāntareṡu nirantarotpattau trṇajvālāvat | gatyabhāve ca “saṃsthānaṃ kāyavijñapti”riti siddham |
nāsti saṃsthānaṃ dravyata iti sautrāntikā: | ekadiṅmukhe hi bhūyasi varṇa utpanne dīrghaṃ
rūpamiti prajñapyate | tamebāpekṡyālpīyasi hrasvamiti | caturdiśaṃ bhūyasi caturasramiti |
sarvatra same vrttamiti | evaṃ sarvam | tadyathā’lātamekasyāṃ diśi deśāntareṡvanantareṡu nirantaramāśu
drśyamānaṃ dīrghamiti pratīyate sarvato drśyamānaṃ maṇḍalamiti | na tu khalu jātyantaramasti
saṃsthānam{6. ##Y.## na dravyasat saṃsthānam |} | yadi hi syāt
dvigrāhyaṃ syāt
cakṡuṡā hi drṡṭvā dīrghamityavasīyate kāyendriyeṇāpi sprṡṭveti dvābhyāmasya grahaṇaṃ prāpnuyāt | na ca
rūpāyatanasya dvābhyāṃ grahaṇamasti | yathā vā spraṡṭavye dīrghādigrahaṇaṃ tathā varṇe{7. ##Y. adds## api |} saṃbhāvyatām |
smrtimātraṃ tatra spraṡṭavya{8. ##Y.## sparśa...|}sāhacaryāt bhavati | sa{9. ##MS. looks like## na tu |} tu sāhacaryāt bhavati na tu sākṡāt grahaṇam |
yathā’gnirūpaṃ drṡṭvā tasyoṡṇatāyāṃ smrtirbhavati puṡpagandhaṃ ca ghrātvā tadvarṇa iti | yuktamatrāvyabhi-
cāratvādanyenā-[##4a. 11A. V##] nyasya{10. ##Y.## anya |} smaraṇaṃ natu kiṃcit spraṡṭavyaṃ{11. ##MS.## praṡṭavyaṃ |} kvacit saṃsthāne
@195
niyataṃ yatastatra{1. ##Y.## atra |} smaraṇaṃ niyamena syāt | athā{2. ##Y.## tathā |}satyapi sāhacaryaniyame saṃsthāna{3. ##Y.## saṃsthāne |}smaraṇaṃ niyamena
syāt | varṇe’pi syāt varṇavadvā saṃsthāne’pyaniyamena syāt | nacaivaṃ bhavati | ayuktamasya
spraṡṭavyātsmaraṇam | citrāstaraṇe{4. ##Y.## citrāntareṇa |} vā’nekavarṇasaṃsthāne darśanādbahūnāmaikadeśyaṃ{5. ##Y.## ekadeśya |} prāpnuyāt |
taccāyuktaṃ varṇavat | tasmānnāsti dravyata: saṃsthānam |
yacchāpi kiṃcit sapratighaṃ rūpamasti tadavaśyaṃ paramāṇau vidyate |
na cāṇau tat 
na ca saṃsthānaṃ paramāṇau vidyate dīrghādi | tasmādbahuṡveva tathā saṃniviṡṭeṡu dīrghādiprajñapti: |
atha mattaṃ saṃsthānaparamāṇava eva tathā saṃniviṡṭā dīrghādisaṃjñāṃ labhanta{6. ##Y.## dīrghādisaṃjñā bhavanti |} iti | so’yaṃ kevala:
pakṡapātasteṡāmasiddhatvāt | siddhasvalakṡaṇānāṃ hi teṡāṃ saṃcayo yujyate | na ca saṃsthānāvayavānāṃ
varṇādivat svabhāva: siddha iti kuta eṡāṃ saṃcaya: | yattarhi varṇaścābhinno{7. ##Y.## varṇatvābhinna: |} bhavati saṃsthānaṃ ca
bhinnaṃ drśyate mrdbhājanānām | nanu coktaṃ yathā krtvā varṇe{8. ##Y. reads## saṃniviṡṭavarṇe ##and 
gives in note## krtvā varṇe ##MS.## |} dīrghādisaṃjñā prajñapyate yathā ca
pipīlikādīnāmabhede paṅkticakrādīnāṃ bheda: prajñāyate tathā saṃsthānasyāpi | yattarhi tamapi
dūrādvā varṇama-[##4b. 11B. V##] paśyanta: sthāṇvādīnāṃ dairdhyādīni paśyanti varṇameva te
tatrāvyaktaṃ drṡṭvā dīrghādiparikalpaṃ kurvanti | paṅktisenāparikalpavat | itthaṃ caitadevam |
yatkadācidanirdhāryamāṇaparicchedaṃ saṃghātamātramavyaktaṃ drśyate kimapyetaditi | athedānīṃ kāyasya
gatiṃ nirākrtya saṃsthānaṃ ca tatra bhavanta: sautrāntikā: kāṃ kāyavijñaptiṃ prajñapayanti | saṃsthānameva
hi te kāyavijñaptiṃ prajñapayanti | natu punadravyata: | tāṃ ca prajñapayanta: kathaṃ kāyakarma prajñapayanti |
kāyādhiṡṭhānaṃ karma kāyakarma yā cetanā kāyasya tatra tatra praṇetrī | evaṃ vāṅmanaskarmaṇī api
yathāyogaṃ veditavye | yattarhi “cetanā karma cetayitvā ce”tyuktaṃ saṃkalpacetanā pūrvaṃ bhavatyevaṃ
caivaṃ ca kariṡyāmīti | tathā cetayitvā paścāt kriyā cetanotpadyate | yayā kāya: preryate
sā’sau cetayitvā karmetyucyate | evaṃ tarhi vijñaptyabhāvādavijñaptirapi kāmāvacarī nāstīti{9. ##Y.## na syāt |}
mahānto doṡā anuṡajyante | anuṡaṅgānāṃ puna: pratyanuṡaṅgā bhaviṡyanti | yadi tasmādeva
kāyakarmasaṃśabditāccetanāviśeṡādavijñapti: syāt | cittānuparivartinī syātsamāhitavijñaptivat
nai-[##5a. 11A. VI.##] vaṃ bhaviṡyati | cetanāviśeṡeṇa tadākṡepaviśeṡāt | sā’pi ca
@196
vijñapti: satī tadākṡepe {1. ##Y. adds## utpādana |}cetanāyā valaṃ nibhālayate | jaḍ+atvāt{2. ##MS.## jatvāt |} | dravyameva tu saṃsthānaṃ
vaibhāṡikā varṇayanti saṃsthānātmikāṃ tu kāyavijñaptim |
vāgvijñaptistu vāgdhvani: ||3||
vāksvabhāvo ya: śabda: saiva vāgvijñapti: | avijñapti: pūrvamevoktā | sā’pi dravyato
nāstīti sautrāntikā: | abhyupetyākaraṇamātratvāt | atītānyapi mahābhūtānyupādāya
prajñaptesteṡāṃ cāvidyamānasvabhāvatvādrūpalakṡaṇābhāvācca | astīti vaibhāṡikā: | kathaṃ jñāyate |
trividhāmalarūpoktivrddhyakurvatpathādibhi: |
trividhaṃ rūpamuktaṃ sūtre | “tribhi: sthānai rūpasya rūpasaṃgraho bhavati | asti rūpaṃ sanidarśanaṃ
sapratigham | asti rūpa{3. ##Y. omits## rūpam |}manidarśanaṃ sapratigham | asti rūpamanidarśanamapratighami”ti |
anāstravaṃ ca bhagavatā rūpamuktam | “anāsravā:{4. ##MS.## anāsrāvā: |} dharmā: katame | yasmin rūpe’tītānāgata-
pratyutpanno notpadyate’nunayo vā pratigho vā yāvadyasminvijñāne | ima ucyante’nāsravā
dharmā” iti | na cā{5. ##Y. omits## ca |}vijñaptiṃ virahayyāsti rūpamanidarśanamapratighaṃ nāpyanāstravam | vrddhirapi
coktā | “ebhi: saptabhiraupadhikai: puṇyakriyāvastubhi: samanvāga-[##5b. 11B. VI##] tasya
śrāddhasya kulaputrasya{6. ##Y. adds## vā |} kuladuhiturvā carato vā svapato vā tiṡṭhato vā jāgrato vā satatasamitamabhivardhata
eva puṇyamupajāyata eva puṇyam | evaṃ niraupadhikairi”ti | na cāvijñaptimantareṇānyamanaso’pi 
puṇyasyābhivrddhiryujyate | akurvataśca svayaṃ parai: kārayata: karmapathā na sidhyeyu{7. ##MS.## siddheyu...|}rasatyāmavijñaptau |
nahyājñāpanavijñapti:{8. ##Y.## ...vijñapte: |} maula:{9. ##Y. omits## maula: |} karmapatho yujyate{10. ##Y.## upayujyate |} | tasya karmaṇo’krtatvāt | krte’pi ca
tasyā: svabhāvaviśeṡāditi | uktaṃ ca bhagavatā “dharmā bhikṡavo bāhyamāyatanamekādaśabhi-
rāyatanairasaṃgrhītamanidarśanamapratighami”ti | na tvarūpītyuktam | tatra kiṃ prayojanaṃ syādyadi
dharmāyatanāntargatamavijñaptirūpaṃ naśyeta | aṡṭāṅgaśca mārgo na syādavijñaptimantareṇa | samāpannasya
samyagvākkarmāntājīvānāmayogāt{11. ##Y. omits## samyag |} | yattarhīdamuktaṃ “tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyata: samyagdrṡṭi-
rbhāvanāparipūriṃ gacchati samyak saṃkalpa: samyak vyāyāma: samyak smrti: samyak samādhi: |
pūrvameva cāsya samyak vākkarmāntājīvā: pariśuddhā bhavanti paryavadātā” iti | laukikamārga-
vairāgyaṃ pūrvakrtamabhisaṃdhāyaitaduktam | prātimokṡa-[##6a. 11A. VII##] saṃvaraścāpi na
@197
syādasatyāmavijñaptau | na hi samādānādūrdhvaṃ tadasti yenānyamanasko’pyayaṃ bhikṡu: syāt
bhikṡuṇī veti | setuśca sūtre viraktiruktā | dau:śīlyavibandhatvāt | na vā bhavantī
seturbhavitumarhatītyastyevāvijñapti: | atra sautrāntikā āhu: bahvapyetaccitramapyetat | naivaṃ
tvetat | kiṃ kāraṇam | yattāvaduktaṃ “trividharūpokteri”ti | tatra yogācārā
upadiśanti | dhyāyināṃ samādhiviṡayo{1. ##Y.## viṡaya |} rūpaṃ samādhiprabhāvādutpadyate | cakṡurindriyāviṡayatvāt 
anidarśanam | deśānāvaraṇatvā{2. ##Y.##...nāvaraṇād |}dapratighamiti | atha matam | kathamidānīṃ tat rūpamiti |
etadavijñaptau samānam | yadapyuktamanāsravarūpokteriti tadeva samādhiprabhāvasaṃbhūtaṃ rūpamanāsrave
samādhāvanāsravaṃ varṇayanti yogācārā: | arhato yadrūpaṃ bhāhyaṃ cetyapare | āsravāṇāmaniśrayatvāt |
yattarhi sūtra uktaṃ “sāsravā dharmā: katame | yāvadeva cakṡuryāvadeva rūpāṇī”ti vistara: |
tatra punarāsravāṇāmapratipakṡatvātsāsravamuktam | paryāyeṇa tarhi tadeva sāsravaṃ cānāsravaṃ ca syāt |
kiṃ syāt | lakṡaṇasaṃkara: syāt | yathā tat sāsravaṃ tathā na kadācidanāsravamiti
[##6b. 11B. VII##] ko’tra saṃkara: | yadi ca rūpāyatanādīni ekāntena sāsravāṇi syuriha
sūtre kimarthaṃ viśeṡitāni syu”ryāni rūpāṇi sāsravāṇi sopādānīyāni ceta:khilamrakṡavastvi”ti
vistara: | yadapyuktaṃ “puṇyābhivrddhivacanādi”ti tatrāpi pūrvācāryā nirdiśanti “dharmatā
hyeṡā yathā dātr#ṇāṃ dāyā: paribhujyante tathā tathā bhoktr# ṇāṃ guṇaviśeṡādanugrahaviśeṡāccānyamanasāmapi
dātr#ṇāṃ tadālambanadānacetanābhāvitā:{3. ##Y. reads## paribhāvitā: ##but notes## bhāvitā: ##MS.## |} saṃtataya: sūkṡamaṃ pariṇāmaviśeṡaṃ prāpnuvanti yenāyatyāṃ
bahutaraphalābhiniṡpattaye samarthā bhavanti |” idamabhisaṃdhāyoktaṃ “bhavedabhivardhata eva puṇyamupa-
jāyata eva puṇyami”ti | atha mataṃ kathamidānīṃ saṃtānāntaraviśeṡādanyamanaso’pi saṃtānāntarasya
pariṇāma: setsyatīti | etadavijñaptau samānam | kathamidānīṃ saṃtānāntaraviśeṡātsaṃtānāntare
dharmāntaramavijñapti: setsyatīti nirupadhikeṡvidānīṃ puṇyakriyāvastuṡu kathaṃ bhaviṡyatīti |
abhīkṡṇaṃ tadālambanacetanābhyāsātsvapneṡvapi tā anuṡṅginyo bhavanti | avijñaptivādinastu
niraupadhike yatra vijñaptirnāsti tatra kathamavijñapti: syāt | aupa-[##7a. 11A. VIII##]
dhike’{4. ##Y.## aupadhikeṡvapi |}pyabhīkṡṇaṃ tadālambane{5. ##Y.## tadālambana... |} cetanābhyāsādityapare | yattarhi sūtra{6. ##Y.## sūtram |} uktaṃ “yasyograbhikṡu:
śīlavān kalyāṇadharmā piṇḍakaṃ paribhujyāpramāṇaṃ ceta:samādhiṃ kāyena sākṡātkrtvopasaṃpadya
viharatyapramāṇastannidānadāyakasya dānapate: puṇyābhiṡyanda: kuśalābhiṡyanda: sukhāsvādadhāra:{7. ##MS.## sukhāspādadhāra: |}
@198
pratikāṅkṡitavya” ityatra tadānīṃ dātu: kaścetanāviśeṡa: | tasmātsaṃtatipariṇāmaviśeṡa eva
nyāyya: | yadapyuktaṃ “kārayata: kathaṃ karmapathā: setsyantī”ti tatrāpyevaṃ varṇayanti{1. ##MS.## varttayanti |} |
tatprayogeṇa pareṡāmupaghātaviśeṡātprayoktu: sūkṡma: saṃtatipariṇāmaviśeṡo jāyate yata āyatyāṃ
samante’pi bahutaraphalābhinirvarttanasamarthā bhavatīti svayamapi ca kurvata: kriyāphalaparisamāptāveṡa
eva nyāyo veditavya: | so’sau saṃtatipariṇāmaviśeṡa: karmapatha ityākhyāyate | kārye kāraṇo-
pacārāt | kāyikavācikatvaṃ tu{2. ##Y. adds.## tasya |} tatkriyāphalatvādyathā’vijñaptivādināmavijñapte{3. ##Y.##...mavijñaptiriti |}riti |
upātteṡu skandheṡu trikālayā cetanayā{4. ##MS. looks like## hatanayā |} prāṇātipātāvadyena sprśyata{5. ##Y. adds## ghātaka: |} iti bhadanta: | haniṡyāmi
hanmi hatamiti cāsya yadā bhavatīti | na tviyatā karmapatha: parisamāpyate | mā bhūdahate’pi 
mā-[##7b. 11B. VIII##] trādau hatābhimānināmānantaryaṃ karmeti | svayaṃ tu ghnata etāvāṃ-{6. ##MS.## eva tāvāṃ ##but## va ##of## eva ##seems to be struck off## |} 
ścetanāsamudācāra ityayamatrābhiprāyo yuktarūpa: syāt | ka idānīmeṡa pradveṡo yadavijñapti:
prakṡipyate saṃtatipariṇāmaviśeṡaścābhyupagamyate tathaivāprajñāyamāna:{7. ##Y.##...sajñāyamāna: |} | na khalu kaścit pradveṡa: |
kiṃtu cittānvayakāyaprayogeṇa kriyāparisamāptau tābhyāṃ prthagbhūtaṃ{8. ##MS.## prthakbhūtaṃ |} dharmāntaraṃ prayojayiturutpadyata
iti notpadyate paritoṡa: | yatkrtaprayogasaṃbhūtā tu kriyāparisamāptistasyaiva tannimitta:
saṃtatipariṇāmo bhavatīti bhavati paritoṡa: | cittacaittasaṃtānāccāyatyāṃ phalotpatte: | uktaṃ
cātra | kimuktam | “vijñaptyabhāvādi”tyevamādi | tadabhāvādavijñapterabhāva: | yadapyuktaṃ
“dharmāyatanasyārūpitvaṃ yasmānnoktami"ti | tadyadevātra rūpamanidarśanamapratighaṃ coktaṃ tadevāstu
dharmāyatanaparyāpannam | yadapyuktamaṡṭāṅga āryamārgo na syāditi | aṅgaṃ{9. ##Y.## aṅga tāvad |} tāvadācakṡva{10. ##MS. looks like## ācakṡu, ##Y.## ācakṡa |} |
kathaṃ mārgasamāpannasya samyakvākkarmāntājīvā bhavantīti | kimasau vācaṃ bhāṡyate kriyāṃ vā
karoti cīṃvarādīn vā paryeṡate | netyāha | kiṃ tarhi | tadrūpāmanāsraṃvāmavijñaptiṃ
pratilabha-[##8a. 11A1. I##] te | yasyā: pratilambhādvyutthito’pi na punarmithyāvāgādiṡu
pravartate samyagvāgādiṡu ca pravartate | ato nimitte naimittikopacārādavijñaptau tadākhyā
kriyate{11. ##Y.## tadā vyākriyate |} | yadyevamihāpyevaṃ kiṃ na grhyate mārgasamāpanno vināpyavijñaptyā tadrūpamāśayaṃ ca 
āśrayaṃ ca pratilabhate yasya pratilambhāt vyutthito’pi na punarmithyāvāgādiṡu pravartate samyagvā-
gādiṡu ca pravartate | ato nimitte naimittikopacāraṃ krtvā aṡṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyanta
@199
iti | aparastvāha | tadakriyāmātramatrāṅgamuktaṃ syāt | yadasāvāryamārgasāmarthyādkriyā-
niyamaṃ pratilabhate taccānāsravamārgasaṃniśrayalābhādanāsravaṃ syāt | nahi sarvatra dravyamanto dharmā:
parisaṃkhyāyante | tadyathā’ṡṭau lokadharmā: lābho’lābha: yaśo’yaśa: nindā praśaṃsā sukhaṃ
du:khamiti | nacātra cīvarādīnāmalābho nāmāsti dravyāntaram | prātimokṡasaṃvaro’pi
syāt yayā cetanayā vidhipūrvaṃ krtvā’bhyupagama: pratiṡiddhātkarmaṇa: kāyavācau saṃvrṇoti |
anyacitto na saṃvrta: syāditi cet | na | tadbhāvanayā kriyākāle smarata: tatpratyupasthānāt 
setubhāvo’pi syādakriyāṃ pratijñāṃ saṃsmrtya saṃsmrtya lajjito dau:śīlyāka-[##8b. 11B1. I##]
raṇāt ityarthameva ca{1. ##Y. omits## ca |} tasyā: samādānam | yadi punaravijñaptereva dau:śīlyaṃ pratibadhnīyāt
na kaścit muṡitasmrti: śikṡāṃ bhindyāt{2. ##Y.## bhidyāt |} | alaṃ vistareṇāstyeva dravyāntaramavijñaptirūpamitiṃ
vaibhāṡikā: |
yadyasti tacca mahābhūtānyupādāyetyuktam | tat kiṃ vijñaptimahābhūtānyevopādāyāvijñaptirutpadyate
athānyāni | anyānyeva sā mahābhūtānyupādāyotpadyate | nahi saiva sāmagrī sūkṡmaphalā
caudārikaphalā ca yujyate | kiṃ khalu yadātanī vijñaptistadātanānyeva sā mahābhūtānyupādāya{3. ##Y. adds## avijñapti: |}
vartate | sarvamupādāyarūpaṃ prāyeṇaivaṃ kiṃcittu{4. ##Y. omits## tu |} vartamānamanāgataṃ cā{5. ##Y. omits## ca |}tītāni mahābhūtānyupādāya |
kiṃ punastaditi
kṡaṇādūrdhvamavijñapti: kāmāptātītabhūtajā ||4||
prathamāt kṡaṇādūrdhvamavijñapti: kāmāvacarī atītāni mahābhūtānyupādāyotpadyate | tānyasyā
āśrayārthena bhavanti{6. ##Y.## saṃbhavanti |} | pratyutpannāni śarīramahābhūtāni saṃniśrayārthena | pravrttyanuvrttikāraṇa-
tvādyathākramam | cakrasyeva bhūmau saparivartamānasya pāṇyāvedhabhūmipradeśau |
atha kutastyāni mahābhūtānyupādāya kutastyaṃ kāyavākkarma |
svāni bhūtānyupādāya kāyavākkarma sāsravam |
kāmāvacaraṃ kāyavākkarma kāmāvacarāṇye-[##9a. 11A1. II##] va mahābhūtānyupādāya evaṃ
yāvaccaturthadhyānabhūmikaṃ tadbhūmikānyevopādāya |
anāsravaṃ yatra jāta:
anāsravaṃ tu kāyavākkarma yasyāṃ bhūmau jātastadutpādayati tadbhūmikānyupādāya{7. ##MS.## tat bhūmi...|} tadveditavyam |
@200
dhātvapatitatvādanāsravāṇāṃ ca{1. ##Y. adds## mahā |} bhūtānāmabhāvāttadbhalena cotpatte: | tatra vijñaptyavijñaptyākhya-
karmaṇī veditavye |
avijñaptiranupāttikā ||5||
nai:ṡyandikī{2. ##G.## naiṡyandikī |} ca sattvākhyā 
niṡyandopāttabhūtajā |
nai:ṡyandikānyeva bhūtānyupādāya cittacaittāni{3. ##MS.## tāni | cittacaṃ ##seems to be dropped## |} copādāyāvijñaptirbhavati | asamāhitabhūmikāyā
eṡa prakāra: |
samādhijau{4. ##MS.## smādhijo |}pacayikānupāttābhinnabhūtajā ||6||
dhyānānāsravasaṃvarā vijñapti: samādhijā | sā samādhisaṃbhūtānyau{5. ##MS.##...saṃbhūtānyo |}pacayikānyanupāttāni ca
mahābhūtānyupādāyotpadyate abhinnāni ca yānyeva ca bhūtānyupādāya prāṇātipātādviratirutpadyate 
tānyeva yāvat saṃbhinnapralāpāt | kiṃ kāraṇam | cittavat bhūtābhedāt | prātimokṡasaṃvare
tvanyānyāni mahābhūtānyupādāya saptāvijñaptayo bhavanti | vijñaptistu nai:ṡyandikī | upāttā tu
kāyikī | kiṃ punariyaṃ vijñaptirutpadyamānā pūrvakasya saṃsthānasya saṃtānaṃ bādhitvotpadyate
utāho [##9b. 11B1. II##] na | kiṃcāta: yadi bādhitvotpadyate | na | vipākarūpasyocchinnasya
puna: prabandhādavaibhāṡikīyaṃ prāpnoti | athābādhitvā | kathamekasminbhūtasaṃghāte saṃsthānadvayaṃ
sidhyati | anyānyeva tāni nai:ṡyandikāni tadānīmupajāyante yānyupādāya vijñaptirbhavati |
evaṃ tarhi yadyadevāṅgaṃ niśrityotpadyate vijñaptistena tenāṅgena mahīyasā bhavitavyam | tanmahābhūtai-
rabhivyāpanāt | anabhivyāpane ca puna: kathaṃ krtsnāṅgena{6. ##Y.## krtsnenāṃgena...|} vijñapayet | śuṡiratvāt kāyasyāsti
teṡāmavakāśa: |
tat khalvetat karma paryāyeṇa dvividhaṃ trividhaṃ pañcavidhaṃ coktam | cetanā cetayitvā
ceti | cetayitvā punardvidhā | kāyavākkarma cetanā ca | kāyakarma puna: dvividhaṃ vijñaptyākhya-
mavijñaptyākhyaṃ ca | evaṃ vākkarma cetanā ceti pañcavidhaṃ bhavati | tatra punaravijñaptirdvidhā |
kuśalā’kuśalā ca |
nāvyākrtāstyavijñapti:
kiṃ kāraṇam{7. ##MS.## kāraṇamavyā...|} | avyākrtaṃ hi cittaṃ durbalamato na śaktaṃ balavatkarmākṡeptuṃ yanniruddhe’pi 
tasminnanubadhnīyāt |
@201
tridhā’nyat 
anyatkarma trividham | kuśalākuśalāvyākrtam | kiṃ tadanyat | vijñaptiścetanā ca |
aśubhaṃ puna: |
kāme 
akuśalaṃ vastu karma kāmadhātau veditavyam | nānyatra |{1. ##MS.## nānyatrākuśa... |} akuśalamūlānāṃ [##10a. 11A1. III##]
prahīṇatvādāhrīkyānapatrāpyayośca | kuśalāvyākrtaṃ tu sarvatrāprativedhāt | tatra
rūpe’pyavijñapti:
kāme’pīṃtyapiśabdāt | ārūpyeṡu nāsti bhūtābhāvāt | yatra hi kāyavāco: pravrttistatra
kāyavāvsaṃvarau | iha tarhi samāpannasya syādanāsravā vijñaptivat | na | tasyā dhātvapatitatvāt |
ārūpyāvacarī tvavijñaptirnārhati{2. ##Y adds## kābharūpāvacarāṇi |} visabhāgāni {3. ##Y. adds## mahā |}bhūtānyupādāya bhavitum | sarvarūpavaimukhyā- 
ccārūpyasamāpattu rnālaṃ{4. ##Y##....samāpattirnālaṃ |} rūpotpattaye | vibhūtarūpasaṃjñatvāt | dau:śīlyapratipakṡeṇa śīlam | tacca
dau:śīlyaṃ kāmāvacaram | ārūpyāśca{5. ##MS. not clear. It looks like## srava |} kāmadhātorāśrayā{6. ##MS.##...raśrayā...|}kārālambanapratipakṡadūratābhirdūre |
ata eṡvavijñaptirnāstoti vaibhāṡikā:
vijñapti: savicārayo: ||7||
vijñaptistu savicārayoreva bhūmyo: | kāmadhātau prathame ca dhyāne na tata ūrdhvam |
kāme’pi nivrtā nāsti 
nivrtā tu vijñapti: kāmadhātāvapi nāsti | brahmaloka{7. ##MS.##...lokā |} evāsti | mahābrahmaṇo hi
śāṭhyasamutthitaṃ kāyakarma śrūyate | sa hi svaparṡanmadhye, āyuṡmato’śvajita: kṡepārthamātmānaṃ
kṡiptavān{8. ##MS.## kṡipatavān |} | tata ūrdhvamasatyāṃ vāgvijñaptau kathaṃ tatra śabdāyatanaṃ bāhyamahābhūtahetukam |
anye punarāhu: | dvitīyādiṡvapi dhyāneṡu vijñaptiraratyanivrtāvyākrtā | na{9. ##Y. adds## tu |} kuśalā
[##10b. 11B1. III##] na kliṡṭā | ki kāraṇam | na hi teṡūpapannastajātīyamadhobhūmikaṃ 
cittaṃ saṃmukhīkaroti yena tāṃ vijñaptiṃ sasutthāpayet | nyūnatvātprahīṇatvācca | pūrvameva tu
varṇayanti | kiṃ puna: kāraṇamūrdhvaṃ brahmalokānnāsti vijñapti: kāmadhātau ca nivrtāvyākrtā
nāsti |
@202  
samutthānamasadyata: |
savitarkavicāreṇa hi cittena vijñapti: samutthāpyate | tacca dvitīyādiṡu dhyāneṡu nāsti
bhāvanāprahātavyena cotthāpyate | darśanaprahātavyasyāntarmukhapravrttatvāt | tacca kāmadhātau 
nivrtāvyākrtaṃ nāsti |
kiṃ khalu samutthānavaśādeva dharmāṇāṃ kuśalākuśalatvaṃ veditavyam | netyāha | kiṃ tarhi |
caturbhi: prakārai:{1. ##MS.## prākārai: |} | paramārthata: svabhāvata: saṃprayogata: samutthānataśca | tatra tāvat 
paramārthaśubho mokṡa: 
nirvāṇaṃ hi sarvadu:khavyupaśama: | tata: paramakṡematvāt paramārthena kuśalamārogyavat |
svato mūlahyra patrapā:{2. ##G.##...trapā |} ||8||
trīṇi kuśalamūlāni hrīścāpatrāpyaṃ ca svabhāvena kuśalāni | anyasaṃprayogasamutthanānapekṡatvāt |
pathyauṡadhavat |
saṃprayogeṇa{3. ##MS.##...gena |} tadyu ktā: 
taireva kuśalamūlahyrapatrāpyai: saṃprayuktā dharmā: saṃprayogeṇa kuśalāstairasaṃprayuktānāṃ kuśalatvābhāvādau-
ṡadhamiśrapānīyavat |
samutthā[##11a. 11A1. IV##]nāt kriyādaya: |
kāyavākkarmaṇī cittaviprayuktāśca saṃskārajātyādaya: prāptinirodhāsaṃjñisamāpattayastaireva kuśalamūlādi-
saṃprayuktairdharmai: samupasthāpitā: samutthānena kuśalā: | auṡadha{4. ##Y.## auṡadhi |}pānīyasaṃbhūtadhātrī{5. ##Y. omits## dhātrī |} kṡīravat |
prāptīnāṃ tu visabhāgacittasamutthāpitānāṃ kathaṃ kuśalatvamiti vaktavyam | tadyathā vicikisayā{6. ##MS. drops## ki |} 
kuśalamūlapratisaṃdhānaṃ dhātupratyāgamaparihāṇibhyāṃ ca | yathā ca kuśalamuktaṃ tato
viparyayeṇākuśalaṃ 
kathaṃ krtvā | saṃsāra: paramārthenākuśala: | sarvadu:khapravrttyātmakatvena paramākṡematvāt |
akuśalamūlāhrīkyānapatrāpyāṇi svabhāvata: | tatsaṃprayuktā dharmā: saṃprayogata: | tatsamutthāpitā: 
kāyavākkarmajātyādiprāptaya: samutthānata: vyādhyapathyauṡadhādibhirupameyā: | evaṃ tarhi na

@203
kiṃcitsāsravamavyākrtaṃ bhaviṡyati kuśalaṃ vā | saṃsārābhyantaratvāt | paramārthata evamuktaṃ
vipākaṃ tu prati yatsāsravaṃ na vyākriyate tadavyākrtamityucyate | iṡṭavipākaṃ ca kuśalamityucyate |
yadi tu paramārthenāvyākrtaṃ mrgyate tat
paramāvyākrte dhruve ||9||
dve asaṃskrte niṡparyāyeṇānivrtāvyākrte | ākāśamapratisaṃkhyānirodhaśca | idaṃ vicāryate |
yadi [##11b. 11B1. IV##] samutthānavaśātkuśalākuśalatvaṃ kāyavākkarmaṇa: kiṃ na mahābhūtānām |
karmaṇi hi kartturabhiprāyo na mahābhūteṡu | samāhitasyāvijñaptau nāstyabhiprāyo na cāsamāhitaṃ 
cittaṃ tasyā: samutthāpakaṃ visabhāgabhūmikatvāditi{1. ##Y. seems to be## visabhāgatvād bhūmito vā |} kathaṃ tasyā: kuśalatvam | divyayorapi vā
cakṡu:śrotrayo: kuśalatvaprasaṅga: | kartavyo’tra yatna: | yaduktaṃ darśanaprahātavyaṃ cittaṃ 
vijñapterasamutthāpakamiti | kiṃ tarhi bhagavatoktaṃ “tato’pi mithyādrṡṭermithyāsaṃkalpa:
prabhavati mithyā vāgmithyākarmānta{2. ##Y##...karmmānta: |}” mityevamādi | aviruddhametat |
samutthānaṃ dvidhā hetutatkṡaṇotthānasaṃjñitam |
dvividhaṃ samutthānaṃ hetusamutthānaṃ tatkṡaṇasamutthānaṃ ca | tatraiva kṡaṇe{3. ##MS.## kṡaṇa |} tadbhāvāt{4. ##MS.## tat bhāvāt |} |
pravartakaṃ tayorādyaṃ dvitīyamanuvartakam ||10||
hetusamutthānaṃ pravartakamākṡepakatvāt | tatkṡaṇasamutthānamanuvartakaṃ kriyākālānuvartanāt |
kimidānīṃ tasya tasyāṃ kriyāyāṃ sāmarthyam | tena hi vinā’sau mrtasyeva na syādākṡiptā’pi satī |
acittakasya tarhi saṃvarotpattau kathaṃ bhavati | sphuṭatarā tarhi sacittakasya bhavatītyeta{5. ##Y.## tasya |} tsāmarthyam |
tatra ca 
pravartakaṃ drṡṭiheyaṃ vijñānam 
darśanaprahātavyaṃ cittaṃ vijñapte: prava-[##12a. 11A1. V##]rtakam | tatsamutthāpakayorvitarkavicārayo-
rnidānabhūtatvāt | na tvanuvartakam | bahirmukhacittasya kriyākāle tadabhāvāt | tatsamutthāpitaṃ
ca rūpaṃ darśanaprahātavyaṃ syāt |{6. ##MS.##...syātkiṃ} kiṃ syāt | abhidharmo bādhita: syāt | vidyā’vidyābhyāṃ
cāvirodhānnāsti rūpaṃ darśanaprahātavyam | sādhya eṡa pakṡa: | bhūtānyapi tarhi darśanaprahātavyāni
@204
syu: | samānacittotthāpitatvāt | naivaṃ bhaviṡyati yathā na kuśalākuśalāni bhavanti |
athavā punarbhavantu | naivaṃ śakyam | nahi tāni darśanaprahātavyāni yujyante nāpyaprahātavyāni |
kiṃ kāraṇam | akliṡṭasya dharmasya vidyā’vidyābhyāmavirodhāt | ato hetusamutthānamadhikrtya
sūtre paṭhanānnāsti virodha: | 
ubhayaṃ puna: |{1. ##MS.## punarmānasaṃ |} 
mānasaṃ bhāvanāheyaṃ 
bhāvanāheyaṃ punarmanovijñānamubhayaṃ bhavati | pravartakaṃ cānuvartakaṃ ca |
pañcakaṃ tvanuvartakam ||11||
pañca vijñānakāyā anuvartakā eva | tadidaṃ catuṡkoṭikaṃ bhavati | pravartakameva darśanaprahātavyaṃ 
cittam | anuvartakā eva pañca vijñānakāyā: | ubhayaṃ bhāvanāheyaṃ manovijñānam | nobhayamanā-
sravam | kiṃ khalu yathā pravartakaṃ tathaivānuvartakaṃ bhavati | nāyamekāntam | 
pravartake śubhādau hi syāttridhā’pyanuvartakam | 
ku-[##12b. 11B1. V##]śale pravartake kuśalākuśalāvyākrta{2. ##MS.##...vyākrte |}manuvartakaṃ syāt | evamakuśale
cāvyākrte ca |
tulyaṃ mune: 
buddhasya tu bhagavatastulyaṃ pravartakenānuvartakam | kuśale kuśalamavyākrte cāvyākrtam |
śubhaṃ yāvat{3. ##G.## vā’rtha |} 
kuśalaṃ vā bhavatyanuvartakamavyākrte’pi pravartake | na tu kadācit kuśalaṃ pravartakamanuvartakaṃ cāvyākrtaṃ 
bhavati | āmnāyamānā{4. ##Y.## amlāyamānā |} hi buddhānāṃ deśaneti | nāsti buddhānāmavyākrtaṃ cittamiti 
nikāyāntarīyā: | kuśalaikatānā{5. ##MS. not clear. It looks like## ...saṃtānā ##and it may be## sa ##is cancelled.
Y.## ...tānā |} hi buddhānāṃ saṃtatayo nityaṃ samāhitatvāt | uktaṃ hi sūtre
“caran samāhito nāgastiṡṭhannāga: samāhita: |
svapan samāhito nāgo niṡaṇṇo’pi samāhita” iti |
anicchayā’sya cittasyāvisaraṇādevamuktaṃ{6 ##MS.## ...viśaraṇā...|} na tu na santyavyākrtāni vipākajairyāpathikanirmāṇa-
cittāni buddhānāmiti vaibhāpikā: | mānasaṃ bhāvanāheyaṃ pravartakaṃ cānuvartakaṃ cetyuktam |
tatkuśalākuśalāvyākrtaṃ sarvaṃ veditavyam |
@205
nobhayaṃ tu vipākajam ||12||
vipākajaṃ tu cittaṃ naiva pravartakaṃ nānuvartakaṃ nirabhisaṃskāravāhitvāt | kimidānīṃ yathā pravartakaṃ{1. ##MS. drops## pra |} 
tathā vijñaptirāhosvidyathā’nuvartakam | kiṃ cāta: | yathā pravartakaṃ cet | ihāpi
nivrtāvyākrtā vijña-[##13a. 11A1. VI##]pti: prāpnoti | satkāyāntagrāhadrṡṭipravartitatvāt | 
na vā sarvaṃ darśanaprahātavyaṃ pravartakamiti viśeṡaṇaṃ vaktavyam | yathānuvartakaṃ cet akuśalāvyākrta-
cittasya prātimokṡavijñapti: kuśalā na prāpnoti | yathā pravartakaṃ tathā vijñaptirnatu yathā
darśanaprahātavyam | bhāvanā{2. ##MS.## bhāvānā...|}heyāntaritatvāt | yadi nānuvartakavaśādvijñapte: kuśalāditvaṃ na
tarhīdaṃ vaktavyam | hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktaṃ sūtre na tatkṡaṇasamutthānam | ato nāstīha
nivrtāvyākrtā vijñaptiriti | evaṃ{3. ##Y. adds## tu |} vaktavyam | anyavyavahitaṃ hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktamiti |
avasita: prasaṅga: |
sā tu pūrvoktā |
avijñaptistridhā jñeyā saṃvarāsaṃvaretarā |
saṃvaraścāsaṃvaraśca | tābhyāṃ cetaro naivasaṃvaro nāsaṃvara: | dau:śīlyaprasarasya saṃvaraṇaṃ saṃrodha:
saṃvara: | tatra puna: 
saṃvara: prātimokṡākhyo dhyānajo’nāsravastathā ||13||
trividha: saṃvara: | prātimokṡasaṃvara ihatyānāṃ kāmāvacaraṃ śīlam | dhyānasaṃvaro rūpāvacaraṃ 
śīlam | anāsravasaṃvaro’nāsravaṃ śīlam | tatra puna: 
aṡṭadhā prātimokṡākhya:
bhikṡusaṃvaro bhikṡuṇīsaṃvara: śikṡamāṇāsaṃvara: śrāmaṇerasaṃvara: śrāmaṇerīsaṃvara: upāsakasaṃvara
upā[##13b. 11B1. V##] sikāsaṃvara upavāsasaṃvaraśca | eṡo’ṡṭavidhasaṃvara: prātimokṡasaṃvara
ityākhyāyate | nāmata eṡo’ṡṭavidha: |
dravyatastu caturvidha: | 
bhikṡusaṃvara: śrāmaṇerasaṃvara upāsakasaṃvara upavāsasaṃvaraśca | ityeṡa caturvidha: prātimokṡasaṃvarastu
dravyata: | pratiniyatalakṡaṇatvāt | bhikṡusaṃvarādbhikṡuṇīsaṃvaro nānya: śrāmaṇerasaṃvarācca
śikṡamāṇāśrāmaṇerīsaṃvarau | upāsakasaṃvarādupāsikāsaṃvaro nānya: | kathaṃ jñāyate |
@206
liṅgato nāmasaṃcārāt 
liṅgamiti vyañjanasyākhyā yena strīpuruṡau liṅgyete | liṅgato hi bhikṡubhikṡuṇyādīnāṃ 
nāmasaṃcāro bhavati | kathaṃ krtvā | parivrtte hi vyañjane bhikṡurbhikṡuṇītyucyate bhikṡuṇī ca
punarbhikṡu: | śrāmaṇera: śrāmaṇerītyucyate śrāmaṇerī ca puna: śikṡamāṇā ca śrāmaṇera: | upāsaka
upāsiketyucyate upāsikā ca punarupāsaka iti | na ca vyañjanaparivrttau pūrvasaṃvaratyāge{1. ##Y.## tyāga...|}
kāraṇamasti nāpyapūrvasaṃvarapratilambhe | tasmādabhinna eṡāṃ caturṇāṃ saṃvarāṇāṃ tribhya: svabhāva: |
ya upāsakasaṃvarācchrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte tasmācca punarbhikṡusaṃvaraṃ kiṃ te saṃvarā virativrddhi-
yogādanyo’nya{2. ##MS## anyānya | ##Y.## anyena |} ucyante pañcadaśa [##14a. 11A1. VIII##] viṃśativat dīnāraśateravacca
āhosvit prthageva te sakalā jāyante{3. ##Y.## upajāyante |} | āha |
prthak
avyāmiśrā eva te prthaglakṡaṇā upajāyante | triṡu saṃvareṡu tisra: prāṇātipātaviratayo 
yāvanmadyapānavirataya: | evaṃ śeṡā: | ko nu tāsāṃ viśeṡa: | nidānaviśeṡādviśeṡa: |
kathaṃ krtvā | yathā yathā hi bahutarāṇi śikṡāpadāni samāditsate tathā tathā bahutarebhyo
madapramādapadebhyo{4. ##Y.## madapramādebhya: |} nivartamāno bahutarebhya: prāṇātipātādīnāṃ nidānebhyo nivartate viratīnāṃ ca
nidāneṡu pravartata iti nidānaviśeṡādviratīnāṃ viśeṡa: | evaṃ cāsati bhikṡusaṃvaraṃ pratyāca-
kṡāṇastrīnapi saṃvarānvijahyāddayorapi tatrāntarbhāvāt | na caitadiṡṭam | tasmāt prthageva
te saṃvarā: | 
te cāvirodhina: ||14||
te ca trayo’pi saha vartante | nottarasaṃvarasamādānāt pūrvakasya tyāga: | mā bhūt
bhikṡusaṃvaraparityāgādanupāsaka{5. ##MS. drops## ka |} eveti | 
kathaṃ cāyamupāsako bhavati kathamupavāsastho yāvat bhikṡu: | 
pañcāṡṭadaśasarvebhyo varjyebhyo viratigrahāt |
upāsakopavāsasthaśramaṇoddeśabhikṡutā ||15||
yathāsaṃkhyamanudeśo veditavya: | pañcabhyo varjanīyebhyo dharmebhyo viratisamādānādupāsakasaṃvarastho
@207
bha-[##14b. 11B1. VII##]vati | prāṇātipātādadattādānātkāmamithyācārāt mrṡāvādā{1. ##MS. drops## dā |}
tsurāmaireyamadyapānācca | aṡṭābhyo viratisamāda:nādupavāsastha: | prāṇātipātādattādānābrahmacarya-
mrṡāvādamadyapānebhyo gandhamālyavilepananrtyagītavāditrāduccaśayanamahāśayanādakālabhojanācca |
daśabhyo viratisamādānācchrāmaṇero bhavati | ebhya eva jātarūparajatapratigrahācca | nrtyagīta-
vāditragandhamālyavilepanaṃ cātra dvayīkrtya daśa bhavanti | sarvebhya eva varjanīyebhya: kāyavākkarmabhya: 
viratisamādānāt bhikṡurityucyate | sa eṡa prātimokṡasaṃvara: 
śīlaṃ sucaritaṃ karma saṃvaraścocyate
viṡamakarmaṇāṃ viratisamādānā{2. ##Y. seems to read## samāpādanāt, ##but notes## viratisamādānāt
##MSS.## |}cchīlam | śītalatvāditi nirukti: |
“sukhaśīlasamādānaṃ kāyo na paridahyata” iti
gāthāvacanāt | vidvatpraśastatvātsucaritam | kriyāsvabhāvatvātkarma | nanu cāvijñaptira-
kriyetyucyate | sā kathaṃ kriyā bhavati | na kurvanti tayā samāttayā lajjina: pāpamityakriyetyucyate |
sāpi tu vijñapticittābhyāṃ kriyata iti kriyā bhavati | kriyāhetutvāt kriyāphalatvāccetyapare |
saṃvara iti kāyavāco: saṃvaraṇāt | evaṃ tāvadaviśeṡeṇa prātimokṡasaṃvara: saṃ-[##15a. 11A1. VII##]
śabdyate |
puna: |
ādye vijñaptyavijñaptī prātimokṡakriyāpatha: ||16||
saṃvarasamādānasya prathame vijñaptyavijñaptī prātimokṡa ityucyate | pāpasya tena prātimokṡaṇā{3. ##Y.## pratimokṡaṇāt |}du-
tsarjanādityartha: | svārthe vrddhividhānādvaikrtavaiśasavat | prātimokṡasaṃvara ityapi kāyavāksaṃvaraṇāt
karmapatha ityu{4. ##Y. adds## api |}cyate | maulasaṃgrhītatvāt | dvitīyādiṡu kṡaṇeṡu prātimokṡasaṃvara eva na 
prātimokṡa: | prṡṭhaṃ ca na maula: karmapatha: | 
athaiṡāṃ saṃvarāṇāṃ kena ka: samanvāgata: |
prātimokṡānvitā aṡṭau{5. ##G.## cāṡṭo |}
prātimokṡasaṃvareṇāṡṭau nikāyā: samanvāgatā bhikṡurbhikṡuṇī yāvadupavāsastho’ṡṭama: | kiṃ khalu
@208
bāhyakānāṃ samādānaśīlaṃ nāsti | asti natu prātimokṡasaṃvara: | kiṃ kāraṇam | nahi
tadatyantaṃ pāpasya pratimokṡaṇāya saṃvartate | bhavasaṃniśritatvāt |
dhyānajena tadanvita: |
dhyānāddhyāne vā jāto dhyānaja:{1. ##MS.## dhyānata: |} | yo dhyānena samanvāgata: so’vaśyaṃ dhyānasaṃvareṇa |
sāmantakamapyatra dhyānaṃ krtvocyate | yathā grāmasāmantakamapi grāma ityucyate | astyasmin
grāme śāleyaṃ kṡetramasti braiheyamiti |
anāsraveṇāryasattvā: 
āryapudgalā anāsraveṇa saṃvareṇa samanvāgatā: | te puna: śaikṡāśaikṡā: | yaduktaṃ “sahabhūhetā-
vucyamā-[##15b. 11B1. VIII##]ne dvau saṃvarau cittānuvartināvi”ti | katamau tau |
eṡāmeva trayāṇām 
antyau cittānuvartinau ||17||
dhyānasaṃvaro’nāsravasaṃvaraśca | na prātimokṡasaṃvara: | kiṃ kāraṇam | anyacittācittakasyāpyanuvrtte: |
punastāveva dhyānānāsravasaṃvarau prahāṇasaṃvarākhyāṃ labhete{2. ##MS.## labhate |} | kasyāmavasthāyāmityāha 
anāgamye prahāṇākhyau tāvānantaryamārgajau |
anāgamye tau dhyānānāsravasaṃvarau navasvānantaryamārgeṡu prahāṇasaṃvarāvityucyete | tābhyāṃ dau:śīlyasya
tatsamutthāpakānāṃ ca kleśānāṃ prahāṇāt | ata eva syāddhyānasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti
catuṡkoṭikaṃ kriyate | prathamā koṭiranāgamyānantaryamārgavarjya: sāsravo{3. ##Y. omits## sāsrava: |} dhyānasaṃvara: | 
dvitīyā anāgamyānantaryamārgeṡvanāsrava:{4. ##Y. adds## saṃvara: |} | trtīyā anāgamyānantaryamārgeṡu sāsrava:{5. ##Y. adds## saṃvara: |} | caturthī
anāgamyānantaryamārgavarjyo’nāsravasavara: | evaṃ syādanāsravasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti catuṡkoṭikaṃ
yathāyogaṃ veditavyam | yattarhi bhagavatoktaṃ
“kāyena saṃvara: sādhu sādhu{6. ##MS. drops one## sādhu |} vācā’tha saṃvara: | 
manasā saṃvara: sādhu sādhu sarvatra saṃvara: || iti |
yaccoktaṃ “cakṡurindriyeṇa saṃvarasaṃvrto viharatī”ti | etau manaindriyasaṃvarau kiṃsvabhāvau |
naitāvavijñaptiśīlasvabhāvau | kiṃ tarhi |
@209
saṃprajānasmrtī dve tu [##16a. 11A. I##] manaindriyasaṃvarau ||18||
pratyekaṃ dvisvabhāvajñāpanārthaṃ punardvigrahaṇaṃ mā yathāsaṃkhyaṃ vijñāyīti mana:saṃvaro'pi smrtisaṃprajñāna-
svabhāva iti |{1. ##MS.## iti ndraya |} indriyasaṃvaro’pi | 
idaṃ vicāryate | ka: katamayā vijñaptyā’vijñaptyā vā kiyantaṃ kālaṃ samanvāgata iti |
tatra 
prātimokṡasthito nityamatyāgā{2. ##G.## ...mātyāgā | ##In this MS. we get both## atyāgāt
##and## ātyāgāt ##(see later)## |} dvartamānayā |{3. ##MS.## ...mānayā’vijñaptyā |}
avijñaptyā’nvita: 
ya: prātimokṡasaṃvarastha: pudgala ukta: sa yāvattāmavijñaptiṃ na tyajati tāvattayā vartamānayā nityaṃ
samanvāgata: |
pūrvāt kṡaṇādūrdhvamatītayā ||19|| 
prathamāt kṡaṇādūrdhvamatītayā’pi samanvāgata: | atyāgāditi sarvatrādhikrtaṃ veditavyam | yathā
prātimokṡasaṃvarastha ukta: 
tathaivāsaṃvarastho’pi
asaṃvarastho’pi yāvadasaṃvaraṃ na tyajati tāvannityamavijñaptyā vartamānayā{4. ##Y. adds## eva |} samanvāgata:{5. ##Y. adds## bhavati |} | 
kṡaṇādūrdhvamatītayā’pi |
dhyānasaṃvaravān sadā |
atītājātayā
dhyānasaṃvarasya lābhī nityamatītānāgatābhyāmavijñaptibhyāṃ{6. ##Y.## atotānāgatayā avijñaptyā |} samanvāgata: ātyāgāt | prathame hi
kṡaṇe sa janmāntaratyaktaṃ dhyānasaṃvaramatītaṃ labhate |
āryastu prathame nābhyatītayā ||20||
āryastu pudgalo’pyevamanāsravayā | ayaṃ tu viśeṡa: | sa prathame{7. ##Y. adds## tu |} kṡaṇe nātītayā{8. ##Y.## nā yatotayā |} 
samanvāgato mārgasya pūrvamanutpāditatvāt |
@210
samāhitāryamārgasthau tau yuktau vartamānayā |
tau dhyānānāsravasaṃvarā-[##16b. 12B. I##]nvitau samāhitāryamārgasamāpannau vartamānayā
avijñaptyā samanvāgatau yathākramaṃ na tu vyutthitau | saṃvarāsaṃvarasthānāṃ tāvadeṡa vrttānta: |
athedānīṃ madhyasthasya |
madhyasthasyāsti cedādau madhyayā
yo naiva saṃvare nāsaṃvare{1. ##Y.## naivasaṃvaranāsaṃvare |} sthita: sa madhyastha: | tasya nāvaśyamavijñaptirasti | yasya 
tvarita dau:śīlyaśīlāṅgādisaṃgrhītā sa ādau madhyayā samanvāgata: | vartamānā 
hyavijñaptiratītānāgatayormadhyād{2. ##MS.## ...dhyādūrddhaṃ |} 
ūrdhvaṃ dvikālayā{3. ##G.## madhyayordvandvikālayā |} ||21|| 
prathamāt kṡaṇādūrdhvamatītayā vartamānayā ca | ātyāgāditi vartate | kimasaṃvarastha:
kadācitkuśalayā vijñaptyā samanvāgato bhavati saṃvarastho vā punarakuśalayā bhavati | bhavan 
kadā kiyantaṃ vā kālamityāha 
asaṃvarastha: śubhayā’śubhayā saṃvare sthita: |
avijñaptyānvito yāvat prasādakleśavegavān{4 ##MS.## ...veśavān |} ||22||
yena prasādavegenāsaṃvarasthasya{5. ##MS.## ...saṃvarastasya |} kuśalā’vijñaptirutpadyate stavavandanādikriyāṃ kurvata: yena ca kleśavegena
saṃvarasthasyākuśalā’vijñaptirutpadyate badhabandhanatāḍ+anādikriyāṃ kurvata: tau yāvadanuvartete{6. ##MS.## ...varttate |} tāvatte
apyavijñaptī | sa ādye kṡaṇe vartamānayaivāvijñaptyā{7. ##MS.## varttamānayaiva vijñaptyā |} samanvāgato bhavatyanyeṡvatītayā’pi |
avijñaptyadhikāra: samāpta: | 
vijñaptyā tu puna:{8. ##G.## yutā: |} sarve [##17a. 12A. II##]kurvanto madhyayānvitā:{9. ##G.## kurvantāmavyayānvitā: |} |
sarve saṃvarāsaṃvaramadhyasthā yāvadvijñaptiṃ kurvanti tāvattayā varttamānayā samanvāgatā: | 
atītayā kṡaṇādūrdhvamātyāgāt 
prathamāt kṡaṇādūrdhvamātyāgādatītayā vijñaptyā samanvāgato bhavati |
nāstyajātayā ||23||
@211
anāgatayā tu vijñaptyā na kaścit samanvāgata: |
nivrtānivrtābhyāṃ ca nātītābhyāṃ samanvita: |
atītābhyāmapi nivrtānivrtāvyākrtābhyāṃ vijñaptibhyāṃ na kaścitsamanvāgata: | durbalasya hi
dharmasya prāptirapi durbalā nānubandhībhavati | kiṃkrtaṃ tasyā daurbalyam | cittakrtam |
cittasyāpi tarhi nivrtāvyākrtasya mā bhūt | naitadevam | jaḍ+ā hi vijñapti: paratantrā ca |
na caivaṃ cittam | sā hi vijñaptirdu rbalenotthāpitā durbalatarā bhavati | 
asaṃvarastha ityuktam | ko’yamasaṃvaro nāma |
asaṃvaro duścaritaṃ dau:śīlyaṃ karma tatpatha: ||24||
asaṃvarasyeme paryāyaśabdā: | tatra kāyavācorasaṃvaraṇādasaṃvara: | sadbhi: kutsitatvādaniṡṭaphalatvād{1. ##MS. drops## d |}
duścaritam | śīlavipakṡāddau:śīlyam | kāyavākkarmatvātkarma | maulasaṃgrhītatvātkarmapatha: |
syādvijñaptyā samanvāgato nāvijñaptyeti catuṡkoṭikam | tatra tāvat 
vijñaptyaivānvita: kurvanmadhyastho mrducetana: |
mrdvyā cetanayā kuśalamakuśalaṃ vā kurvannaiva-[##17b. 12B. II##] saṃvaranāsaṃvarasthito vijñaptyaiva 
samanvāgato bhavati nāvijñatyā prāgevāvyākrte{2. ##Y.## prāgevānyākrtam |} anyatraupadhikapuṇyakriyāvastukarmapathebhya: |{3. ##MS.## patheyyastyaktā...|}
tyaktānutpannavijñaptiravijñaptyāryapudgala: ||25||
avijñaptyaiva samanvāgato na vijñaptyā yenāryapudgalena janmāntaraparivrttau na tāvadvijñaptaṃ vā
punarvihīnam | uktaṃ saṃvarāsaṃvaramadhyasthānāṃ vijñaptyavijñaptisamanvāgamanavyavasthānam |
athaite saṃvarā: kathaṃ labhyante |
dhyānajo dhyānabhūmyaiva labhyate 
yadā dhyānabhūmikaṃ cittaṃ pratilabhyate maulīyaṃ sāmantakīyaṃ vā sāsravaṃ tadā dhyānasaṃvaro’pi
sahabhūtatvāt |
anāsravastayā |
āryayā
tayaiva dhyānabhūmyā’nāsravayā labhyamānayā’nāsrava: saṃvaro labhyate | tatra ṡaṭ dhyānabhūmayo’nāsravā
bhavanti catvāri dhyānāni anāgamyasyānantaraṃ ceti paścātpravedayiṡyāma: |
@212
prātimokṡākhya: paravijñapanādibhi:{1. ##MS. drops## pa | ##G.## ..jñāpanā... |} ||26|| 
prātimokṡasaṃvarastu paravijñaptito labhyate | yadyenaṃ paro vijñapayati{2. ##Y.## vijñāpayati |} asau ca param | sa puna: 
saṃghādvā pudgalādvā | saṃghādbhikṡubhikṡuṇīśikṡamāṇāsaṃvarā: pudgalādanye | daśavidhā upasaṃpaditi 
vinayavibhāṡikā: | tasya upasaṃgrahaṇārthamādiśabda: | svayaṃbhūtvena buddhānāṃ pratyekabuddhānāṃ ca
niyāmāvakrāntyā pañcakā-[##18a. 12A. III##]nām ehibhikṡukayā yaśa:prabhrtīnām
śāsturabhyupagamānmahākāśyapasya praśnārādhanena sodāyina: gurudharmābhyupagamena mahāprajāpatyā:
dūtena dharmadinnāyā: vinayadharapañcamena pratyantimeṡu janapadeṡu daśavargeṇa{3. ##MS.## varggena |} madhyeṡu janapadeṡu
śaraṇagamanaṃ traivācikena ṡaṡṭibhadravargapūgopasaṃpāditānāmiti teṡāṃ nāvraśyaṃ vijñaptyadhīna: 
prātimokṡasaṃvara: | sa punareṡa prātimokṡasaṃvara: samādīyamāna: kiyantaṃ kālaṃ samādātavya: |
yāvajjīvaṃ samādānamahorātraṃ ca saṃvrte: |
saptanaikāyikasya prātimokṡasaṃvarasya yāvajjīvaṃ samādānam upavāsasaṃvarasyāhorātramityeṡa
niyama: | kiṃ kāraṇat | dvau hi kālaparyantau | ahorātraparyanto jīvitaparyantaśca |{4. ##MS.## paryantaścāho... |}
ahārotrāṇāṃ paunaruktayena pakṡādaya: | kālo nāma ka eṡa dharma: | saṃskāraparidīpanādhi- 
vacanametat | ālokāvasthā hi dvīpeṡu divasa ityucyate | tamo’vasthā rātri: | yuktaṃ 
tāvajjīvitādūrdhvaṃ satyapi samādāne saṃvarasyānutpatti:{5. ##MS.## nutpattiṃ |} | visabhāgatvādāśrayasya tena ca 
tatrāprayogādasmaraṇācca | athāhorātrādūrdhvaṃ pañcarātraṃ daśarātraṃ vā upavāsasamādānasya ka: pratibandho
bahūnāmupavāsasaṃvarā-[##18b. 12B. III##] ṇāmutpattau | itthamasti pratibandho yadbhagavānaho-
rātrikamevopavāsaṃ sūtre śāsti sma | idamidānīṃ saṃpradhāryam | kiṃ tāvadahorātrādūrdhvaṃ
saṃvaratyānutpattiṃ paśyatā tathāgatenāhorātrika upavāso deśita utāho durbalendriyāṇāmahorātrake’pi
saṃvarasamādānena saṃniyojanārthamiti | kutastvetadevaṃ tarkyate | ahorātrāt pareṇāpi
saṃvarotpattau yuktyavirodhāt | tadetatkasyacidapyahorātrādūrdhvamadeśanāṃ necchanti vaibhāṡikā: |
asaṃvarasyedānīṃ ka: kālaniyama: |
nāsaṃvaro’styahorātraṃ 
yāvajjīvaṃ pāpakarmābhyupagamādasaṃvara{6. ##MS.## ...karmmānyupa... |} upajāyate nāhorātraṃ yathopavāsa: | kiṃ kāraṇam |
@213
na kilaivaṃ pragrhyate{1. ##G.## sa grhyate |} ||27|| 
na kila kaścidevamasaṃvaraṃ{2. ##MS.## ...saṃvara |} samādatte{3. ##MS.## samādatta |} yathopavāsaṃ kaccidahamahorātramasaṃvrta: syāmiti |
kutsitatvātkarmaṇa: | evaṃ caiva na kaścidādatte kaccidahaṃ{4. ##MS.## kaścidaha |} yāvajjīvamasaṃvrta: syāmiti | 
yāvajjīvamapyasya lābho na syāt{5. ##MS## nāt |} | yadyapi naivamādatte tathāpyatyantavipannenāśayena tāṃ kriyāṃ 
prakurvannasaṃvaraṃ pratilabhate na kālāntaravipannena | upavāsasaṃvarastu samādānabalādhānādanātyantike-
‘pyāśaye labhyata eva | saṃvarārthitvāt | yadi pu-[##19a. 12A. VI##] na: kaścidasaṃvareṇāpyarthī
kālāntaramasaṃvaraṃ samādadītaṃ so’vaśyaṃ labheta | na tvetaddrṡṭamiti naivaṃ vyavasthāpyate | 
avijñaptivadasaṃvaro’pi nāsti dravyata iti sautrāntikā: | sa eva tu pāpakriyābhisaṃdhirasaṃvara: |
sānubandho yata: kuśalacitto’pi tadvānu{6. ##Y. adds## iti |}cyate | tasyānirākrtatvāt |
athāhorātraṃ grhyamāṇa upavāsa: kathaṃ grahītavya: |
kālyaṃ grāhyo’nyato nīcai: sthitenoktānuvāditā |
upavāsa: samagrāṅgo nirbhūṡeṇāniśākṡayāt ||28||
kālyaṃ tāvatsūryodayakāle ahorātrikatvātsaṃvarasya | yastu pūrvakrtasamādāno nityamaṡṭabhyāmupace-
ṡyāmīti sa bhuktvāpi grhṇīyāt | anyataśca grahītavyo na svayamevāparāpekṡayā satsvapi 
pratyayeṡvanatikramārtham | nīcai: sthitenotkuṭṭakena vā jānupātena vā kapokamañjaliṃ krtvā’nyatra
sthāsyāt | agauravasya hi saṃvaro notpadyate | dātuśca vacanamanubruvīta{7. ##MS.## ...bruvata |} | na pūrvaṃ na 
yugapat | evaṃ hyasau parasmāt grhīto bhavati | anyathā hi dānagrahaṇaṃ na sidhyet |
samagrāṅgaścāṡṭāṅga eva grahītavyo na vikalāṅga: | nirbhūṡeṇa ca | ājasrikamabhyalaṃkāraṃ{8. ##MS.## ...kālaṃ |} 
muktvā | ājasriko hyalaṃkāro nātyarthaṃ madamādadhāti | ārātriparikṡayā-[##19b. 12B. IV##] cca
grahītavyo yāvat puna: sūryodayāt | ato’nyathā grhṇata: sucaritamātraṃ syānnatūpavāsasaṃvara: |
evaṃ ca krtvā aurabhrikapāradārikayo rātridivasopavāsakayo:{9. ##MS. looks like## ..iyo: |} sāphalyaṃ prayujyate | arhatāṃ samīpe
vasantyanenetyupavāsasteṡāmanuśikṡaṇāt | yāvajjīvikasaṃvarasamīpe vasantyanene{10. ##MS.## vasantyananene |}tyapare |
alpakuśalamūlānāṃ kuśalamūlapoṡaṇāt poṡadha iti vā | 
@214
“poṡaṃ dadhāti manasa: kuśalasya yasmā-
duktastato bhagavatā kila poṡadho’yami”ti |
kimarthaṃ punaraṡṭāṅgānyupādīyante | yasmāt 
śīlāṅgānyapramādāṅgaṃ vratāṅgāni yathākramam | 
catvāryekaṃ tathā trīṇi 
catvāri tāvacchīlāṅgāni yāvanmrṡāvādavirati: | prakrtisāvadyaviratitvāt | ekamapramādāṅgaṃ
madyapānādvirati: | samāttaśīlo’pi madyapa: pramādyeta | trīṇi vratāṅgāni yāvadakālabhojanādvi-
rati: | saṃvegānuguṇatvāt | kiṃ punarebhirapramādāṅgavratāṅgairanupāttai: syāt | 
smrtināśo madaśca tai: ||28||
madyaṃ hi pibata: kāryā{1. ##MS.## kāyā |} kāryasmrtireva naśyet | uccaśayanamahāśayananrttagītādikaṃ pratisevamānasya{2. ##MS.## pratiṡeva...|}
mada: saṃbhavet | mattasya ca dau:śīlyamadūraṃ bhavet | kāle [##20a. 12A. V##] 
punarbhuñjānasyocitabhaktakālaparihārādupavāsasmrti: saṃvega{3. ##MS.## samveśa |}ścopatiṡṭhet | tadabhāvādubhayaṃ na 
syāditi | kecittu khalvakālabhojanāt prativiratimevopavāsaṃ manyante | tasya
śeṡāṇyaṡṭāṅgānīti | nrtyagītavāditraṃ gandhamālyavilepanaṃ ca dvayaṃ krtvā | evaṃ tu sati 
sūtrapāṭho na yujyeta | akālabhojanādviratimunatvā “anenāhamaṡṭamāṅgena teṡāmāryāṇāmarhatāṃ 
śikṡāyāmanuśikṡe anuvidhīya” iti | kastarhi so’nya upavāso yasyemānyaṅgāni{4. ##MS.## yasyeyamāṃgāni |} | 
samudāyasyāvayavā aṅgāni | yathā rathasyāṅgāni caturaṅgo balakāya: pañcāṅgaṃ tūryaṃ tathā’ṡṭāṅga 
upavāso draṡṭavya: | akālabhojanāt prativiratirupavāsa upavāsāṅgaṃ ca yathā samya{5. ##MS.## samyak | ##In this MS. he always writes## samyak ##as in the following cases##}gdrṡṭirmārgo{6. ##MS.## drṡṭimārgo |}
mārgāṅgaṃ ca | dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bodhirbodhyaṅgaṃ samādhirdhyānaṃ dhyānāṅgaṃ{7. ##MS.## samādhirdhyānāṃgaṃ |} ceti vaibhāṡikā: |
natu teṡāmeva samyagdrṡṭyādīnāṃ ta evāṅgatvāya kalpanta iti | pūrvakā: samyagdrṡṭyādaya uttareṡāmaṅgaṃ 
yadi syu: prathamakṡaṇotpanna āryamārgo nāṡṭāṅga: syāt |
kiṃ khalvayamupavāsakasyaivopavāsa āhosvidanyasyāpi |
anyasyāpyupavāso’sti śaraṇaṃ tvagatasya na |
anupavāsako’pi yastamahorātraṃ{8. ##MS.## ...rātra |} buddhadharmasaṃghān śa[##20b. 12B. V##] raṇaṃ{9 ##MS.## saraṇaṃ |} gatvopavāsaṃ
@215
grhṇāti tasyotpadyate upavāsasaṃvaro nānyathā | anyatrājñānāt | sūtra uktaṃ “yataśca mahānāman 
grhī avadātavasana: puruṡa: puruṡendriyeṇa samanvāgato buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati dharmaṃ saṃghaṃ śaraṇaṃ
gacchati vācaṃ ca bhāṡate upavāsakaṃ ca māṃ dhāraya | iyatā upavāsako bhavatī”ti | tat
kiṃ śaraṇagamanādevopavāsako bhavati | bhavatīti vahirdeśakā:{1. ##MS.## bahirdeśaka: |} | na vinā saṃvareṇeti 
kāśmīrā: | yattarhi sūtra uktam | nāstyatra{2. ##Y. adds## sūtra |} virodha: | yasmādasyotpadyate tata eva 
upāsakatvopagamātsaṃvrt{3. ##MS.## saṃvrta: |} 
upāsakatvābhyupagamādevāsyopāsakasaṃvaro jāyate | “yadevābhyupagacchatyupāsakaṃ māṃ dhārayetyādyagreṇa{4. ##MS.## dhārayodyāgreṇa |} 
yāvajjīvaṃ prāṇapetami”ti | prāṇātipātādyapetamityartho madhyapadalopāt | laghusaṃvarasyāpi
vyutpādanārthaṃ śikṡāpadānām 
uktistu bhikṡuvat ||30||
yathaivaṃ bhikṡurlabdhasaṃvaro’pi puna: śikṡāpadāni grāhyate śrāmaṇeraśca vyutpādanārthamita{5. ...mitiścā ..|} ścāmutaśca te{6. ##Y.## tava |}
saṃvara iti tathopavāsako’pi na tu vinā saṃvareṇopāsako’sti |
sarve cet saṃvrtā ekadeśakāryādaya: katham |
yadi sarva evopāsakā upāsakasaṃvarasthā: kathaṃ bhagavatā ekadeśa-[##21a. 12A. VI##]
kārī pradeśakārī{7. ##MS drops## pradeśakārī |} yadbhūya:kārī{8. ##MS.## yat bhūya:kārī |} paripūrṇakārī copāsaka ukta: |
tatpālanāt kila proktā: 
yo hi yacchikṡāpadaṃ pālayati sa tatkārītyukta: | sarvetu samaṃ saṃvarasya: | idamutsūtraṃ vartate |
kimatrotsūtram | upāsakatvābhyupagamādeva saṃvaralābho yasmāt prāṇātipātamityāheti | na 
hyevaṃ sūtrapāṭha: ukto yathā mahānāmasūtre pāṭha:{9. ##Y.## ...sūtrapāṭha: |} | tatraiva copāsakalakṡaṇopadeśo nānyatra |
yatra tveṡa pāṭho “yāvajjīvaṃ prāṇāpetaṃ śaraṇagatamabhiprasannami”ti | tatra{10. ##Y.## tataste |} te drṡṭasatyā{11 ##Y. adds## pudgalā: |} 
“avetyaprasādānvayaṃ prāṇairapi saddharmopagamanaṃ darśayanti sma | jīvitaheto{12. ##Y. omits## sma jīvitaheto: |}rapyabhavyā vayamenaṃ 
dharmaṃ parityaktu”miti | na tveṡa lakṡaṇopadeśa: saṃvarasya | prāṇāpetaṃ tu na kvacit paṭhyate |
@216
kaścaitadaparisphuṭārthaṃ paṭhet | ekadeśakāryādīṃstu khaṇḍitaśikṡānadhikrtya praśna eva na yujyate |
kuto visarjanamāveṇikadharmāṇām{1. ##MS.## visajjanaṃ | āveṇika.. |} | ko hyupāsakasaṃvaraṃ jānan etanna jñāsyate yo hi yacchikṡāpadaṃ
na khaṇḍayati sa tatkārī bhavatīti | upāsakasaṃvarasya tu parimāṇānabhijñāṃstanmātraśikṡākṡamān{2. ##Y.##...kṡamāṃ |}
pratyeṡa praśno yujyate | “kiyatā bhadantopāsaka ekadeśakārī bhavati yāvat paripūrṇakārī bhavati |”
ya-[##21b. 12B. VI##]di tarhi vinā saṃvareṇopāsaka: syādvikalena vā bhikṡuśrāmaṇerāvapi
syātām | kathaṃ tāvedaṡāmupāsakasaṃvarādīnāmaṅgapratiniyamo bhavati | śāstrprajñaptivaśāt | 
upāsakatvādipratiniyamo’pi śāstrprajñaptivaśādiṡyatām | vināpi hi saṃvareṇopāsaka: prajñaptito
na tu bhikṡuśrāmaṇerāviti te tvetannecchanti kāśmīrā: | sarveṡāṃ tu saṃvarāṇām 
mrdvāditvaṃ yathā mana: ||31||
mrdumadhyādhimātratvaṃ sasaṃtānacittavaśāt | evaṃ ca krtvā’rhato’pi mrdu: prātimokṡasaṃvara: syāt
prthagjanasyādhimātra:| kiṃ puna: saṃvaragrahaṇādevopāsaka: syādvinā śaraṇagamanai: | na syādanyatrājñānāt |
yo buddhadharmasaṃghāñcharaṇaṃ gacchati kimasau śaraṇaṃ gacchati |
buddhasaṃghakarāndharmānaśaikṡānubhayāṃśca sa: |
nirvāṇaṃ ceti śaraṇaṃ yo yāti śaraṇatrayam ||32||
yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati aśaikṡānasau buddhakarakāndharmāñcharaṇaṃ gacchati yeṡāṃ prādhānyena sa ātmabhāvo 
buddha{3. ##MS.## baddha |} ityucyate yeṡāṃ vā lābhena sarvāvabodhasāmarthyādbuddho bhavati | ke punaste | kṡayajñānādaya: 
saparivārā: | rūpakāyasya pūrvaṃ paścāccāviśeṡāt | kiṃ sarvabuddhānathaikam | lakṡaṇata: sarvabuddhān |
mārgasyā-[##22a. 12A. VII##] vilakṡaṇatvāt | ya: saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchati śaikṡāśaikṡānasau
saṃghakarakāndharmān gacchati yeṡāṃ lābhenāṡṭau pudgalā: saṃghībhavanti | abhedatvāt{4. ##Y.## abhedyatvāt |} | kiṃ 
sarvasaṃghānathaikam | lakṡaṇata: sarvasaṃghānmārgasyāvilakṡaṇatvāt | yattu sūtra uktaṃ “yo’pyasau{5. ##Y.## yo’sau |} 
bhaviṡyatyanāgate’dhvani saṃgho nāma tamapi śaraṇaṃ gacchatami”ti | tat pratyakṡabhāvina: 
saṃvaratvasyodbhāvanārtham | yo dharmaṃ śaraṇaṃ gacchati asau nirvāṇaṃ śaraṇaṃ gacchati pratisaṃkhyā-
nirodham | svaparasaṃtānakleśānāṃ du:khasya ca śāntyekalakṡaṇatvāt | yadyaśaikṡā dharmā eva buddha:
kathaṃ tathāgatasyāntike duṡṭacittarudhirotpādanādānantaryaṃ bhavati | āśrayavipādanātte’pi vipāditā 
@217
bhavantīti vaibhāṡikā: | śāstraṃ tu naivaṃ vācakamaśaikṡā dharmā eva buddha iti | kiṃ tarhi |
buddhakarakā iti | ata āśrayasya buddhatvāpratiṡedhādacodyamevaitat | anyathā hi laukikacittastho
na buddha: syānna saṃgha: śīlameva ca{1. ##Y.## sa |} bhikṡukarakaṃ bhikṡu: syāt | yathā tu yo bhikṡūn pūjayati
bhikṡukarakamasau śīlaṃ pūjayati | evaṃ yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchatyaśaikṡānasau buddhakarakāndharmān 
śaraṇaṃ gacchati | yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati so’ṡṭādaśābeṇikānbu-[##22b. 12B. VII##]
ddharmānityapare | kiṃsvabhāvāni śaraṇagamanāni | vāgvijñapti{2. ##D. adds## tatsamutthitadharma |}svabhāvāni | ka: puna: 
śaraṇārtha: | trāṇārtha: śaraṇārtha: | tadāśrayeṇa sarvadu:khātyantanirmokṡāt{3. ##D.## vimokṡāt |} | uktaṃ hi 
bhagavatā
“bahava: śaraṇaṃ yānti parvatāṃśca vanāni ca 
ārāmānvrkṡāṃścaityāṃśca{4. ##Y. D.## caṃtyavrkṡāṃśca |} manuṡyā bhayavarjitā:{5. ##D.## tarjitā: |} ||
na tve{6. ##D.## na cai |}taccharaṇaṃ śreṡṭhaṃ naitaccharaṇamuttamam |
naitaccharaṇamāgamya sarvadu:khātpramucyate ||
yastu buddhaṃ ca dharmaṃ ca saṃghaṃ ca śaraṇaṃ gata: |
catvāri cāryasatyāni paśyati prajñayā yadā ||
du:khaṃ du:khamamutpādaṃ du:khasya samatikramam | 
āryaṃ cāṡṭāṅgikaṃ mārgaṃ kṡemaṃ nirvāṇagāminam || 
etaddhi śaraṇaṃ śreṡṭhametaccharaṇamuttamam |
etaccharaṇamāgamya sarvadu:khāt pramucyate ||” iti | 
ata eva śaraṇagamanāni sarvasaṃvarasamādāneṡu dvārabhūtāni |
kiṃ puna: kāraṇamanyeṡu saṃvareṡvabrahmacaryādvirati: śikṡāpadaṃ vyavasthāpitam upāsakasya tu
kāmamithyācārāt |
mithyācārātigarhyatvātsaukaryādakriyāptita: |
kāmamithyācāro hi loke’tyantaṃ garhita: | pareṡāṃ dāropaghātādāpāyikatvācca | na tathā’brahmacaryam |
sukarā ca kāmamithyācārādviratirgrhānadhyāvasatāṃ duṡkarā tvabrahmacaryāditi duṡkaraṃ karttuṃ
notsaheran | ā-[##23a. 12A. VIII##] ryāścākaraṇasaṃvaraṃ kāmamithyācārāt pratilabhante |
janmāntareṡvapyanadhyācaraṇānnatvabrahmacaryādityupāsakasyāpi tasmādena virati: śikṡapadaṃ vyavasthāpitaṃ
@218
mā bhūt parivrttajanmāntara: śaikṡa upāsakasaṃvarāṅgeṡvasaṃvrta iti | akriyāniyamo hyakaraṇasaṃvara: |
ya upāsakā: santo bhāryā: pariṇayanti kiṃ taistābhyo’pi saṃvara: pratilabdho’tha na | pratilabdho
mā bhūt prādeśikasaṃvaralābha iti | kathaṃ saṃvarakṡobho na bhavati | yasmāt 
yathābhyupagamaṃ lābha: saṃvarasya na saṃtate: ||33|| 
yathā hyeṡāmabhyupagamastathā saṃvaralābha: | kathaṃ caiṡāmabhyupagama: | kāmamithyācārādviramāmīti |
na tvatra saṃtāne mayā brahmacaryaṃ na kartavyamityata evaiṡāṃ tadadhiṡṭhātkāmamithyācārāṅgādeva saṃvaralābho
nābrahmacaryāditi nāsti bhāryībhūtāyāṃ saṃvarakṡobha: |
atha kasmāt{1. ##MS.## kasmātmrṡā...|} mrṡāvādād viratirevopāsakasaṃvaraśikṡāpadaṃ na paiśunyādivirati: | ebhireva
ca tribhi: kāraṇai: |
“mrṡāvādātigarhyatvāt saukaryādakriyāptita: |”
mrṡāvādaprasaṅgācca sarvaśikṡāvyatikrame{2. ##G.## ...bhyatikrame |} |
sarvatra hi śikṡātikrame samanuyujyamānasyopasthitamidaṃ bhavati nāhamevamahā [##23b. 12B. VIII##]-
rṡamiti mrṡāvādasya prasaṅgo bhavatyato mrṡāvādādviratirvidhīyate kathaṃ krtātikramo’pyātmani
māviṡkuryāditi | kiṃ puna: kāraṇaṃ pratikṡepaṇasāvadyācchikṡāpadasya na vyavasthāpitam |
pratikṡepaṇasāvadyānmadyādeva 
kiṃ kāraṇaṃ madyādeva nānyasmāt |
anyaguptaye ||34||
madyaṃ pibato’nyānyapyaṅgānyaguptāni syu: | kathaṃ punarmadyapānaṃ pratikṡepaṇasāvadyaṃ gamyate |
prakrtisāvadyalakṡaṇābhāvāt | prakrtisāvadyaṃ hi kliṡṭenaiva cittenādhyācaryate | śakyaṃ tu madyaṃ pratīkāra-
buddhayaiva pātuṃ yāvanna madayet | kliṡṭameva taccittaṃ yanmadanīyaṃ jñātvā pibati | na tat kliṡṭaṃ
yadamadanīyamātrāṃ viditvā pibati | prakrtisāvadyaṃ madyamiti vinayadharā: | “kathaṃ bhadantaglāna
upasthātavya: | prakrtisāvadyamupālin{3. ##Y. reads## upāle ##and notes## upāliṃ
##MSS.## |} sthāpayitvā” ityuktaṃ bhagavatā | śākyeṡu ca
glāneṡu madyapānaṃ nābhyanujñātam | idaṃ coktaṃ “māṃ bhikṡava: śāstāramuddiśadbhi: kuśāgreṇāpi
madyaṃ na pātavyami"tyata: prakrtisāvadyamiti jñāyate | āryaiśca janmāntaragatairapyanadhyā-
cārāt | prāṇivadhādivat | kāyaduścaritavacanāddurgatigamanācceti | netyābhidhārmikā: | 
@219
utsargavihitasyāpi [##24a. 12A1. I##]glāneṡu prajñaptisāvadyasya punarmadyasyāpavāda: prasaṅgapari-
hārārthaṃ madanīyamātrāniyamanāt{1. ##MS.## mātrāṇi niyamamāt  ##Y.## mātrāniyamāt |} | ata eva{2. ##Y. adds## ca |} kuśāgrapānapratiṡedha: | āryeranadhyācaraṇaṃ
hrīmattvāttena ca smrtināśāt | alpakasyāpyapānamaniyamādviṡavat | duścaritavacanaṃ 
pramādasthānatvāt | ata evātra{3. ##Y.## atraiva |} pramādasthānagrahaṇaṃ nānyeṡu teṡāṃ prakrtisāvadyatvāt | 
atyāsevitena durgatigamanābhidhānam | tatprasaṅgenābhīkṡṇamakuśalasaṃtatipravrtterāpāyikasya karmaṇa
ākṡepādvrttilābhādvā | surāmaireyamadyapramādasthānamiti ko’rtha: | surā annāsava:{4. ##MS.## annasāva: |} |
maireyaṃ dravāsava:{5. ##MS.## dravyāsava: |} | te ca{6. ##Y.## vā |} kadācidaprāptacyuta{7. ##Y.## pracyuta |}madhyabhāve bhavata: ityato madyagrahaṇam |
pūgaphalakodravādayo’pi madayantīti surāmaireyagrahaṇam | prajñaptisāvadyasyāpyādareṇa praheyatve
kāraṇa{8. ##MS.## kāraṇaṃ |}jñāpanārthaṃ pramādasthānavacanam | sarvapramādāspadatvāditi |
ya ime traya: prātimokṡadhyānānāsravasaṃvarā: kimeṡāṃ yata eko labhyate tata: śeṡau{9. ##MS.## śeṡo netyāha |} | netyāha | 
kiṃ tarhi |
sarvobhayebhya: kāmāpto vartamānebhya{10. ##MS.## mānebhya: |} āpyate | 
vartamānebhya eva skandhāyatana{11. ##MS. drops## na |}dhātubhya:{12. ##MS.## ...dhātubhyo |} kāmāpta iti prātimokṡasaṃvara: | sarvebhya iti 
maulaprayogaprṡṭhebhya: | ubhayebhya [##24b. 12B1. I##] iti sattvāsattvākhyebhya: prakrtiprati-
kṡepaṇasāvadyebhyaśca vartamānebhya eva skandhāyatanadhātubhyo labhyate | sattvādhiṡṭhānapravrttatvāt 
nātītānāgatebhya: | teṡāmasattvasaṃkhyātatvāt |
maulebhya: sarvakālebhyo dhyānānāsrava{13. ##MS.## dhyānānāmeva |}saṃvarau ||35||
maulebhya eva karmapathebhyo dhyānānāsravasaṃvarau labhyete na prayogaprṡṭhebhya: kuta eva prajñaptisāvadyebhya:
sarvakālebhyaśca skandhāyatanadhātubhyo labhyete{14. ##MS.## labhyate |} atītānāgatebhyo’pi | ata eva catuṡkoṭikaṃ 
kriyate | santi tāni skandha{15. ##MS. drops## ndha |}dhātvāyatanāni yebhya: prātimokṡasaṃvara: eva labhyate na
dhyānānāsravasaṃvarāviti vistara: | prathamā koṭi: pratyutpannebhya: sāmantakaprṡṭhebhya: pratikṡepaṇasāvadyācca |
dvitīyā’tītānāgatebhyo maulebhya: karmapathebhya: | trtīyā pratyutpannebhyo maulebhya: karmapathebhya: |
@220
caturthyatītānāgatebhya: sāmantakaprṡṭhebhya: iti | natu saṃvarakāle vartamānā: karmapathā: santīti
vartamānādhiṡṭhānebhya: iti vaktavyam | anāgatānāmeva saṃvaraṇaṃ yujyate nātītavartamānānām | 
atha kiṃ saṃvarāsaṃvarau sarvasattvebhya eva labhyete sarvāṅgebhya: sarvakāraṇaiśca āhosvidasti
bheda: | niyataṃ tāvat labhyate [##25a. 12A1. II##]
saṃvara: sarvasattvebhyo vibhāṡā tvaṅgakāraṇai: |
sarvasattvebhya eva{1. ##D.## khalu |} saṃvaro labhyate{2. ##D. adds## na ##(supported by Chinese) In that case one full stop
or coma is required after## kebhyaścit |} kebhyaścit aṅgebhyastu vibhāṡā | kaścit sarvebhyo labhyate |
bhikṡusaṃvara: | kaściccaturbhya: | tato’nya: | karmapathā hi saṃvarasyāṅgāni | kāraṇairapi kenacit paryāyeṇa 
sarvai: kenacidekena | kena{3. ##D.## katham |} tāvatsarvai: | yadyalobhādveṡāmohā: kāraṇānīṡyante | kenai{4. ##D.## katham |}kena | yadi
mrdumadhyādhimātrāṇi cittāni kāraṇānīṡyante | {5. ##D.## paścimena paryāyeṇa niyamyocyate |}paścimaṃ paryāyaṃ niyamayyocyate{5. ##D.## paścimena paryāyeṇa niyamyocyate |} asti saṃvarasthāyī
sarvasattveṡu saṃvrto na sarvāṅgai:{6. ##MS.## sarvāṃge |} na sarvakāraṇai: | yo mrdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā upāsakopavāsa
śrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte | asti sarva{7. ##MS.## sarva |} sattveṡu saṃvrta: sarvāṅgaiśca na tu sarvakāraṇai: | yo mrdunā
cittena madhyenādhimātreṇa vā bhikṡusaṃvaraṃ samādatte | asti sarvasattveṡu sarvāṅgai: sarvakāraṇaiśca |
yastrividhena cittena trīn saṃvarān samādatte | asti sarvasattveṡu sarvakāraṇaiśca na tu sarvāṅgai: |
ya upāsakopavāsaśrāmaṇerasaṃvarānmrdumadhyādhimātrai:{8. ##D. adds## cittai: |} samādatte | yastu na sarvasattveṡu syādīdrśo
nāsti | yasmātsarvasattvānugate{9. ##D.## ...gata |} kalyāṇāśaye sthita: saṃvaraṃ pratilabhate nānyathā pāpāśayasyānuparata-
tvāt | pañca niyamā[##25b. 12B1. II##] n kurvan prātimokṡasaṃvaraṃ pratilabhate{10. ##D.## labhate |} |
sattvāṅgadeśakālasamayaniyamāt | amuṡmātsattvādviramāmīti sattvaniyama: | amuṡmādaṅgādityaṅga-
niyama: | amuṡmin deśa iti deśaniyama: | māsādyāvaditi kālaniyama: | anyatra 
yuddhāditi samayaniyama: | sucaritamātraṃ tu{11. ##D. adds## tat |} syāttathā{12. ##D.## evaṃ |} grhṇata:{13. ##D. adds## na saṃvara: |} | kathamaśakyebhya:
saṃvaralābha: | sarvasattvajīvitānupaghātādhyāśayenābhyupagamāt | yadi puna: śakyebhya eva
saṃvaro labhyate cayāpacayayukta: syāt | śakyāśakyānāmitaretarasaṃcārāt | evaṃ ca sati
vināpi lābhatyāgakāraṇābhyāṃ saṃvarasya lābhatyāgau syātāmiti vaibhāṡikā: | naivaṃ bhaviṡyati |
yathā hyapūrvatrṇādyutpattau śoṡe vā saṃvarasya vrddhihrāsau na bhavatastathā śakyāśakyasaṃcāre’pi na
@221
syātām | na sattvānāṃ pūrvaṃ paścācca bhāvāttrṇādīnāṃ tva{1. ##Y.## cābhāvāt |}bhāvāt | ko nvatra viśeṡo na vā{2. ##MS. looks## na trā |} 
bhavedasatsu trṇādiṡu saṃvarastadvadaśakyo vā bhavet | yadā ca{3. ##Y. omits## ca |} parinirvrtā na bhavantyeva{4. ##Y.## santyeva |} tadā{5. ##MS.## tathā |} 
kathaṃ saṃvarahrāso na syāditi naiṡa yukta: parihāra: | tasmātpūrvaka eva parihāra:{6. ##Y.## hetu: |} sādhu: | 
evaṃ tarhi pūrvabuddhaparinirvrtebhya uttareṡāṃ buddhānāṃ prātimokṡasaṃvarasyā{7. ##Y.## tasya |} lābhātkathaṃ śīlanyūnatā na
pra-[##26a. 12A1. III##] sajyeta | sarveṡāṃ sattvebhyo lābhāt | yadi hi te’pya{8. ##Y. adds## aparinirvrtā: |} bhaviṡyaṃ{9. ##Y.## abhaviṡyat ##and after this adds## saṃprati |}-
stebhyo’pi te’lapsyanta | uktaṃ yata:{10. ##D## yathā |} saṃvaro labhyate | 
asaṃvarastu sarvebhya: sarvāṅgebhyo na kāraṇai: ||36||
asaṃvarastu sarvasattvebhyo labhyate sarvakarmapathebhyaśca | nāsti hi vikalenāsaṃvareṇāsaṃvarika: |
na tu sarvakāraṇairyugapat{11. ##MS## ...patmrdvā... |} mrdvādicittāsaṃbhavāt | yo mrdunā cittenāsaṃvaraṃ pratilabhate
so’dhimātreṇāpi cittena prāṇinaṃ{12. ##Y. seems to be## prāṇina: |} jīvitādvyaparopayanmrdunaivāsaṃvareṇa samanvāgato
bhavatyadhimātrayā tu prāṇātipātavijñaptyā | evaṃ madhyādhimātreṇa yojyam | tatreme āsaṃvari-
kāstadyathā aurabhrikā: kaukkuṭikā:{13. ##Y seems to be## kaurkuṭikā: |} saukarikā: śākunikā{14. ##D.## śākuntikā: |} mātsikā mrgalubdhakā- 
ścaurā vadhyaghātakā bandhanapālakā nāgabandhakā:{15. ##Y. D.## nāgabanadhā: |} śvapākā vāgurikāśca | rājāno daṇḍanetāro 
vyāvahārikāścārthata{16. ##D.## nīticālitā ##in place of## arthata: |} āsaṃvarikā:{17. ##D.## asāṃvarikā: |} | asaṃvare bhavatvāt tatrasthatayā asaṃvara eṡāmastīti
āsaṃvarikā vā | urabhrān ghnantīti aurabhrikā: | evamanye’pi yojyā: | yuktastāvat 
saṃvarasya sarvasattvebhyo lābha: | sarvasattvahitādhyāśayena grahaṇāt | aurabhrikādīnāṃ 
tu mātāpitrputradārādiṡvavipannāśayānāṃ jīvitahetorapyahantukāmānāṃ kathamasaṃvara: sarva-
[##26b. 12B1. III##] sattvebhyo yujyate | mātrādīnapi hi ta urabhrībhūtān hanyu: | na hi 
tāvatte ta eva{18. ##Y.## ta eva te |} iti vidvāṃso hanyu: | āryībhūtānāṃ ca puna: paśu{19. ##Y.## paśūbhavituṃ |} bhavituṃ nāstyavakāśa
iti tebhya: kathaṃ syāt | yadi cā{20. ##Y.## vā |} nāgatātmabhāvāpekṡayā varttamānādasaṃvrta: syādurabhrādīnapi
te putrībhūtāt sarvathā na hanyuriti na syāttebhyo’saṃvara: | kathaṃ hi nāma jighāṃsatāmeva tebhyo
@222
na syādasaṃvara: | etanmātrādiṡu samānam | kathaṃ hi nāmājighāṃsatāmeva tebhya: syādasaṃvara
iti | yaścorabhriko janmanāpyādatte{1. ##MS.## ...pyadatte |}svadāraparituṡṭo mūkaśca | kathamasya pūrvāṅgebhyo’saṃvara: 
syāt | āśayasyāvipannatvāt | mūko’pi ca vākprāpaṇīyamarthaṃ kāyena prāpayituṃ śakta iti |
yastarhi dve trīṇi vā śikṡāpadāni samādatte | sarvathā nāsti vikala: prādeśikaścāsaṃvarik 
iti vaibhāṡikā: | yathābhyupagamaṃ vikalo’pi syāt prādeśiko’pyasaṃvara: saṃvaraścānyatrāṡṭa-
vidhāditi sautrāntikā: | tanmātraśīla{2. ##MS.## ...śīlā... |} dau:śīlyapratibandhāt |
uktamidamasaṃvarasya yebhyo lābha: | kathaṃ tu lābha iti noktam | tata idamucyate
asaṃvarasya kriyayā lābho’bhyupagamena vā |
dvābhyāṃ kāraṇābhyāmasaṃvaro labhyate | vadhaprayogakriyayā tatkulī-[##27a. 12A. IV##]nai:
tatkarmābhyupagamāccānyatra kulīnai: | vayamapyanayā jīvikayā jīviṡyāma iti |
śeṡāvijñaptilābhastu kṡetrādānādarehaṇāt ||37||
kṡetraṃ vā tadrūpaṃ bhavati yatrārāmādipradānamātreṇāvijñaptirutpadyate | yathaupadhikeṡu puṇyakriyāvastuṡu |
{3. ##D.## ādareṇa vā sabhādatte |}athavā samādānamādatte{3. ##D.## ādareṇa vā sabhādatte |} buddhamavanditvā na bhokṡye tithi{4. ##D.## iti |} māsārdhamāsabhaktāni vā nityaṃ
kariṡyāmītyādi | ādareṇa{5. ##D. adds## vā |} tadrūpeṇa kriyāmīhate kuśalāmakuśalāṃ vā yato’syāvijñaptirutpadyate | 
uktametadyathā saṃvarāsaṃvaretarāṇāṃ{6. ##D.## saṃvarāsaṃvarāṇāṃ |} pratilambha: | 
tyāga idānīṃ vaktavya: | tatra tāvat 
prātimokṡadamatyāga: śikṡānikṡepaṇāccyute: |
ubhayavyañjanotpattermūlacchedānniśātyayāt ||38||
dāmyantyaneneti dama: saṃvaro’bhipretastenendriyadamanāt | caturbhi: kāraṇai: prātimokṡasaṃvarasya
tyāga: | sthāpayitvopavāsam | śikṡāpadānāṃ vijñapuruṡasyāntike pratyākhyānādāśayata: 
nikāyasabhāgatyāgāt yugapadu{7. ##MS.## yugupa... |}bhayavyañjanaprādurbhāvāt kuśalamūlasamucchedācca | upavāsasaṃvarasya
tvebhiścaturbhirārātrikṡayācca | tānyetānyabhisamasya pañca tyāgakāraṇāni bhavanti | kiṃ puna:
kāraṇamebhi: kāraṇaistyāgo bhavati | samādānaviruddhavijñaptyutpādā-[##27b. 12B1. IV##]dāśraya-
tyāgādāśrayavikopanānnidānacchedāttāvadevākṡepācca |
@223
patanīyena cetyeke 
anye punarāhuścaturṇāṃ patanīyānāmanyatamena bhikṡuśrāmaṇerasaṃvaratyāga iti |
saddharmāntardhito’pare |
saddharmasyāntardhānāditya{1. ##MS. drops## tya |} pare | yasmādantarhite saddharme sarvaśikṡāsīmākarmāntā: pratiprasrabhyanta 
iti |
dhanarṇavattu kāśmīrairāpannasyeṡyate dvayam ||39|| 
kāśmīrāstu khalu vaibhāṡikā: evamicchanti | na maulīmadhyāpattimā{2. ##Y.## apyāpattim |}pannasyāsti bhikṡusaṃvara-
tyāga: | kiṃ kāraṇam | na hyekadeśakṡobhātkrtsna{3. ##Y.## sakala |}saṃvaratyāgo yukta iti | naiva
cānyāmapyāpatti{4. ##Y. adopts the reading## cānyāpattim |}māpannasyāsti śīlaccheda: | kiṃ tarhi | dvayamasya bhavati śīlaṃ dau:śīlyaṃ 
ca | yathā kasyaciddhanaṃ syādrṇaṃ ca | āviṡkrtāyāṃ tu tasyāmāpattau śīlavānbhavati na
du:śīlo yathā rṇaṃ śodhayitvā dhanavānbhavati na tvrṇavā{5. ##MS.## trṇavān |} niti | yattarhi bhagavatoktam 
“bhikṡurbhavatyaśramaṇo’śākyaputrīyo dhvasyate bhikṡubhāvāt |” katamasya bhavati śrāmaṇyaṃ dhvastaṃ patitaṃ
parājitamiti | paramārthabhikṡutvaṃ saṃdhāyaitaduktam | idamabhisāhasaṃ vartate | kimatrābhisāhasam |
yat bhagavatā nītārthaṃ punaranyathā nīyate | dau:śīlyāya ca bahukleśebhya: pratyayā dīyante |
kathameta{6. ##MS. drops## ta |}nnītārtham | eṡa hi vina [##28a. 12A1. V##]ye nirdeśa: | “caturvidho
bhikṡu: | saṃjñābhikṡu: pratijñābhikṡurbhikṡata iti bhikṡurbhinnakleśatvāt bhikṡu: | asmiṃstvarthe
jñapticaturthakarmo{7. ##Y. omits## karmma |}pasaṃpanno bhikṡuri”ti | na cāsau pūrvaṃ paramārthabhikṡurāsīdyata: paścāda-
bhikṡurbhavet | yaccoktamekadeśakṡobhāditi atra śāstraiva{8. ##MS.## śāstreva |} datto’nuyoga”stadyathā tālo 
mastakācchinno’bhavyo’ṅkuritatvāya abhavyo virūḍhiṃ vrddhiṃ vipulatāmāptu{9. ##MS.## māttu ...|} ” mityupamāṃ{10 ##MS.## ...metyupamāṃ |} kurvatā |
ka: punarupamārtha: | evamekadeśa{11. ##MS.## evanekādeśa |}syāpi mūlabhūtasya cchedādabhavya: saṃvaraśeṡo viroḍ+humiti |
sa ca gurvīṃ bhikṡubhāvamaryādābhedinīṃ maulīmāpattimāpadyamānastīvrānapatrāpyayogātsaṃvarasya mūlaṃ
cchinattīti yukta: krtsnasaṃvaratyāga:{12. ##MS.## krtsaṃvara... |} | yasya caikagrāsaparibhogo’pyekapāda{13. ##Y. omits## pāda |}pārṡṇipradeśapari-
@224
bhogo’pi ca nābhyanujñāyate sāṃdhikayorāhāravihārayo: sarvabhikṡusaṃbhogavahiṡkrtaśca śāstrā yaṃ
cādhikrtyoktaṃ 
“nāśayata kāraṇḍavakaṃ kaśamvakamapakarṡata | 
athotplāvinaṃ vāhayata abhikṡuṃ bhikṡuvādina”miti 
tasya kīdrśo bhikṡubhāva: | yādrśastādrśo’stu | asti tu bhikṡubhāva: | tathāhi
“catvāra: śramaṇā na pañcamo’sti cunde”ti
bhagavānavocat 
“mārgajino mārgadeśiko{1. ##Y.## ...daiśiko |} mārge jīvati [##28b. 12B1. V##] yaśca mārgadūṡī”
astyetaduktam | satveṡa ākrtimātrāvaśeṡatvācchramaṇa{2. ##MS. drops## ṇa |} ukto dagdhakāṡṭhaśuṡkahradaśukanāśā{3. ##Y.## śukanāsā |}- 
pūtibījālātacakramrtasattvavat | yadi hi dau:śīlyādabhikṡu: syāt śikṡādattako na
syāt | na vayaṃ brūma: sahādhyāpattyā sarva: pārājika iti | yastu pārājika: so’vaśyamabhikṡu: |
kaścittu saṃtānaviśeṡānna pārājika ekacittenāpyapraticchādanāditi vyavasthāpitaṃ dharma vāminā |
yadi tarhi pārājiko na bhikṡu: kiṃ punarna{4. ##Y.## kiṃ na puna: |} pravrājyate | tīvrānapatrāpyavipāditatvāt saṃtate:
saṃvarābhavyatvānna tu khalu bhikṡubhāvāpekṡayā | tathā hyasau nikṡiptaśikṡo’pi na pravrājyate |
kaścāyamanarthe nirbandho yadyasau tathābhūto’pi bhikṡurnamo’stu tasmai tādrśāya bhikṡutvāya |
saddharmāntardhāne tu vinayakarmābhāvādapūrvasaṃvaralābho nāsti | labdhasya tu nāsti tyāga: |
atha dhyānānāsravasaṃvarayo: kathaṃ tyāga: |
bhūmisaṃcārahānibhyāṃ{5. ##MS## hāṇi |} dhyānāptaṃ tyajyate śubham |
sarvameva{6. ##D. adds.## khalu |} dhyānāptaṃ kuśalaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parityajyate{7. ##D.## tyajyate |} | upapattito vā bhūmisaṃcārādūrdhvaṃ
cāvaśyaṃ{8. ##MS.## cāvaśya | ##D.## vā’dho vā ##in place of## cāvaśyaṃ |} parihāṇito vā samāpatternikāyasabhāgatvācca kiṃcit | yathā ca rūpāptaṃ kuśalaṃ 
bhūmisaṃcārahānibhyāṃ tyajyate 
tathā-[##29a. 12A1. VI##] rūpyāptamāryaṃ tu phalāptyuttaptihānibhi:{9. ##MS.## hāṇi |} ||40||
anāsravaṃ tu kuśalaṃ tribhi: kāraṇai: parityakṡyate | phalaprāptita: pūrvako mārga: parityakṡyate | 
@225
indriyottāpanena mrdvindriyamārga: | parihāṇita uttaro mārga: | phalaṃ phalaviśiṡṭo vā | 
evaṃ tāvat saṃvarāstyajyante |
asaṃvara: saṃvarāptimrtyudvivyañjanodayai: |
tribhi: kāraṇairasaṃvaraccheda: | saṃvaraprāptita: | yadi saṃvaraṃ samādatte{1. ##D.## samāpadyate |} dhyānasaṃvaraṃ vā labhate{2. ##D.## pratilabhate |} | 
hetupratyayabalena samādhilābhāt | tenāsaṃvaraśchidyate{3. ##D.## tyājyate |} | pratidvandvabalīyastvāt | maraṇenā- 
śraya{4. ##MS.## sraya | ##D.## maraṇena cāśraya |}tyāgāt | dvivyañjanotpādenāśraya{5. ##D.## ...tpādena cāśraya |}vikopanāditi | śastrajāla{6. ##D.## jala |}tyāge’pyakaraṇāśayata: |
saṃvaramantareṇāsaṃvaracchedo nāsti | nidānaparivarjane’pyauṡadhamantareṇa pravrddharogāvinivrttivat |
ya āsaṃvarika upavāsaṃ grhṇāti kimasau tasmātsaṃvarātpunarasaṃvaraṃ gacchatyāhosvinnaivasaṃvaraṃ
nāsaṃvaram | asaṃvaramityeke | tyāgāśayasyānātyantikatvāt | pradīpta{7. ##MS.## pratīpta |} ivāya:piṇḍa: puna:
śyāmatāṃ nāprayujyamāno gacchatītyapare | tallābhasya{8. ##MS.## tallobhasya |} vijñaptyadhīnatvāt |
atha saṃvarāsaṃvaravinirmuktā kathamavijñaptistyajyate |
vegādānakriyārthāryumūlacchedaistu madhyamā{9. ##Y. says##
“vegāṃdāna...madhyama iti ca paṭhitavyam” |} ||41||
ye-[##29b. 12B1. VI##]na hyasau prasādakleśavegenāvijñaptirākṡiptā bhavati tasya cchedātsā’pi
cchidyate | kumbhakāracakreṡugativat{10. ##MS.## kumbhacakreṡu...|} | ādānatyāgādapi cchidyate | {11. ##D. omits## yadi...samādāneneti |}yadi samādānaṃ
tyajatyalaṃ samādāneneti{11. ##D. omits## yadi...samādāneneti |} | kriyāvicchedādapi vicchidyate yathāsamāttamakurvata: |
arthavicchedādapi vicchidyate | katamasyārthasya | caityārāmavihāraśayanāsana{12. ##MS.## ...śayanāśana |}yantrajālādino
vastuna: | āyuṡo’pi kuśalamūlānāmapi cchedādvicchidyate | yadā kuśalamūlāni samucchettumārabhata
ityebhi: ṡaḍbhi: kāraṇairavijñaptirmadhyamā tyajyate |
kāmāptaṃ kuśalārūpaṃ mūlacchedordhvajanmata: |
kāmāvacaraṃ kuśalamarūpasvabhāvaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parityajyate | kuśalamūlasamucchedādrūpārūpyadhātū-
papattito vā |
pratipakṡodayāt kliṡṭamarūpaṃ tu vihīyate ||42||
@226
kliṡṭaṃ tvarūpasvabhāvaṃ sarvameva pratipakṡodayādvihīyate | yasyopakleśaprakārasya ya: prahāṇamārga- 
stenāsau saparivāra: parityajyate nānyathā |
atha keṡāṃ sattvānāmasaṃvaro bhavati keṡāṃ saṃvara: |
nrṇāmasaṃvaro hitvā śaṇḍha{1. ##G.## ṡaṇḍha |}paṇḍadvidhākrtīn |
kurūṃśca 
manuṡyagatāvevāsaṃvaro nānyatra | tatrāpi śaṇḍhapaṇḍakobhayavyañjanānuttarakau-[##30a. 12A1. VII##]
ravāṃśca hitvā |
saṃvaro’pyevaṃ devānāṃ ca
saṃvaro hi manuṡyāṇāmeva yathoktaṃ hitvā devānāṃ ceti gatidvaye saṃvara: | śaṇḍhādīnāṃ saṃvaro
nāstīti kathaṃ gamyate | sūtrādvinayācca | sūtra uktaṃ “yataśca mahānāma grhī avadātavasana:
puruṡa: puruṡendriyeṇa samanvāgato buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati yāvadvācaṃ bhāṡate upāsakaṃ māṃ dhāraya
iyatā copāsako bhavatī”ti | vinaye’pi tadrūpo nāśayitavya ukta: | kiṃ puna: kāraṇameṡāṃ
saṃvaro nāsti | ubhayāśrayakleśādhimātraṃtayā pratisaṃkhyānākṡamatvāttīvrahrīvyapatrāpyābhāvācca |
asaṃvarastarhi kasmānnāsti | pāpe’pyasthirāśayatvāt | yatraiva ca saṃvarastatrāsaṃvaro’pi
pratidvaṃdvabhāvāt | uttarakauravāṇāṃ samādānasamādhyabhāvāt pāpakriyāśayābhāvācca saṃvarāsaṃvarā-
bhāva: | āpāyikānāmapi tīvraṃ hrīvyapatrāpyaṃ nāsti yadyogād{2. ##MS. drops## d |} yadvipādanācca saṃvarāsaṃvarau 
syātām | api khalvāśraya eva sa teṡāṃ tādrśa ūṡarakṡetrabhūta: śaṇḍhapaṇḍakobhayavyañja-
nottarakauravāpāyikānāṃ yatrāśraye saṃvaro’pi na virohatyasaṃvaro’pyūṡara iva kṡetre sasyamapyatimātraṃ
kakva{3. ##MS. looks like## kakva... ##Is it## kattrṇa ?}mapīti | yattarhi sūtra uktam “aṇḍajo bhikṡavo nāgo’ṡṭamyāṃ pakṡasya bhāvanādabhyudgamyā-
ṡṭāṅgasa-[##30b. 12B1. VII##] manvāgatamupavāsamupavasatī”ti | sucaritamātraṃ tatteṡāṃ na saṃvara: |
tasmādeva manuṡyāṇāmeva saṃvara: | tatra puna: 
nrṇāṃ traya: ||43|| 
manuṡyāṇāṃ sarve traya: prātimokṡādisaṃvarā: saṃvidyante |
kāmarūpajadevānāṃ dhyānaja: 
dhyānasaṃvara: kāmarūpadhātūpapannānāṃ devānāmūrdhvaṃ nāsti | 
anāsrava: puna:{4. ##MS.## punardhānā |} | 
@227
dhyānāntarāsaṃjñisattvavarjyānāmapyarūpiṇām ||44||
anāsravasaṃvarastu kāmarūpadhātūpapannānāmapyasti dhyānāntarikāsaṃjñisatvopapannānvarjayitvā | 
ārūpyopapannānāmapi teṡāṃ tu samanvāgamato{1. ##MS.## samanvāgato |} ‘sti na saṃmukhībhāvata: |
ata: paramidānīṃ karmanirdeśādhikārātsūtroddiṡṭānāṃ karmaṇāṃ nirdeśa ārapsyate | trīṇi
karmāṇi | kuśalaṃ karmākuśalamavyākrtaṃ karmeti | tatra
kṡemākṡemetaratkarma kuśalākuśaletarat |
idaṃ kuśalādīnāṃ lakṡaṇam | kṡemaṃ karma kuśalaṃ yadiṡṭavipākaṃ nirvāṇaprāpakaṃ ca du:khaparitrāṇāt |
tatkālamatyantaṃ ca akṡemamakuśalaṃ kṡemapratidvaṃdvabhāvena yasyāniṡṭo vipāka: | tābhyāmitaratkarma
naiva kṡemaṃ nākṡemaṃ yattatkuśalākuśalābhyāmitarat veditavyam | avyākrtamityartha: | puna:
puṇyāpuṇyamaniñjaṃ ca sukhave-[##31a 12A1. VIII##] dyādi ca trayam ||45||
trīṇi karmāṇi puṇyamapuṇyamāneñjaṃ{2. ##Y. explains two spellings of this word viz.## ānejya ##and## 
āniṃjya |} ca | puna: trīṇi | sukhavedanīyaṃ karma du:khavedanīya-
madu:khāsukhavedanīyaṃ ca | tatra tāvat
kāmadhātau śubhaṃ karma puṇyamāneñjamūrdhvajam{3. ##G.## ānijyam |} |
śubhamiti vartate | rūpārūpyāvacaraṃ kuśalaṃ karmāneñjam | nanu ca trīṇi dhyānāni señjitānyuktāni
bhagavatā | “yadatra vitarkitaṃ vicāritamidamatrāryā iñjitamityāhurityevamādi{4. ##MS. drops## va | ##Y. puts## ityevamādi ##after## 
vicāritam |} | samādhau{5. ##MS.## samādho |} 
sāpakṡālatāṃ{6. ##MS.## sāpakṡalatāṃ |} teṡāmadhikrtyaivamuktam{7. ##D.## samādhyāpakṡālāsteṡāṃ saṃdhāyai...|} | āniñjānyapi{8. ##D.## anejyā... |} tu tānyuktānyāniñjasūtre |
āniñjasaṃpreyagāminīṃ{9. ##Y. (N) adopts## āniṃjyapratyayagāminīm | ##but his MSS. also
read## āniṃjyasaṃpreyagāminīm | ##(See his note)## |} pratipadamārabhya | kiṃ puna: kāraṇaṃ señjitamevānyatrāniñjamuktam |
tadbhū miṡu yata: karmavipākaṃ prati neñjati ||46||
kāmāvacaraṃ hi karma vipākaṃ prati kampate | kathaṃ kampate | avyavasthānāt | anyagatikamapi
hyanyasyāṃ gatau vipacyate | anyadevanaikāyikaṃ cānya{10. ##D.## cānyatra |} devanikāye | yadeva hi pramāṇavala-
varṇakarmānyabhūmika{11. ##D. omits## karmmānyabhūmika |}sukhabhogādi saṃvartanīyaṃ karma deveṡu vipacyate{12. ##D.## vipacyeta |} tadeva kadācidanyapratyaya-
vaśānmanuṡyatiryakpreteṡu vipacyate | rūpārūpyāvacaraṃ tu karmānyabhūmikamanyasyāṃ bhūmau vipaktuṃ
@228
na jātūtsahate | tasmādvyavasthitavipākatvādāneñjamityucyate | apuṇyaṃ tu karmākuśalamiti
prasiddhaṃ [##31b. 12B1. VII##] loke | yaśca lokato’rtha: prasiddha: kiṃ tatra yatnena{1. ##MS.## yatnenaṃ |} | krta:
puṇyādīnāṃ karmaṇāṃ nirdeśa: | sukhavedanīyādīnāṃ kartavya: | sa eṡa kriyate | 
sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānādātrtīyāt 
kuśalaṃ karma sukhavedanīyaṃ yāvat trtīyāddhyānāt | eṡā hi bhūmi: sukhāyā vedanāyā
yaduta kāmadhātustrīṇi ca dhyānāni | 
ata: param |
adu:khāsukhavedyaṃ tu 
śubhamiti vartate | trtīyadhyānāt pareṇa kuśalaṃ karmādu:khāsukhavedanīyaṃ sukhadu:khavedanā’bhāvāt | 
du:khavedyamihāśubham ||47||
akuśalaṃ karma du:khavedanīyam | ihagrahaṇaṃ kāmadhātāveva tadbhāvajñāpanārtham | na caiṡāṃ vedanaiva
phalam | kiṃ tarhi | sasaṃbhārā |
adho’pi madhyamastyeke
anye punarāhu: | tadetanmadhyamadu:khāsukhavedanīyaṃ karmoktametaccaturthadhyānādadho’pyasti | kiṃ
kāraṇam |
dhyānāntaravipākata: |
itarathā hi dhyānāntarakarmaṇo vipāko na syāddhyānāntaraṃ vā kasyacitkarmaṇa: | tatra sukhadu:khayo-
rabhāvāt | dhyānāntarakarmaṇo dhyāna eva sukhendriyaṃ vipāka ityeke | naiva tasya vedanā
vipāka ityapare | tadetaducchāstram | śāstre hi paṭhitaṃ “syātkarmaṇaścaitasikyeva vedanā
vipāko vipacyeta | syātkuśalasyāvitarkasya karmaṇa” iti |
apūrvācarama: pākastrayā[##32a. 13A. I##]ṇāṃ ceṡyate yata: ||48||
yataścoktaṃ sūtre{2. ##There are three letters on the top margin after## yataśco ##not
clear. These may be either## ktaṃ sūtre ##(according to Paramartha) or## ktaṃ śāstre
##(according to Huen Tsang).##} “syāttrayāṇāṃ karmaṇāmapūrvācaramo vipāko vipacyeta | syātsukhavedanīyasya
rūpaṃ du:khavedanīyasya cittacaittā{3. ##D.## caitasikā: |} dharmā: | adu:khāsukhavedanīyasya cittaviprayuktā” ityato’pya-
styadu:khāsukhavedanīyaṃ karmādhastāt | nahi kāmadhātoranyatrāsti yugapatkarmatrayasya vipāke
@229
saṃyoga: | kimidānīṃ tatkuśalamāhosvidakuśalam | durbalaṃ tu tat | evaṃ tarhi
“sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānādātrtīyā” “diṡṭa-vipākaṃ ca kuśala”mityasya virodha: | bāhulika eṡa
nirdeśo draṡṭavya: | kathaṃ punaravedanāsvabhāvaṃ karma sukhādivedanīyamityucyate | sukhavedanāyai{1. ##Y. drops## yai |} 
hitaṃ sukhavedanīyaṃ sukho’sya vedanīya iti vā | kaśca vedanīya: | yo vipāka: | sa hyasau
vidyate sukhasya vā vedanīyaṃ yena sukhaṃ vedayate | snānīyakaṡāyavat |{2. ##Y. adds## etad |} evaṃ du:khavedanīya-
madu:khāsukhavedanīyaṃ ca draṡṭavyam | api ca
svabhāvasaṃprayogābhyāmālambanavipākata: |
saṃmukhībhāvataśce ti pañcadhā vedanīyatā ||49||
svabhāvavedanīyatā vedanānām | svabhāvenaiva vedanīyatvāt | saṃprayogavedanīyatā sparśasya |
“sukhavedanīya: sparśa:” iti | ālambanavedanīyatā viṡayāṇām | yathoktaṃ 
“cakṡuṡā rūpāṇi drṡṭvā rūpapratisaṃvedī bhavati no-[##32b. 13B. I##] tu rūparāgaprati-
saṃvedī”tyevamādi | vedanayā hi tāmālambamāna: pratisaṃvedayate | vipākavedanīyatā karmaṇa: |
“drṡṭadharmavedanīyaṃ karme”ti vistara: | saṃmukhībhāvavedanīyatā | yathoktaṃ “yasmin samaye
sukhāṃ vedanāṃ vedayate dve asya vedane tasminsamaye niruddhe bhavata” iti | nahi yasminsamaye 
sukhā vedanā vartate tasminpunaranyā vedanā’sti sa yāṃ{3. ##MS.## yā |} tāṃ vedayate | saṃmukhīkurvastu tāṃ vedayata
ityucyate | ato vipākasya vedanīyatvāt karmāpyucyate sukhavedanīyamityevamādi |
niyatāniyataṃ tacca 
taccaitatsukhavedanīyādi trividhaṃ karma niyataṃ cāniyataṃ ca veditavyam | nāvaśyavedanīyamaniyatam |
niyataṃ trividhaṃ puna: |
drṡṭadharmādivedyatvāt 
drṡṭadharmavedanīyamupapadyavedanīyamaparaparyāyavedanīyaṃ cetyeta{4. ##MS.## ceta... |}ttrividhaṃ karma niyatamityetaccaturvidhaṃ karma
bhavati sahāniyatavedanīyena |
pañcadhā karma kecana ||50||
apare puna: pañcavidhaṃ karmecchanti | aniyatavedanīyaṃ dvidhā krtvā | vipākena niyatamaniyataṃ 
@230
ceti | tatra drṡṭadharmavedanīyaṃ yatra janmani krtaṃ tatraiva vipacyate | upapadyavedanīyaṃ dvitīye 
janmani | aparaparyāyavedanīyaṃ tasmātpareṇa | janmā-[##33a. 13A. II##]ntare’pyasti
drṡṭadharmavedanīyasya karmaṇo vipāka ārambhavaśāttannāmavyavasthāna mityapare | mā bhūdyadevamiṡṭakarma 
tasyālyiṡṭho vipāka: iti | tadevaṃ necchanti vaibhāṡikā: | asti hi karma saṃnikrṡṭaphalaṃ 
na viprakrṡṭaphalamasti viparyayādbāhyavījavat | yathā tripakṡā suvarcalā tribhi: pakṡai: phalaṃ dadhāti
yavagodhūmādaya: ṡaḍbhirmāsairiti |
catuṡkoṭikamityanye 
dārṡṭāntikāstu catuṡkoṭikaṃ kurvanti | asti karmāvasthāniyataṃ na vipāke niyatam | 
yatkarma drṡṭadharmādivedanīyaṃ vipāke’niyatam | asti vipāke niyataṃ nāvasthāyām | 
yatkarmāniyatavedanīyaṃ{1. ##MS.## yatkarmma niyata... |} vipāke niyatam | astyubhayaniyataṃ yaddrṡṭadharmādivedanīyaṃ vipāke
niyatam | asti nobhayaniyataṃ yatkarmāniyatavedanīyaṃ vipāke aniyatam | teṡāṃ tatkarmāṡṭavidhaṃ 
drṡṭadharmavedanīyaṃ niyatamaniyataṃ ca | evaṃ yāvadaniyatavedanīyam | niyatameva tu drṡṭadharmādi-
vedanīyamaniyataṃ caturthamiti varṇayanti | syādekasmin kṡaṇe caturvidhaṃ karmākṡipet | syāttriṡu
paraṃ prayojya kāmamithyācāre svayaṃ prayuktasteṡāṃ yugapatsamāptau{2. ##Y.## parisamāptau |} | eṡāṃ ca punaścaturṇāṃ 
karmaṇāṃ 
nikāyākṡepaṇaṃ tribhi: |
nahi drṡṭadharmavedanīyena karma-[##33b. 13B. II##]ṇā nikāyasabhāga ākṡipyate | 
katamasmindhātau katividhaṃ karmākṡipyate kasyāṃ vā gatau |
sarvatra caturākṡepa:
sarveṡu triṡu dhātuṡu sarvāsu ca gatiṡu caturṇāṃ karmaṇāmākṡepa: kuśalānāmakuśalānāṃ ca yathāsaṃbhavam |
asyotsargasyāyamapavāda: | 
śubhasya narake tridhā ||51||
narakeṡu kuśalasya karmaṇastrividhasyā{3. ##Y. adds## eva |}kṡepo na drṡṭadharmavedanīyasya | tatre{4. ##Y.## atra |}ṡṭavipākābhāvāt |
yadvirakta: sthiro bālastatra notpadyavedyakrt |
yato bhūme: vītarāgaprthagjano bhavatyasau ca sthiro bhavatyaparihāṇadharmā sa tatropapadyavedanīyaṃ karma
na karoti | kimanyatkaroti |
@231
nānyavedyakrdapyārya: 
sthira iti vartate | āryapudgalastu yato vītarāgo na ca parihāṇadharmā sa tatropapadyavedanīyaṃ 
cāparaparyāyavedanīyaṃ ca karma na karoti | na hyasau bhavya: punarādhastanīṃ{1. ##MS.## ...rādhastīṃ |} bhūmimāyātumaniyataṃ{2 ##MS.## ...niyata |}
kuryāddrṡṭadharmavedanīyaṃ cātro{3. ##Y.## yatra |}papanna: |
kāme’gre{4. ##G.## kāmāgre |} vā’sthiro’pi na ||52||
parihāṇadharmāpi tvāryapudgala: kāmadhātorbhavāgrā{5. ##Y. adds## vā |}dvītarāga: tayorupapadyāparaparyāyavedanīyaṃ karmābhavya: 
karttum | kiṃ kāraṇam | phalāddhi sa parihīṇo bhavati | na cāsti phalaparihīṇasya
kālakriyeti paścātpravedayiṡyāma: |
ki-[##34a. 13A. III##] mantarābhave’pyasti karmaṇa ākṡepa: | astītyāha |
dvāviṃśatividhaṃ kāmeṡvākṡipatyantarābhava: |
kāmāvacaro hyantarābhavo dvāviṃśatividhaṃ karmākṡipati | kathaṃ krtvā | pañca hi garbhāvasthā: |
kalalārvudapeśīghanapraśākhāvasthā: | pañca jātāvasthā: | bālakumārayuvamadhyavrddhāvasthā: | 
tatrāntarābhava: kalalavedanīyaṃ karmākṡipatyaniyataṃ niyataṃ ca | evaṃ yāvadvrddhavedanīyamantarābhava-
vedanīyaṃ ca |
drṡṭadharma{6. ##MS. drops## dharma |} phalaṃ tacca 
taccaitadantarābhavikaṃ karma yanniyatamekādaśavidhamuktaṃ drṡṭadharmavedanīyaṃ tadveditavyam{7. ##MS. looks like## ...dvedinīyetavyaṃ |} | kiṃ kāraṇam |
nikāyo hyeka eva sa: ||53||
eka eva hyasau nikāyasabhāga ekakarmākṡipto{8. ##MS.## e karmmā... |} yaścāntarābhavo yāśca tadanvayā{9 ##MS. reads## yā (##or## pā) śratadanvīyā |} daśāvasthā: |
ata evānyadantarābhavavedanīyaṃ karma noktam | upapadyavedanīyena ca{10. ##Y.## eva |} tasyākṡepāt | 
kīdrśaṃ puna: karma niyataṃ veditavyam |
tīvrakleśaprasādena sātatyena{11. ##G.## mātrghnena |} ca yatkrtam | 
guṇakṡetre ca niyataṃ tatpitrorghātakaṃ ca yat ||54||
yaddhi karma tīvreṇa kleśena krtaṃ yacca tīvreṇa prasādena yacca sātatyena guṇakṡetre ca tanniyataṃ
@232
veditavyam | tatra guṇakṡetraṃ trīṇi ratnāni | pudgalaviśeṡo vā kaścitphalasamāpattiviśeṡaprā-
[##34b. 13B. III##]pta: | tatra hyantareṇāpi tīvrakleśaprasādānāṃ sātatyaṃ ca kuśalamakuśalaṃ 
ca karma niyataṃ saṃpadyate | pitarau punarmātā ca pitā ca | tayoścāpi yatra ghātikaṃ 
karma yathā tathā vā{1. ##Y.## ca |} tanniyataṃ saṃpadyate nānyat |
atha drṡṭadharmavedanīyaṃ karma kīdrśaṃ veditavyam |
drṡṭadharmaphalaṃ karma kṡetrāśayaviśeṡata: | 
drṡṭadharmavedanīyaṃ karma kṡetraviśeṡādvā bhavati | yathā saṃghastrīvādasamudācārādvyañjanaparivrtti: 
śrūyate | āśayaviśeṡādvā | yathā śaṇḍhasya gavāmapuṃstvapratimokṡaṇātpumbhāva: | athavā
tadbhū myatyantavairāgyāt
tasya vā karmaṇo yā bhūmi: kuśalasyākuśalasya vā tato’tyantavairāgyāttatkarma drṡṭadharmavedanīyaṃ karma
saṃpadyate | tasyāṃ bhūmau jātasya kīdrśaṃ karmetyāha 
vipāke niyataṃ hi yat ||55||
yaddhi karma niyataṃ vipāke na tvavasthāyāṃ nāpyaniyataṃ tatyaiṡa niyama: | yatpunaravasthāntaraniyataṃ 
tasya tatraiva niyato vipākastadvato’tyantavairāgyāsaṃbhavāt | yaccāniyataṃ tasyāvipāka
evātyantavairāgyāt |
kīdrśaṃ puna: kṡetraṃ yatrāvaśyaṃ drṡṭadharmavedanīyaṃ karma saṃpadyate | āha | buddhapramukho
bhikṡusaṃgha: pudgalāstu[##35a. 13A. IV##] pañca |
ye nirodhāraṇāmaitrīdarśanārhatphalotthitā: |
teṡu kārāpakārasya phalaṃ sadyo’nubhūyate ||56||
nirodhasamāpattivyutthita: parāṃ cittaśāntiṃ labhate | nirvāṇasadrśatvātsamāpatte: | sa hi 
gatapratyāgata iva nirvāṇādbhavati | araṇāvyutthitasyāpramāṇasattvāraṇāhitādhyāśayānugatā-
tyudagrāpramāṇapuṇyaparibhāvanā{2. ##Y.## paribhāvitā ##but notes## ...bhāvanā ##MSS.## |}nugatā ca saṃtatirvartate | maitrīvyutthitasyāpramāṇasattvasukhādhyā-
śayānugatātyudagrāpramāṇapuṇyaparibhāvanānugatā ca saṃtatirvartate | darśanamārgavyutthitasyāśeṡadarśana-
prahātavyaprahāṇāt pratyagrāśrayaparivrttinirmalā saṃtatirvartate | arhatphalavyutthitasyāśeṡabhāvanā-
prahātavyaprahāṇātpratyagrāśrayaparivrttiśuddhā saṃtatirvartate | ata eteṡu krtānāṃ kārāpakārāṇāṃ
@233
phalaṃ drṡṭa eva dharme{1. ##MS.## dharmma |} niyataṃ prāpyate | śeṡasya tu bhāvanāmārgasyāparipūrṇasvabhāvaphalatvācca
tadvyutthitānāṃ{2. ##MS.## tat vyu... |} na tathā pratyagrāśrayaparivrttiśuddhāśayasaṃtatirvartata iti n ate tathā puṇyakṡetraṃ
bhavati{3. ##Y.## bhavaṃti |} |
vipāka: punarvedanāpradhāna: | tadidānīṃ vicāryate | syāt karmaṇaścaitasikyeva vedanā
vipāko vipacyeta na kāyikī | syāt kāyikyeva na [##35b. 13B. IV##]caitasikī syādityāha
kuśalasyāvitarkasya karmaṇo vedanā matā |
vipākaścaitasikyeva 
avitarkaṃ karma dhyānāntarāt prabhrti yāvat bhavāgre | tasyāvitarkasya kuśalasya karmaṇaścaitasi-
kyeva vedanā vipāka: | kasmānna kāyikī | tasyā avaśyaṃ savitarkavicāratvāt{4. ##Y.## ...savicāra...|} |
kāyikyevāśubhasya tu ||57||
akuśalasya karmaṇa: kāyikyeva vedanā vipāka: | kasmānna caitasikī | tasya hi du:khā
vedanā vipākaścaitasikī ca du:khā vedanā daurmanasyaṃ na ca daurmanasyaṃ vipāka iti vyākhyātametat |
yattarhi sattvānāṃ cittakṡepo bhavati | katamasminnasau citte bhavati kena vā kāraṇena | 
cittakṡepo manaścitte 
manovijñāna ityartha: | nahi pañcasu vijñānakāyeṡu cittaṃ kṡipyate | avikalpakatvāt{5. ##MS.## avikalpatvāt |} |
sa ca karmavipākaja: |
sa caiṡa cittakṡepa: sattvānāṃ karmaja: | ye{6. ##MS.## yo |} hi dravyamantraprayogeṇa vā pareṡāṃ cittaṃ kṡepayanti
akāmakaṃ vā viṡaṃ madyaṃ vā pāyayanti trāsayanti vā mrgayādiṡvagniṃ vā dāveṡūtsrjanti{7. ##MS##...tsrjati |} prapātādvā
pātayantyanyena vā kenacitpareṡāṃ smrtiṃ bhraṃśayanti teṡāṃ tasya karmaṇo vipākenāyatyāṃ cittaṃ
kṡipyate |
bhayopaghātavaiṡamyaśokaiśca 
kathaṃ tāva-[##36a. 13A. V##]dbhayena | amanuṡyādayo{8. ##MS.## amanuṡyādi |} manuṡyānvirūpeṇa rūpeṇopasaṃkrāmanti |
tebhyo bhītānāṃ cittaṃ kṡipyate | kathamupaghātena |{9. ##MS##...ghātenāmanuṡyā |} amanuṡyā eva kupitā manuṡyāṇāṃ
@234
marmasu praharanti | kathaṃ mahābhūtavaiṡamyeṇa{1. ##MS.## veṡamyena |} | vātapittaśleṡmāṇa: prakopamāpadyante | kathaṃ śokena | 
yathā vāsiṡṭhīprabhrtīnām | yadi mano vikṡipyate karmavipākajaśca cittakṡepa: | kathaṃ na caitasikī 
vedanā vipāka: prāpnoti | nahi brū mastadeva cittavipāka ityapi tu yo{2. ##Y. omits## ya: sa: |} mahābhūtānāṃ prakopa: 
sa{2. ##Y. omits## ya: sa: |} vipāka: | tasmājjātamato vipākajam | karmajena hi dhātunā vaiṡamyeṇa{3. ##MS.## veṡamyena |} vyākulamavaśaṃ 
bhraṡṭasmrtikaṃ cittaṃ vartata iti kṡiptamityucyate | evaṃ cedaṃ catuṡkoṭikaṃ yujyate | asti cittaṃ 
kṡiptaṃ na vikṡiptamiti vistara: | kṡiptaṃ tāvanna{4. ##MS.## tāvanni |} kṡiptaṃ vikṡiptacittasya | kliṡṭaṃ cittaṃ vikṡiptaṃ 
na kṡiptaṃ svasthacittasya kliṡṭam | ubhayaṃ kṡiptacittasya kliṡṭam | nobhayaṃ svasthacittasyākliṡṭam | 
katameṡāṃ puna: sattvānāṃ cittaṃ kṡipyate |
akurukāminām ||58||
akurūṇāṃ kāminām | deveṡvapi hi devā{5. ##MS.## devonmattā: |} unmattā: santi prāgeva manuṡyatiryakpreteṡu | 
nārakāstu nityaṃ kṡiptacittā eva | te hi vividhayātanāsahasravyatibhinnamarmāṇastīvrābhirveda- 
[##36b. 13B. V##] nābhirabhitunnā{6. ##Y.## abhinunnā |} ātmānamapi tāvannābhicetayanti kiṃ puna: kāryamakāryaṃ 
vā | hācittaparidevakaścātra nāraka udāhārya: | āryāṇāmapi cittaṃ kṡipyate bhūtavaiṡamyeṇānyatra{7. ##MS.## ...vaiṡamyenā...|} 
buddhāt | na karmaṇā niyatasya pūrvaṃ vipākādaniyatasyāvipākāt | na bhayena | pañcabhayasama-
tikramāt | nopaghātena | manuṡyaprakopakāraṇasyāprāsādikasyākaraṇāt | na śokena |
dharmatābhijñatvāt{8. ##Y##... bhijñānatvāt |} |
punastrayo vaṅkā uktā: sūtre | kāyavaṅko vāgvaṅko manovaṅka: | trayo doṡā: | kāyadoṡo
vāgdoṡo manodoṡa: | traya: kaṡāyā: | kāyakaṡāyo vākkaṡāyo mana:kaṡāya: iti | tatra
yathākramaṃ veditavyā: | 
vaṅkadoṡakapāyokti: śāṭhyadveṡajarāgaje |
śāṭhyajaṃ kāyakarma kāyavaṅka ityuktam | kuṭilānvayatvāt | evaṃ vāṅmanovaṅkau | dveṡajaṃ 
kāyakarma kāyadoṡa ityuktam | cittapradoṡānvayatvāt | evaṃ vāṅmanodoṡau | rāgajaṃ kāyakarma
kāyakapāya{9. ##MS.## kaṡāya ##seems to be written twice as## kāyakaṡāya kaṡāya ##and one struck off.##} ityuktam | rañjanānvayatvāt | evaṃ vāṅmana:kaṡāyau |
krṡṇaśuklādibhedena puna: karma caturvidham ||59||
@235
“asti karma krṡṇaṃ krṡṇavipākam | asti karma śuklaṃ śuklavipākam | asti karma krṡṇaśuklaṃ
krṡṇaśuklavipākam | asti ka-[##37a. 13A. VI##]rmākrṡṇamaśuklamavipākam | yattatkarma
karmakṡayāya saṃvartata” iti | tatra
aśubhaṃ rūpakāmāptaṃ śubhaṃ caiva yathākramam |
krṡṇaśuklobhayaṃ karma tatkṡayāya nirāsravam{1. ##MS.## nirāśravam |} ||60|| 
aśubhaṃ{2. ##D. adds## khalu |} karma ekāntena krṡṇaṃ kliṡṭatvāt krṡṇavipākaṃ cāmanojñavipākatvāt | rūpāptaṃ{3. ##D. adds## tu |}
śubhamekāntena śuklamakuśalenāvyatibhedāt{4. ##D.## avyavakīrṇatvāt |} | śuklavipākaṃ ca{5. ##D.## samanojña... |} manojñavipākatvāt | ārūpyāptaṃ 
kasmānnocyate | yatra kila dvividho’sti vipāka āntarābhavika aupapattibhavikaśca{6. ##D.## antarābhavikaścopapattibhavikaśca |} |
trividhasya{7. ##Y. D. adds## ca |} kāya{8. ##MS. drops## kāya |} vāṅmanaskarmaṇo yatraiva saṃbhavastatraivoktamiti | tadapi tūktaṃ sūtrāntare | “kāmāptaṃ 
śubhaṃ{9. ##D.## śuklaṃ |} karma{10. ##D. omits## karma |} krṡṇaśuklamakuśalavyavakīrṇatvāt krṡṇaśuklavipākaṃ vyavakīrṇavipākatvāt” | saṃtānata 
etadvyavasthāpitaṃ na svabhāvata: | na hyevaṃjātīyakamekaṃ karmāsti vipāko vā yat krṡṇaṃ ca syāt śuklaṃ 
cānyonyavirodhāt | nanu caivamakuśalasyāpi karmaṇa: kuśalavyavakīrṇatvāt{11. ##MS.## kuśalamavakīrṇatvāt |
##D.## kuśalavyavakīrṇatvāt |} krṡṇaśuklatvaṃ prāpnoti |
nāvaśyamakuśalaṃ kuśalena vyavakīryate | kāmadhātau tasya{12. ##D.## tvasya |} balavattvāt{13. ##MS.## valatvāt |} | kuśalaṃ tu{14. ##MS.## tva |} 
vyavakīryate | durbalatvāditi | anāsravaṃ karmaiṡāṃ{15. ##MS.## karmmeṡāṃ |} trayāṇāṃ karmaṇāṃ kṡayāya prahāṇāya saṃvartate |
taddhyakrṡṇamakliṡṭatvādaśuklaṃ vipākaśuklatā’bhāvāt | ābhiprāyiko hyeṡo’śukla{16. ##D.##...pyeśa (ṡa) śukla |}-
[##37b. 13B. VI##] śabda: | uktaṃ tu bhagavatā mahatyāṃ śūnyatāyā{17. ##MS. drops## yā |} maśaikṡān{18. ##D.## aśaikṡa... |}
dharmānārabhya “ime te ānanda dharmā ekāntakuśalā{19. ##D.## ...śuklā |} ekāntānavadyā” iti | śāstre ca |
“śuklā{20. ##D.## śukla |}  dharmā:{21. ##MS.## dharmmā |} katame | kuśalā dharmā anivrtāvyākrtāśce”ti | avipākaṃ
dhātva{22. ##MS.## ...ndhātvā |} patitatvāt pravrttivirodhācca{23. ##Y.## virodhata: |} |
kiṃ puna: sarvamanāsravaṃ karma sarvasyāsya trividhasya karmaṇa: kṡayāya{24. ##MS. seems to drop## kṡayāya | ##D. has## kṡayāya |} saṃvartate |
netyucyate | kiṃ tarhi |
@236
dharmakṡāntiṡu vairāgye cānantaryapathāṡṭake |
yā cetanā dvādaśadhā karma krṡṇakṡayāya{1. ##Y. seems to read## karmma karmakṡayāya |} tat ||61|| 
darśanamārge catasrṡu dharmajñānakṡāntiṡu kāmavairāgye cāṡṭāsvānantaryamārgeṡu{2. ##MS.## cāṡṭāsvana...|} yā cetanā seyaṃ 
dvādaśavidhā cetanā krṡṇasya karmaṇa: prahāṇāya karma |
navame cetanā yā sā krṡṇaśuklakṡayāya ca |
navame kāmavairāgyānantaryamārge yā cetanā sā krṡṇaśuklasya kuśalasya karmaṇa: krṡṇasya{3. ##MS.## krṡṇasyā |}
cākuśalasya navamasya prakārasya prahāṇāya | 
śuklasya dhyānavairāgyeṡvantyānantarya{4. ##MS.## ...nantarye... |} mārgajā ||62||
dhyānāddhyānādvairāgyaṃ kurvato yo’ntyo navama ānantaryamārgastatra yā cetanā iyaṃ caturvidhā 
cetanā śuklasya karmaṇa: prahāṇāya | kiṃ puna: kāraṇamantyenaivānantaryamārgeṇa kuśalasya karmaṇa:
prahāṇaṃ nānyena | nahi tasya svabhāvaprahāṇaṃ prahīṇasyāpi saṃmukhībhāvāt | kiṃ tarhi |
tadālamba-[##38a. 13A. VII##] ankleśaprahāṇāt | ato yāvadeko’pi tadālambanakleśaprakāra
āste{5. ##D.## asti |} tāvadasya prahāṇaṃ{6. ##MS.## prahāṇa: |} nopapadyate{7. ##D.## nopalabhyate |} |
anye narakavedyānyakāmavedyaṃ dvayaṃ vidu:{8. ##MS.## siddha: |} |
anye punarācāryā: paśyanti narakavedanīyaṃ narakāccānyakāmadhātuvedanīyaṃ karma yathākramaṃ krṡṇaṃ 
krṡṇaśuklaṃ ceti | narake hyakuśalasyaiva karmaṇo vipākastena tadvedanīyaṃ{9. ##MS.## tāvadvedanīyaṃ |} krṡṇamityucyate |
ato’nya{10. ##Y.## anyatra |} kāmadhātau kuśalākuśalasya karmaṇo vipākastena tadvedanīyaṃ krṡṇaśuklamityuktam |
drggheyaṃ krṡṇamanye 
anye punarāhurdarśanaprahātavyaṃ karma krṡṇa kuśalenāmiśratvāt | 
anyatkrṡṇaśuklaṃ tu kāmajam ||63||
anyattu kāmāvacaraṃ karma krṡṇaśuklam | kiṃ tadanyat | bhāvanāprahātavyam | taddhi
kuśalaṃ cākuśalaṃ ceti | sūtra uktaṃ trīṇi mauneyāni kāyamauneyaṃ vāṅmauneyaṃ
manomauneyaṃ ca | tatra 
@237
aśaikṡaṃ kāya{1. ##MS. drops## kāya |} vākkarma manaścaiva yathākramam | 
maunatrayam{2. ##MS.## ...trayamaśaikṡe |}
aśaikṡe kāyavākkarmaṇī kāyavāṅmauneye{3. ##Y. seems to read## ...maune |} | aśaikṡaṃ tu mana eva manomauneyaṃ{4. ##Y.## manomaunam |} na manaskarmeti |
kiṃ kāraṇam | cittaṃ hi paramārthamuni: | tat kila kāyavākkarmabhyāmanumīyata iti |{5. ##MS.## ityapi |} api
khalu kāyavākkarmaṇī viratisvabhāvena{6. ##Y.## ...svabhāvaṃ |} na manaskarma | cittāvijñaptyabhāvāt | viramārthena ca 
maunam | ato mana eva virataṃ maunamityucyate | kasmādaśaikṡameva nānyat |
a-[##38b. 13B. VII##]rhata: paramārthamunitvāt | sarvakleśajalpoparate: | trīṇi śauceyāni
uktāni sūtre | kāyaśauceyaṃ vākśauceyaṃ mana:śauceyaṃ ca | tadetat 
tridhā śaucaṃ sarvaṃ sucaritatrayam ||64||
sarvaṃ kāyasucaritaṃ kāyaśaucam | sarvaṃ vāṅmana:sucaritaṃ vāṅmana:śaucam | duścaritamalāpakarṡaṇā- 
ttāvatkālamatyantaṃ vā{7. ##Y.## ca |} | eṡā ca deśanā mithyāmauna{8. ##MS.## ...maunaṃ...|}śaucādhimuktikānāṃ{9 ##Y.## ...dhimuktānāṃ |} vivecanārtham | trīṇi
duścaritānyuktāni | tatra
aśubhaṃ kāyakarmādi mataṃ duścarita{10. ##G.## duścaritaṃ |} trayam | 
akuśalaṃ kāyavāṅmanaskarma yathākramaṃ kāyavāṅmanoduścaritam |
akarmāpi tvabhidhyādimanoduścaritaṃ tridhā ||65||
akarmasvabhāvamapyasti trividhaṃ manoduścaritaṃ cetanārthāntarabhūtamabhidhyā vyāpādo mithyādrṡṭiśca |
abhidhyādaya eva manaskarmeti dāṡṭāntikā: | saṃcetanīyasūtre vacanāt | evaṃ tu sati
karmakleśayoraikyaṃ syāt | kiṃ syādyadi kaścit kleśo’pi karma syāt | naitadasti | sūtraṃ
viruddhaṃ syāt | sūtre tu cetanāyāstanmukhena pravrttestaistāṃ darśayatīti vaibhāṡikā: | aniṡṭaphala-
tvātkutsita: kāyavāṅmanaścāro duścaritam |
viparyayātsucaritam{11. ##MS.## ...caritamiṡṭaṃ |}
iṡṭaṃ kuśalaṃ kāyavāṅmanaskarmānabhidhyā’vyāpādasamyagdrṡṭayaśca{12. ##MS.## ...samyak...|} | parānugrohopaghātābhisaṃdhyabhāve 
@238
ka[##39a. 13A. VIII##]thaṃ samyagdrṡṭimithyādrṡṭyo:{1. ##MS.## samyak |} kuśalākuśalatvam | tanmūlatvāt |
yāni caitāni duścaritasucaritānyuktāni 
tadaudārikasaṃgrahāt |
daśa karmapathā uktā yathāyogaṃ śubhāśubhā: ||66||
teṡāmeva sucaritaduścaritānāṃ caudārikasaṃgraheṇa daśa karmapathā: sūtra uktā: yathāyogaṃ
kuśalā: sucaritebhyo’kuśalā duścaritebhya:{2. ##Y. adds## ca |} | kimatra duścaritamasaṃgrhītaṃ kiṃ vā
sucaritam | akuśaleṡu tatkarmapatheṡu kāyaduścaritasya pradeśo na saṃgrhīta: prayogaprṡṭhabhūta:
kliṡṭaścānyo’pi {3. ##Y. adds## vadha | ##MS.## bandhanādi |}bandhanādi: | tasya nātyaudārikatvāt | yaddhi kāyaduścaritaṃ pareṡāṃ 
jīvitabhogadārebhyaścyāvakaṃ tatkarmapatha uktaṃ tato vivecanārtham | vāgduścaritamapi yadeva
praśādaṃ tatkarmapatha uktaṃ tadarthameva | manoduścaritasya ca pradeśa{4. ##Y.## pradeśa: |}cetanā | kuśaleṡvapi 
kāyasucaritasya pradeśa: prayogaprṡṭhamadyādiviratidānejyādiko vāksucaritasya priyavacanādiko
mana:sucaritasya cetanā |
eṡāṃ ca karmapathānām 
aśubhā: ṡaḍavijñapti:
akuśalā: ṡaṭ karmapathā avaśyamavijñaptisvabhāvā: prāṇātipātādattādānamrṡāvādapaiśunyapāruṡya- 
saṃbhinnapralāpā: | pareṇa kārayato maulavijñaptyabhāvāt |
dvidhaika:
kāmamithyācā-[##39b. 13B. VIII##]ro nityaṃ vijñaptyavijñaptisvabhāvastasya svayeva niṡṭhāpanāt | 
nahi taṃ pareṇa kārayatastādrśī prītirbhavatīti |
te’pi kurvata: |
te’pi ṡaṭ karmapathā: svayaṃ kurvato dvividhā bhavanti vijñaptiravijñaptiśca tatkālamaraṇe paścāt 
maraṇe tvavijñaptireva |
kuśalānāṃ puna: karmapathānāṃ 
dvividhā: sapta kuśalā:
kuśalā: sapta rūpiṇa: karmapathā{5. ##MS.## ...pathāvaśyaṃ |} avaśyaṃ dviprakārā vijñaptiravijñaptiśca | vijñaptyadhīnatvātsa-
mādāna{6. ##D.## samāhita |}śīlasya |
@239
avijñapti: samādhijā: ||67||
dhyānānāsravasaṃvarasaṃgrhītā: samādhijā: ucyante | te hyavijñaptireva cittamātrādhīnatvāt |
sāmantakāstu vijñapti: 
karmapathasāmantakāstu vijñaptisvabhāvā avaśyam |
avijñaptirbhavenna vā |
yadi tīvreṇa paryavasthānena pramādena vā ghanarasena prayogamārameta syādavijñaptiranyathā na
syāt |
viparyayeṇa{1. ##MS.## na |} prṡṭhāni 
sāmantakebhyo viparyayeṇa karmapathānāṃ prṡṭhāni veditavyāti | tāni avaśyamavijñaptisvabhāvāni |
vijñaptistu bhavenna vā | yadi karmapathaṃ krtvā punastasyānudharmaṃ ceṡṭeta tasya{2. ##MS.## tasyā |} syāt vijñaptiranyathā
na syāt | atha kuto yāvadeṡāṃ prayogamaulaprṡṭhānāṃ vyavasthānam | yadā tāvadiha kaścit
paśuṃ hantukāmo mañcakāduttiṡṭhati mūlyaṃ grhṇāti gacchatyāmrśa-[##40a. 13A1. I##]ti paśuṃ
krīṇātyānayati puṡṇāti praveśayati nihantuṃ śastramādatte prahāramekaṃ dadāti dvau vā yāvanna
jīvitādvyaparopayati tāvat prayoga: | yena tu prahāreṇa jīvitādvyaparopayati{3. ##MS. drops## paro |} tatra 
yā vijñaptistatkṡaṇikā vā{4. ##Y. seems to read## cā | ##D.## cā |} ’vijñaptirayaṃ{5. ##D.## sa |} maula: karmapatha: | dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ prāṇātipātāvadyena 
sprśyate{6. ##MS.## sprśate |} prayogata: mrte sati phalaparipūritaśca{7. ##MS.## phalapūritaśca |} | tata ūrdhva{8 ##Y. seems to read## tata: param |} mavijñaptikṡaṇā:{9. ##MS. seems to be## kṡaṇātā: |} prṡṭhaṃ{10. ##D.## prṡṭhī |} bhavanti |
yāvacca{11. ##Y. seems to omit## ca | ##D.## yāvaddhataṃ |} taṃ paśuṃ kuṡṇāti{12. ##D.## krṡṇāti | ##Y. (w) seems to adopt## kṡīṇāti
##and gives in note :- ktasnati'so C, ktasnati'so N.##} śodhayati vikrīṇīte{13. ##D.## vikrīṇāti |} pacati khādayatyanukīrtayati{14. ##D.## khādati kīrttayati |} vā{15. ##D.## yadi |} 
tāvadasya vijñaptikṡaṇā api prṡṭhaṃ bhavanti | evamanyeṡvapi yathāsaṃbhavaṃ yojyam | abhidhyādīnāṃ
nāsti prayogo na prṡṭhaṃ saṃmukhībhāvamātrā{16. ##D. adds## eva |}tkarmapatha: |
idamatra vaktavyam | kiṃ tāvat{17. ##MS.## tāvatmaraṇa...|}maraṇabhavasthe tasmin prāṇini ye vijñaptyavijñaptī te 
karmapatha āhosvinmrte | kiṃ cāta: | yadi tāvanmaraṇabhavasthe sahamrtasyāpi hanturdhātayiturvā
@240
prāṇātipātāvadyena yoga: prāpnoti | na caiṡa siddhānta: | atha mrto yaduktaṃ “yena tu prahāreṇa
jīvitādvyaparopayati tatra yā vijñaptistatkṡaṇikā vā{1. ##Y.## cā |}‘vijñaptirayaṃ maula: karmapatha” iti
tanna vaktavyam | yaccāpīdaṃ śāstra uktaṃ “syāt prāṇī hata: prāṇātipātaścāniruddha: |
syādyathā hi tatprāṇī jīvitādvya-[##40b. 13B1. I##]paropito bhavati prayogaścāpratiprasrabdha”
ityatra prṡṭhaṃ{2. ##MS. has## śabda ##extra, but it seems to be cancelled.##} prayogaśabdenoktamiti vaibhāṡikīyo’rthavirodho maulasyaiva tadānīmaniruddhatvāt{3. ##MS.## ...maviruddhatvāt |} |
yathā na doṡastathā’stu | kathaṃ ca na doṡa: | maula evātra prayogaśabdenokta iti | 
vijñaptistarhi tadā kathaṃ maula: karmapatho bhavati | kathaṃ ca na bhavitavyam | asāmarthyāt |
avijñaptiridānīṃ kathaṃ bhavati | tasmāt prayogaphalaparipūrikāle tadubhayaṃ karmapatha: syāt
karmapatho’pyanyasya prayoga: prṡṭhaṃ ca bhavati | prāṇātipātasya daśāpi karmapathā: prayoga: | yathā
ca śatrorvadhārthaṃ krtyaṃ samupasthāpayan paśunā baliṃ kuryāt parakīyaṃ krtvā dāreṡu{4. ##MS.## dāreṡa |} cāsya 
vipratipadyeta taireva taddhātanārtham{5. ##MS.## tat |} anrtapiśunaparuṡasāntvaiścāsya mitrabhedaṃ kuryādyānyasya paritrāṇāya
kalperan abhidhyāṃ ca tatsva{6. ##Y.## tatsve |}kuryāttatraiva ca vyāpādaṃ tadvadhārthaṃ ca mithyādrṡṭiṃ brṃhayediti |
evamanyeṡvapi yathāyogaṃ yojyam | na tvabhidhyādaya: prayogā yujyante | nahi cittotpādamātreṇa
prayukto bhavati | kriyānārambhāt |
sūtra uktaṃ “prāṇātipāto bhikṡavastrividho lobhajo dveṡajo mohajo yāvanmithyādrṡṭi”-
riti | tatra kīdrśa: prāṇātipāto lobhaja ityevamādi vaktavyam | nātra sarveṡāṃ karma-
[##41a. 13A1. II##]pathānāṃ lobhādibhirniṡṭhā |
prayogastu trimūlaja:{7. ##MS. drops## tri |} ||68|| 
prayogasteṡāmakuśalamūlatrayājjāta ityādisamutthānavacanādevamukta: | tatra lobhajaprāṇātipāto 
yathā taccharīrāvayavārthamarthārthaṃ krītārthaṃ ca prāṇinaṃ{8. ##MS.## prāṇijaṃ |} jīvitādvyaparopayati ātmasuhrtparitrāṇāya |
dveṡajo yathā vairanipīḍanārtham | mohajo yathā yājñikānāṃ dharmabuddhyā rājñāṃ ca dharmapāṭhaka-
prāmāṇyāddhiṃsatām{9. ##MS.## ...ddhiṃśatām |} | duṡṭānāṃ kila nigrahaṃ kurvanto rājāna: puṇyabhājo bhavantīti |
pārasīkānāṃ ca | te hyevamāhu: | “mātāpitarau jīrṇau vā glānau{10. ##MS.## glānau ##not clear.##} vā{11. ##MS. looks like## vya |}
hantavyā”viti | ye cānye’pyevamāhurahivrścikatryambukādayo manuṡyāṇāmupaghātāpakā hantavyā:
@241
mrgapaśupakṡimahiṡādayaścopabhogārthatvāditi | yaśca mithyādrṡṭipravartita: prāṇātipāta: | lobhajamada-
ttādānaṃ yo yenārthī sa taddharati anyalābhasatkārayaśo’rthaṃ vā ātmasukrtaparitrāṇāya vā | dveṡajaṃ
yadvairanipīḍanārtham | mohajaṃ yathā rājñāṃ dharmapāṭhakaprāmāṇyāt | duṡṭanigrahārthaṃ yathā brāhmaṇā
āhu: “sarvamidaṃ brahmaṇā{1. ##MS.## brāhmaṇā | ##D.## prajāpatinā |} brāhmaṇebhyo dattaṃ brāhmaṇānāṃ daurbalyādvrṡalā: paribhuñjate | tasmādapaharan 
brāhmaṇa: svamādatte svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ce”[##41b. 13B1. II##]ti | 
na caiṡāmaparasvasaṃjñā bhavati | yacca mithyādrṡṭipravarttitam | lobhaja: kāmamithyācāra: 
parade#rādiṡu tatsaṃrāgādabrahmacaryaṃ lābhasatkārārthamātmasuhrtparitrāṇāya | dveṡajo vairanipīḍ+anārtham |
mohajo yathā pārasīkānāṃ mātrādigamanaṃ gosave ca yajñe | yathoktaṃ “brāhmaṇo gosaveneṡṭyā
saṃvatsaragovratī bhavati | upahā udakaṃ cūṡati{2. ##D.## cūṡayati |} trṇāni cchinatti upaiti mātaramupa svasāramupa 
sagotrā”miti | ye cāhu”rudūkhalapuṇyaphalapakvānnatīrthamārgaprakhyo mātrgrāma” iti | 
mrṡāvādādayo lobhajā dveṡajāśca pūrvavat | mohajo mrṡāvādo yathāha
“na narmayuktamanrtaṃ hi nāsti{3. ##D.## vacanaṃ hinasti |} 
na strīṡu rājanna vivāhakāle | 
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre 
pañcānrtānyāhurapātakānī”ti |
yaśca mithyādrṡṭipravartito mrṡāvāda: | paiśunyādayastu mithyādrṡṭipravartitā mohajā: | yaśca 
vedādyasacchāstrapralāpa: |
abhidhyādaya: kathaṃ lobhajā: |
tadanantarasaṃbhūterabhidhyādyāstrimūlajā: |
lobhādanantaramutpannā lobhajā: dveṡādanantaraṃ{4. ##MS.## dveṡānantaraṃ |} dveṡajā: mohādanantaraṃ mohajā: | uktā akuśalā: 
karmapathā: |
kuśalā: kathamityāha 
kuśalā: saprayogāntā alobhadveṡamohajā: ||69|| 
saprayogaprṡṭhā: kuśalā: karmapathā alobhadveṡamohajā: | ku [##42a. 13A1. III##]śalacitta-
samutthitatvāt | tasya ca avaśya{5. ##MS.## āvaśya |}malobhādibhi: saṃprayogāt tatrākuśalakarmapathaprayogādvirati: 
@242
kuśalakarmapathaprayoga: | maulādvirati: maula: | prṡṭhād virati: prṡṭha: | tadyathā śrāmaṇera
upasaṃpādyamāno nānāvāsaṃ praviśati bhikṡūnvandate upādhyāyaṃ yācate yāvadekaṃ karmavācanaṃ kriyate
dvitīyaṃ ca | ayaṃ prayoga: | trtīya{1. ##Y.## trtīye |}karmavācane yā vijñaptistatkṡaṇikā cā{2. ##Y.## vā |} vijñaptirayaṃ
maula: karmapatha: | tata ūrdhvaṃ yāvanniśrayā ārocyante tadadhiṡṭhānaṃ ca vijñapayati avijñaptiśca
yāvadanuvartate idaṃ prṡṭham | 
yaduktaṃ “na sarveṡāṃ karmapathānāṃ lobhādibhirniṡṭhe”tyatha kasya ken aniṡṭhā |
vadhavyāpādapāruṡyaniṡṭhā dveṡeṇa
eṡāṃ prāṇātipātavyāpādapāruṡyāṇāṃ dveṡeṇa samāpti: | parityāgaparuṡacittasaṃmukhībhāvāt |
lobhata: |
parastrīgamanābhidhyā’dattādānasamāpanam ||70|| 
lobhena kāmamithyācārābhidhyā’dattādānānāṃ samāpti: |
mithyādrṡṭestu mohena 
adhimātrabhūto hi tāṃ niṡṭhāpayati | 
śeṡāṇāṃ tribhiriṡyate |
ke puna: śeṡā: | mrṡāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpā: | eṡāṃ tribhirapi niṡṭhā lobhena dveṡeṇa
mohena vā
ya ete karmapathāścaturbhi: kāṇḍairuktāstrayastraya ekastrayaśca [##42b. 13B1. III##] eṡāṃ yathākramaṃ
sattvabhogāvadhiṡṭhānaṃ nāmarūpaṃ ca nāma ca ||71|| 
sattvādhiṡṭhānā vadhādaya: | bhogādhiṡṭhānā: parastrīgamanādaya: | nāmarūpādhiṡṭhānā mithyādrṡṭi: |
nāmakāyādhiṡṭhānā mrṡāvādādaya: |
ya: paraṃ maraṇānniyamayya samantena pūrvaṃ vā mriyate kimasya maula: karmapatho bhavatyutāho na | 
samaṃ prāk ca mrtasyāsti na maula:
ata evocyate “syāt prayogaṃ kuryāt phalaṃ ca paripūrapenna ca prāṇātipātāvadyena sprśyate |
āha | syāt yathāpi tadvyaparopaka: pūrvaṃ saha vā kālaṃ kuryā”diti | kiṃ punastatkāraṇam |
@243
nahi vadhye jīvati hantu: prāṇātipātāvadyenāsti yogo nāpi sahamrtasya hantu: |
anyāśrayodayāt |
yenāśrayeṇa tatprayoga: krta: sa ucchinno’nya evāśrayo nikāyasabhāgabhinna utpanna: | tasya
prayoktrtvāt karmapathena yogo na yukta: | yatsenāpātamrgayāvaskandheṡu pareṡāṃ vadhārthaṃ bahava: samagrā:
patantyekaśca prāṇātipātaṃ karoti kastena samanvāgato bhavati |
senādiṡvekakāryatvāt sarve karttrvadanvitā:{1. ##G.## senādeścaikakāryatvāt sarvakarttrvadasti sa: |} ||72||
yathaiva hi karttā tathā sarve samanvāgatā bhavantyekakāryatvāt | arthato hi te’nyonyaṃ 
prayoktāro bhavanti | yastarhi balānnīyate so’pi samanvāgato bhavatyanyatra ya evaṃ niścitya
yāyāt yāvajjīvi-[##43a. 13A1. IV##] tahetorapi prāṇinaṃ na haniṡyāmīti
kiyatā puna: prāṇātipātaṃ svayaṃ kurvata: karmapatho bhavati kiyatā yāvanmithyādrṡṭi: karmapatha: 
iti lakṡaṇaṃ vaktavyaṃ taducyate |
prāṇātipāta: saṃcintya parasyābhrāntimāraṇam | 
yadi mārayiṡyāmyenamiti saṃjñāya paraṃ mārayati tameva ca mārayati nānyaṃ bhramitvā | iyatā
prāṇātipāto bhavati | yastarhi saṃdigdho mārayati kimayaṃ prāṇī na prāṇīti sa evānyo
veti so’pyavaśyametaṃ niścayaṃ labdhvā tatra praharati | yo’stu so’stviti krtamevānena 
tyāgacittaṃ bhavati | kathaṃ kṡaṇikeṡu skandheṡu prāṇātipāto bhavati | prāṇo nāma vāyu: 
kāyacittasaṃniśrito vartate | tamabhipātayati{2. ##Y.## api pātayati, ##D.## atipātayati |} | yathā pradīpaṃ nirodhayati ghaṇṭāsvanaṃ vā | 
jīvitendriyaṃ vā prāṇāstannirodhayati | yadyekasyāpi jīvitakṡaṇasyotpadyamānasyāntarāyaṃ
karoti prāṇātipātāvadyena sprśyate nānyathā | kasya tajjīvitaṃ yastadabhāvānmrto bhavati |
kasyeti ṡaṡṭhīṃ pudgalavāde vicārayiṡyāma: | uktaṃ tu bhagavatā
“āyurūṡmā’tha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī |
apaviddhastadā śete yathā kāṡṭhamacetana{3. ##D.## acetanam |}" || iti |
tasmātsendriya: kāyo jīvatītyucyate anindriyo mrta iti | abuddhipūrvādapi prāṇivadhāt
[##43b. 13B1. IV##] karturadharmo yathā’gnisaṃyogāddāha iti nirgranthā: | teṡāṃ
@244
paradāradarśane’pyeṡa{1. ##Y.## parastrīdarśanasparśana eṡa |} prasaṅga: | nirgranthaśiroluñcane ca kaṡṭatapodeśane ca śāstu: tadvisūcikāmaraṇe
ca dāturvaidyānāṃ cāturapīḍane maraṇe ca mātrgabhasthayoścānyo’nyaṃ{2. ##Y.## anyonya... |} du:khanimittatvāt | 
vadhyasyāpi ca tatkriyāsaṃbandhādagnisvāśrayadāhavat{3. ##MS.## ...ṡbāstraya... |} | kārayataścāprasaṅgastadasaṃbandhāt | pareṇāgniṃ
sparśayatastenādāhavat | acetanānāṃ ca kāṡṭhādīnāṃ grhapāte prāṇivadhāt{4. ##MS.## prāṇivadhyata | ##Y.## prāṇināṃ vadhāt |} pāpaprasaṅgo na vā
drṡṭāntamātrātsiddhiriti | ukta: prāṇātipāta: | 
adattādānamanyasvasvīkriyā balacauryata: ||73||
abhrāntyeti vartate | yadi balādvā cauryeṇa vā parasvaṃ svīkaroti yatraiva ca balacauryābhiprāyeṇānyatra{5. ##MS##.... nyatrāsaṃjñā...|}
saṃjñāvibhramāt iyatā’dattādānaṃ bhavati | stūpādapaharato buddhādadattādānam | sarvaṃ hi
tadbhagavatā parinirvāṇakāle parigrhītamiti | yeṡāṃ saṃrakṡyamityapare | asvāmikaṃ ca
nidhimuddharato viṡayasvāmikāt parivartakaṃ harata: krte karmaṇi sīmāprāptebhya:{6. ##MS.## prāptebhya |} akrte 
sarvabuddhaśaikṡyebhya: |
agamya{7. ##G.## agamyā |}gamanaṃ kāmamithyācāraścaturvidha: |
catuṡprakāramagamyagamanaṃ kāmamithyācāra: | agamyāṃ gacchati paraparigrhītāṃ vā mātaraṃ
duhitaraṃ{8. ##MS. drops## ta |} vā mātr-[##44a. 13A1. V##] pitrsaṃvandhinīṃ vā | anaṅge vā gacchati 
svāmapi bhāryām apāne mukhe vā | adeśe vā gacchati prakāśe caitye{9. ##MS.## cetye |}vihāre vā | akāle 
vā gacchati | ka: puna: akāla: | garbhiṇīṃ vā gacchati pāyayantīṃ vā saniyamāṃ vā |
yadi bharturanujñayā saniyamā bhavatītyeke | abhrāntyeti vartate | yadi svasaṃjñī parastriyaṃ 
yāyāt na syāt karmapatha: | yadyanya:{10. ##MS.## yadyanya |} parastrīsaṃjñayā’nyāmabhigacchet paradāraprayogādvastuparibhogācca
syādityeke | anyatra prayogānna syāt prāṇātipātavadityapare | bhikṡuṇīṃ gacchata: kasyāntikāt
kāmamithyācāra: | viṡayasvāmina: | tasya hi tanna marṡaṇīyam | tasyāpi saniyamā
svabhāryeva tu sā na gamyā | kumārīṃ gacchato yasya nisrṡṭā no cedyasya rakṡā’ntato rājña: |
anyathāsaṃjñino{11. ##G.## anyasaṃjñoditaṃ |} vākyamarthābhijñe mrṡāvaca: ||74||
yadi yamarthaṃ bravīti tasminnanyathāsaṃjñī bhavati yaṃ cādhikrtya bravīti sa tasya vākyasyārthābhijño
@245
bhavati tadvākyaṃ mrṡāvāda: | anabhijñe kiṃ syāt | saṃbhinnapralāpa: syāt | vākyamityucyate |
kadācicca bahavo varṇāṃ vākyaṃ bhavantīti katama: tatra karmapatha: | paścima: sahāvijñaptyā yatra 
cārthābhijño bhavati | pūrve tu varṇā: prayoga: | arthābhijña ityucyate | kiṃ tāvadabhijñātārthe
śrotari āhosvit [##44b. 13B1. V##] abhijñātuṃ samarthe | kiṃ cāta: | yadyabhijñātārthe
manovijñānaviṡayatvādvākyāthasya{1. ##MS. drops## sya |} śrotravijñānena saha nirodhācca vāgvijñapteravijñaptireva syāt 
karmapatha: | athābhijñātuṃ samarthe | evaṃ doṡo na bhavati | kathaṃ cābhijñātuṃ samartho’pyutpannabhāva
utpanne śrotravijñāne | yathā na doṡastathā’stu |
ṡoḍaśa vyavahārā: sūtra uktā: | “adrṡṭe drṡṭavāditā aśrute’mate’vijñāte vijñātavāditā 
drṡṭe adrṡṭavāditā yāvad vijñāte’vijñātavāditā itīme’nāryā aṡṭau vyavahārā: | drṡṭe
drṡṭavāditā yāvadvijñāte vijñātavāditā adrṡṭe’drṡṭavāditā yāvadavijñāte avijñātavāditā itīme
āryā aṡṭau vyavahārā: | tatraiṡāṃ drṡṭaśrutamatavijñātānāṃ kiṃ lakṡaṇam |
cakṡu:{2. ##G.## cakṡu... |}śrotramanaścittairanubhūtaṃ tribhiśca yat |
taddrṡṭaśrutavijñātaṃ{3. ##G.## .. vijñātamataṃ |} mataṃ coktaṃ yathākramam ||75||
yaccakṡurvijñānenānubhūtaṃ taddrṡṭamityuktam | yacchrotravijñānena tacchrutam | yanmanovijñānena 
tat vijñātam | yat ghrāṇajihvākāyavijñānaistanmatam | kiṃ kāraṇam | gandharasaspraṡṭavyānya-
vyākrtatvānmrtakalpāni | ata eteṡu matākhyeti vaibhāṡikā: | kimatra jñāpakam | sūtraṃ
yuktiśca | sūtraṃ tāvat “tatkiṃ manyase māhakīmāta:{4. ##Y. one reading 
seems to be## mālakīmāta: |} yāni tvayā cakṡuṡā rūpāṇi na drṡṭāni
na drṡṭapūrvāṇi[##45a. 13A1. VI##] na paśyasi nāpi te evaṃ bhavati paśyeyamiti | api nu
te tannidānamutpannaśchando vā rāgo vā sneho vā yena vā ālayo vā niyatiradhyavasānaṃ
vā | no bhadanta | ye tvayā{5. ##MS.## ye yā |} śrotreṇa śabdā na śrutā na śrutapūrvā vistareṇa yāvanmanasā
dharmā na vijñātā vistareṇa yāvanno bhadanta | atra ca te māhakīmātardrṡṭe drṡṭamātraṃ bhaviṡyati 
śrute mate vijñāte vijñātamātramityu”ktam | atastriṡu viṡayeṡu drṡṭaśrutavijñātaśabdāpadeśā- 
dgandhādiṡu matākhyā gamyate | ata evaṃ cāniṡyamāṇe{6. ##MS.## cāniṡyamāne |} drṡṭādibhāvabāhyatvāt gandhādiṡu vyavahāro
na syādityeṡā{7. ##MS.## ..tyeṡo |} yukti: | sūtraṃ tāvajjñāpakamanyārthatvāt | na hyatra sūtre bhagavān vyavahārāṇāṃ
lakṡaṇaṃ śāsti sma | kiṃ tarhi | atra ca te ṡaḍvidhe viṡaye caturṡu vyavahāreṡu drṡṭādivyavahāramātraṃ
@246
bhaviṡyati na{1. ##Y. D. add## hi |} priyāpriyanimittādhyāropa{2. ##MS.## adhyāhāropa | ##It should be either## adhyāhāro ##or##
adhyāropa | ##Y.## adhyāropa |} ityayamatra{3. ##MS.## ...mato |} sūtrārtho drśyate | kiṃ punardrṡṭaṃ kiṃ ca
yāvadvijñātam | kecittāvadāhu: | “yat pañcabhirindriyai: pratyakṡaṃ taddrṡṭam | yat parata
āgamitaṃ tacchrutam | yat svayaṃ{4. ##Y. omits## svayaṃ |} yuktyanumānato rucitaṃ tanmatam | yanmana:pratyakṡabhāvenādhiṡṭhitaṃ 
pratyātmavedyaṃ tadvijñātami”ti | ete ca pañca viṡayā: pratyekaṃ drṡṭā iti vā krtvā vyavahriyante | 
śrutā matā vijñātā iti vā | ṡaṡṭho’nyatra [##45b. 13B1. VI##] drṡṭāditi nāsti
gandhādiṡu vyavahārābhāvaprasaṅga: | tasmādyuktirapyeṡā yuktirna{5. ##Y.## na yukti: |} bhavati | pūrvācāryā evamāhu: |
yaddrṡṭaṃ yat pratyakṡīkrtaṃ cakṡuṡā | śrutaṃ yacchrotreṇa parataścākharitam{6. ##MS. It may be read as## ścākharitaṃ ##or## ścākhanitaṃ | ##Y.## ścāgamitaṃ |} | mataṃ yatsvayaṃ cintitam | 
vijñātaṃ yat pratyātma{7. ##Y.## pratyātmaṃ |} pratisaṃveditamadhigataṃ cotpannam | 
prasaṅgena śāstraṃ pravartayatām | ya: kāyenānyathātvaṃ prāpayetsyānmrṡāvāda: | syāt | ata
evocyate | “syānna kāyena parākrameta prāṇātipātāvadyena ca sprśyeta | syādvācā parākrameta
syānna vācā parākrameta mrṡāvādāvadyena ca sprśyeta | syāt kāyena parākrameta syānna kāyena
na vācā parākrameta ubhayāvadyena ca{8. ##Y.## vā |} sprśyeta | syāt rṡīṇāṃ mana:pradoṡeṇa poṡadhanidarśanaṃ 
cātre”ti | yadyubhayathā’pi na parākrameta na cāvijñaptikāstyavijñapti: kāmāvacarī{9. ##MS.## ...vijñaptiṃ kāmāvacarīṃ |} kathaṃ tayo:
karmapatha: siddhyati | kartavyo’tra yatna: | gato mrṡāvāda: |
paiśunyaṃ kliṡṭacittasya vacanaṃ parabhedane | 
yat kliṡṭacittasya pareṡāṃ bhedāya vacanamaprītaye tat paiśunyam | arthābhijña iti vartate
abhrāntyeti ca |
pāruṡyamapriyaṃ 
vacanat | kliṡṭacittasyeti vartate | arthābhijñe abhrāntyeti ca | yat kliṡṭacittasya
pareṡāmapriyavacanamarthābhijñe tatraiva ca yat vivakṡi-[##46a. 13A1. VII##]taṃ tat pāruṡyam |
sarvaṃ kliṡṭaṃ bhinna{10. ##MS.## saṃbhinna |} pralāpitā ||76|| 
vākyamityadhikāro vartate | sarvaṃ kliṡṭaṃ vacanaṃ saṃbhinnapralāpa: | saiva{11. ##Y. adds## ca |} saṃbhinnapralāpitā |
tadyogena hi saṃbhinnapralāpī bhavati |
@247
ato’nyat kliṡṭamityanye 
ato mrṡāvādādikādvākkarmaṇo{1. ##Y.## ...vādāditrayāt ##and omits## vākkarmmaṇo |} yadanyat{2. ##Y.## yadanyakliṡṭaṃ |} kliṡṭaṃ vacanaṃ ta{3. ##Y.## sa |}tsaṃbhinnapralāpa ityapare |
lapanāgītanāṭyavat | 
kuśāstravacca
tadyathā bhikṡurmithyājīvī lapanāṃ karoti raktāśca kecit gāyanti nāṭye ca naṭā:{4. ##MS.## naṭa: |} pareṡāṃ
rañjanārthaṃ pralapanti | kuśāstrāṇi ca taddrṡṭayo'pi gadanti | evaṃ paridevasaṃgaṇikādikamapi 
yadanyanmrṡāvādādibhya: kliṡṭaṃ vākkarma tatsaṃbhinnapralāpa: | kathaṃ cakravartikāle gītaṃ cāsti na
ca saṃbhinnapralāpa: | naiṡkramyopasaṃhitāni hi tadānīṃ gīyante sma na grāmyarasopasaṃhitāni |
tadāpyāvāhavivāhādyabhilāpasadbhāvādasti{5. ##MS.## satbhāvā...|} saṃbhinnapralāpo na karmapatha ityapare | 
abhidhyā tu parasvaviṡamasprhā ||77|| 
aho vata yat pareṡāṃ tanmama myāditi parasvebhyo yā viṡameṇānyāyena sprhā svīkaraṇecchā
balādvā copāyādvā{6. ##MS. drops## yā |} sā’bhidhyā karmapatha: | sarvaiva kāmāvacarī trṡṇābhidhyetyapare{7. ##MS.## drṡṭā .. ##Y.## trṡṇā...} |
tathā hi nivaraṇādhikāre{8. ##Y. seems to be## kāreṇa |} kāmacchandamadhikrtyoktaṃ sūtre “so’bhidhyāṃ loke prahā- 
[##46b. 13B1. VII##]ye” tyevamādi | yadyapi sarvābhidhyā natu sarvā karmapatha audārika-
duścaritasaṃgrahādityapare | mā bhūccakravartināmapyu{9. ##Y. omits## api |} ttarakoravāṇāṃ cābhidhyā karmapatha iti | 
vyāpāda: sattvavidveṡa: 
sattveṡu vidveṡo vyāpāda: parapīḍākārapravrtta:{10. ##MS.## pavrtta: |} |
nāstidrṡṭi: śubhāśubhe |
mithyādrṡṭi:
śubhe cāśubhe ca karmaṇi yā nāstīti drṡṭi: sā mithyādrṡṭi: | tadyathā “nāsti dattaṃ nāstīṡṭaṃ
nāsti hutaṃ nāsti sucaritaṃ nāsti duścaritamityevamādi yāvanna santi loke’hanta” iti | 
saiṡā sākalyena karmaphalāryāpavādikā mithyādrṡṭirbhavati | ādimātraṃ tu śloke darśitam |
@248
evaṃlakṡaṇā ete daśa karmapathā: | karmapathā iti ko’rtha: | 
trayo hyatra panthāna: sapta karma ca ||78||
abhidhyādayo hi traya: karmaṇa: panthāna iti karmapathā: | tatsaṃprayogiṇī hi cetanā teṡāṃ 
vāhena vahati teṡāṃ gatyā gacchati | tadvaśena tathābhisaṃskaraṇāt | sapta tu prāṇātipātādaya:
karma ca kāyavākkarmatvāt{1. ##Y.## ...karmmasvabhāvatvāt |} karmaṇaśca panthāna iti karmapathāstatsamutthānacetanāyāstānadhiṡṭhāya
pravrtteriti | karmapathāśca karma ca karmapathāśceti karmapathā: | asarūpāṇāmapyekaśeṡasiddhe: |
evamanabhidhyādaya: prāṇātipāta{2. ##MS.##...pātā...|} [##47a. 13A1. VIII##] viratyādayaśca jñeyā: | prayogaprṡṭhāni 
karmāṇi karmapathā: yasmāttadarthaṃ tanmūlikā ca teṡāṃ pravrtti: | yathaudārikaṃ ca grahaṇādityuktaṃ 
prāk{3. ##Y.## yathaudārikasagrahādityuktaṃ prāk | ##But in the karika 66, there is## tadaudārikasaṃgrahāta |} | yeṡāṃ cotkarṡāpakarṡeṇādhyātmikavāhyānāṃ{4. ##MS.## ...bāhyāṇāṃ |} bhāvānāṃmutkarṡāpakarṡau loke bhavata: |
ye tarhi dārṡṭāntikā abhidhyādīneva manaskarmecchanti teṡāṃ te kathaṃ karmapathā: | ta eva hi{5. ##Y. omits## hi |}
praṡṭavyā: | api tu śakyaṃ vaktuṃ karma ca te panthānaśca sugatidurgatīnāmiti karmapathā: |
itaretarāvāhanādvā | ya ete daśākuśalā: karmapathā: sarve ete kuśalānāṃ{6. ##Y.## sarva ete’kuśalānāṃ |} karmaṇāṃ
samudācāravirodhina: |
mūlacchedastvasaddrṡṭyā{7. ##MS.## ...saddrṡṭā | ##G.## ...śchedadrṡṭyā |}
kuśalamūlacchedastu mithyādrṡṭyā bhavatyadhimātraparipūrṇayā | yattarhi{8. ##Y.## kiṃ tarhi |} śāstra uktaṃ “katamānya- 
dhimātrāṇyakuśalamūlāni | yairakuśalamūlai: kuśalamūlāni samucchinatti kāmavairāgyaṃ cānuprāpnuvan
yāni tatprathamata upalikhatī”ti | akuśalamūlādhyāhrtatvāt{9. ##MS.## ...mūlāvyākrtatvāt | ##Y.## ...dhyāhrta... |} mithyādrṡṭesteṡveva tatkarmāpadeśa{10. ##Y.## karmopadeśa: |}
eṡa kriyate tadyathāgnireva grāmaṃ dahani caurāstu tasyādhyāhārakā iti caurairgrāmo dagdha ityucyate |
katameṡāṃ kuśalamūlānāṃ samucchedo bhavati |
kāmāptotpattilābhinām{11. ##G.## ...lābhika: |} |
kāmāvacarāṇi kuśalamūlāni samucchidyante | [##47b. 13B1. VIII##] rūpārūpyāvacarai-
rasamanvāgatatvāt | prajñaptibhāṡyaṃ tarhi kathaṃ nīyate | “iyatā’nena pudgalena traidhātukāni
@249
kuśalamūlāni samucchinnāni bhavantī”ti | tatprāptidūrīkaraṇamabhisaṃdhāyaitaduktam | saṃtate-
stadabhājanatvāpādanāt | upapattipratilābhikānyeva ca samucchidyante |  prāyogikebhya: pūrvaṃ
parihīṇatvāt{1. ##MS.## ...hīnatvāt |} | kimālambanayā mithyādrṡṭyā samucchidyante 
phalahetvapavādinyā 
yā ca hetumapavadate nāsti sucaritaṃ nāsti duścaritamiti yā ca phalaṃ nāsti sucaritaduścaritānāṃ 
karmaṇāṃ phalavipāka iti | ānantaryavimuktimārgasthānīye ete ityapare | sāsravālambanayaiva
nānāsravālambanayā sabhāgadhātvālambanayaiva ca na visabhāgadhātvālambanayā | saṃprayogamātrā-
nuśāyitvena durbalatvādityeke | evaṃ tu varṇayanti |
sarvathā
navaprakārāṇyapi kuśalamūlāni sakrtsamucchidyante | darśanaprahātavyava{2. ##Y.## ...prahātavyā iva |}dityeke | evaṃ tu varṇayanti |
karmaśa: 
navaprakārayā mithyādrṡṭyā navaprakārāṇi kuśalamūlāni samucchidyante | bhāvanāheyakleśavat
yāvadadhimātrādhimātrayā mrdumrdūnīti{3. ##Y.## mrdumrdu: kuśalaprakāra iti |} | evamayaṃ grantha: pālito bhavati | “katamānyaṇusaha-
gatāni kuśalamūlāni | āha | yairakrśalamūlai: kuśalāni sa-[##48a. 14A. I##] mucchinnāni
sarvapaścāt vijahāti yai: vikīrṇai: samucchinnakuśalamūla iti saṃkhyāṃ gacchatī”ti | asya tarhi
granthasya ko naya: | “katamānyadhimātrādhimātrāṇyakuśalamūlāni{4. ##MS. drops## lā |} | yairakuśalamūlai: kuśalamūlāni 
samucchinattī”ti | samāptimetat saṃdhāyoktam | tairniravaśeṡacchedāt | eko’pi hi
prakāṃrasteṡāmasamucchinna: sarveṡāṃ punarutpattau hetu: syāditi | darśanamārgavadabhyutthānena cchinattītyeke |
evaṃ tu varṇayantyubhayatheti{5. ##Y. one reading is## ubhayena |} | pūrvaṃ saṃvaraṃ vijahāti paścāt kuśalamūlāni samucchinattītyeke |
evaṃ tu varṇayanti | yasya cittasya phalasaṃvarastattyāgāttasya{6. ##MS.## ...ttasyā |} tyāga iti | atha kuśalamūlāni
samucchidyante 
nrṡu ||79|| 
manuṡyeṡveva nāpāyeṡu | kliṡṭākliṡṭayo: prajñayoradrḍhatvāt | na deveṡu karmaphala{7. ##Y.## ...phale |} pratyakṡatvāt | triṡu
dvīpeṡu nottarakurau | apāpāśayatvāt jambūdvīpa evetyapare | teṡāmayaṃ grantho virudhyate |
@250
“jāmbūdvīpaka: sarvālpairaṡṭābhirindriyai: samanvāgata: | evaṃ pūrvavidehako{1. ##Y.## paurvavidehako |} godānīyaka{2. ##Y.## gaudānīyaka |}”
iti | tāni puna:{3. ##MS.## punaśchinatti |} 
chinatti strī pumān
strī ca samucchinatti puruṡaśca | mandacchandavīryaprajñatvāt | na strītyapare | ayaṃ grantho 
virudhyeta | “ya: strīndriyeṇa samanvāgato niyatamasāvaṡṭābhirindriyai: samanvāgata” iti |
teṡā-[##48b. 14B. I##]mapi trṡṇācarito na samucchinatti | calāśayatvāt | kastarhi |
drṡṭicarita:
drḍhagūḍhapāpāśayatvāt | ata eva na śaṇḍā{4. ##Y.## ṡaṇḍā... |}dayastrṡṇācarite pakṡyatvāt{5. ##Y.## caritapakṡatvāt |} | āpāyikavacca |
kiṃsvabhāva: kuśalamūlasamuccheda: |
so’samanvaya: |
yadā hi kuśalamūlānāṃ prāptirna punarutpadyate aprāptirapyutpadyate | tasminnasamanvāgama utpanne
samucchinnāni kuśalamūlānyucyante | teṡāṃ samucchinnānāṃ kathaṃ puna: pratisaṃdhi: |
saṃdhi: kāṅkṡāstidrṡṭibhyāṃ{6. ##G.## ...drṡṭe: syān |}
yadā’sya hetuphale vicikitsā cotpadyate | astidrṡṭirvā samyak drṡṭirityartha: | tadā puna:
tatprāptisamutpādāt pratisaṃdhitāni kuśalamūlānyucyante | navaprakārāṇāṃ yugapat pratisaṃdhānaṃ krameṇa 
tu saṃmukhībhāva ārogyavalalābhavat | sa punasteṡāṃ pratisaṃdhi: |
nehānantaryakāriṇa: ||80||
anyasyaiveha syādānantaryakāriṇastu neha syāt | tameva saṃdhāyokta”mabhavyo’yaṃ pudgalo drṡṭa
eva dharma kuśalamūlāni pratisaṃdhātuṃ niyatamayaṃ navakebhyaścyavamāno vā upapadyamāno vā
kuśalamūlāni pratisaṃdhāsyatī”ti | upapadyamāno’ntarābhavasthaścyavamānaścyutyabhimukhastatra punaryo
hetubalena samucchinatti sa cyavamāna: pratisaṃdadhāti ya: pratyayabalena sa upapadyamāna: | evaṃ
[##49a. 14A. II##] ya: svabalena{7. ##From Y. it seems that## svabalena
##is dropped here in the MS.##} parabalena | punarāha | ya āśayavipanna: samucchinatti sa drṡṭe 
dharma pratisaṃdadhāti | ya āśayaprayogavipanna: sa bhedātkāyasyeti | evaṃ yo drṡṭivipanno{8. ##Y. adds## yo |}
@251
drṡṭi śīlavipanna iti | syātsamucchinna{1. ##MS.## samucchinna: |}kuśalamūlo na mithyātvaniyata iti | catuṡkoṭikam |
prathamā koṭi: pūraṇādaya: | dvitīyā{2. ##MS.## dvitīyo ajāta...|}’jātaśatru: | trtīyā devadatta: | caturthyetānā-
kārān sthāpayitvā | kuśalamūlasamucchedikāyā mithyādrṡṭeravīcau vipāka: | ānantaryakāriṇāṃ tu
tatra vā’nyatra vā narake |
karmapathaprasaṅga evāyaṃ vartate | tatra vaktavyaṃ katibhi: karmapathai: saha cetanā yugapadutpannā
vartata iti |
yugapadyāvadaṡṭābhiraśubhai: saha vartate |
cetanā
ekena tāvatsaha vartate | vinā’nyenābhidhyādisaṃmukhībhāve akliṡṭacetaso vāṃ tatprayogeṇa
rūpiṇāmanyatamaniṡṭhāgamane{3. ##Y.## niṡṭāpane |} | dvābhyāṃ saha vartate | vyāpannacittasya prāṇivadhe abhidhyāviṡṭasya
vā{4. ##D.## cā |}’dattādāne kāmamithyācāre saṃbhinnapralāpe vā{5. ##Y.## ca |} | tribhi: saha vartate | vyāpannacittasya
parakīya{6. ##Y. omits## parakīya |} prāṇimāraṇāpaharaṇe yugapat | na tarhīdānīmadattādānasya lobhenaiva niṡṭhā sidhyati |
ananyacittasya tatsamāptau{7. ##Y.##tatparisamāptau |} sa niyamo jñeya: | abhidhyādyāviṡṭasya [##49b. 14B. II##] 
ca tatprayogeṇa rūpidvayaniṡṭhāgamane tribhireva | caturbhi: saha vartate | bhedābhiprāyasyānrta{8. ##D.## nandana |}vacane
paruṡavacane vā | tatra hi mānasa eko bhavati vācikāstraya: | abhidhyādigatasya vā
tatprayogeṇānyarūpitraya{9. ##Y.## anyakarmapathatrayasya | ##D.## prayoge’nyatraya...|} niṡṭhāgamane | evaṃ pañcaṡaṭsaptabhiryojayitavyā{10. ##D.## yojyam |} | aṡṭābhi: saha
vartate | ṡaṭsu prayogaṃ krtvā{11. ##D.adds## pare saṃpreṡaṇena |} svayaṃ kāmamithyācāraṃ kurvata: samaṃ{12. ##D.## sama... |} niṡṭhāgamane | evaṃ
tāvadakuśalai: |
daśabhiryāvacchubhai:{13. ##MS.## daśabhi: yāva... |}
kuśalai: puna: karmapathairyāvat daśabhi: saha cetanā vartata ityutsargaṃ krtvā’pavādaṃ karoti
naikāṡṭapañcabhi: ||81||
ekenāṡṭābhi:{14. ##MS## ekā ##seems to be corrected 
into## eke |} pañcabhiśca karmapathai: saha na vartate | tatra dvābhyāṃ saha vartate | kuśaleṡu
@252
pañcasu vijñāneṡu | ārūpyasamāpattau ca kṡayānutpādajñānayo: |{1. ##MS.##...jñānayostribhi: |} tribhi: samyagdrṡṭisaṃprayukte{2. ##MS.## samyak |}
manovijñāne | caturbhirakuśalāvyākrtacittasyo{3. ##MS.## ...vyākrtasyo... | ##Y.## ...vyākrtacittasyo... |}pāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāne | ṡaḍbhi:
kuśaleṡu pañcaṡu vijñānakāyeṡu{4. ##Y.## vijñāneṡu |} tatsamādāne | saptabhi: kuśale manovijñāne tatsamādāna eva
akuśalāvyākrtacittasya ca bhikṡusaṃvarasamādāne | navabhi: kuśaleṡu pañcaṡu vijñāneṡu |
tatsamādāne kṡayānutpādajñānasaṃprayukte ca manovijñāne [##50a. 14A.III##] tasminneva ca
dhyānasaṃgrhīte | daśabhistato’nyatra kuśale manovijñāne bhikṡusaṃvarasamādāna eva | sarvā ca
dhyānānāsrava{5. ##MS.## dhyānāśrava... |}saṃvarasahavartinī{6. ##D.## samāvartinī |} cetanā’nyatra kṡayānutpādajñānābhyām | saṃvaranirmuktena tvekenāpi
saha syādanya{7. ##MS. looks like## syādasya |}cittasyaikāṅgaviratisamādāne | pañcāṡṭābhirapi syātkuśale manovijñāne
dvipañcāṅgasamādāne yugapat |
kasyāṃ gatau kati karmapathā akuśalā vā saṃmukhībhāvata: samanvāgamato vā |
bhinna{8. ##MS.## saṃbhinna...| ##G.## saṃbhinnālāpa...|}pralāpapāruṡyavyāpādā narake dvidhā |
ityete traya: karmapathā narake dvābhyāṃ saprakārābhyāṃ santi | saṃmukhībhāvata: samanvāgamabhāvataśca |
paridevanātsaṃbhinnapralāpa: | parasparaparitāpanātpāruṡyaṃ{9. ##MS.## tapaṇātpārūṡyaṃ |} rukṡasaṃtānatayā | parasparadveṡādvyāpāda: |
samanvāgamato’bhidhyāmithyādrṡṭī
na saṃmukhībhāvata: | rañjanīyavastvabhāvātkarmaphalapratyakṡatvācca | karmakṡayeṇa maraṇānna{10. ##MS.## maraṇāt |} prāṇātipāta: |
dravyastrīparigrahābhāvānnādattādānakāmamithyācārau prayojanābhāvānna mrṡāvāda: | ataeva na
paiśunyaṃ nityabhinnatvācca |
kurau traya: ||82||
samanvāgamata{11. ##MS. drops## ma |} iti vartate | abhidhyāvyāpādamithyādrṡṭayo na saṃmukhībhāvata: | amamāpari-
grahatvāt{12. ##Y.adopts the reading## amama, ##but quotes MSS.## amamā |} snigdha [##50b. 14B. III##] saṃtānatvādāghātavastvabhāvādapāpāśayatvācca |
saptama: svayamapyatra{13. ##MS.## ...mapyatrāsaṃbhinna... |}
asaṃbhinnapralāpa: saṃmukhībhāvato’pyasti | te hi kliṡṭacittā: kadācit gāyanti |
@253
apāpāśayatvāt na prāṇātipātādaya: | niyatāyuṡkatvāddravyastrīparigrahābhāvāt prayojanābhāvācca |
kathameṡāmabrahmacaryam | te khalu yayā striyā sārdhaṃ rantukāmā bhavanti tāṃ bāhau grhītvā
vrkṡamūlamupasarpanti | gamyā cet vrkṡaśchādayati tāṃ te gacchanti | agamyā cenna chādayati
tāṃ te na gacchanti |
kāme’nyatra daśāśubhā: |
svayamapīti vartate | narakottarakurubhyāmanyatra kāmadhātau daśākuśalā: karmapathā: saṃmukhībhāvato’pi
vidyante | tiryakpretadeveṡvasaṃvaranirmuktā:{1. ##Y. seems to be##... deveṡu saṃvaranirmuktā: |} | manuṡyeṡvasaṃvarasaṃgrhītā api | yadyapi
devo devaṃ na mārayati anyagatisthaṃ tu mārayati | devā api śiromadhyacchedāt mriyanta
ityapare | uktā aśubhā: |
śubhāstravastu sarvatra saṃmukhībhāva{2. ##G.## ...bhūta... |}lābhata: ||83||
pañcasu gatiṡu traidhātuke{3. ##MS.## tredhātuke |} sarvatrānabhidhyā’vyāpādasamyagdrṡṭaya:{4. ##MS.## samyak |} saṃmukhībhāvata: samanvāgamataśca
vidyante |
ārūpyāsaṃjñisattveṡu lābhata: sapta
kāyikavācikā: sapta kuśalā ārūpyedhvasaṃjñisattveṡu samanvāgamata eva | ā-[##51a 14A. IV##]
rū{5. ##MS. drops## rū |}pyopapannānāmāryāṇāmatotānāgatānāsravasaṃvarasamanvāgamāt | asaṃjñisattvānāṃ ca dhyānasaṃvara-
samanvāgamāt | yadbhūbhyā{6. ##MS.## yat gammā... | ##D.## yāvadbhūmyāśrayaṃ |} śrayamāryeṇānāsravaṃ śīlamutpāditaṃ nirodhitaṃ bhavati tenārūpyeṡvatītena
samanvāgato bhavati | pañca{7. ##D.## ṡaḍ |}bhūmyāśrayeṇa tvanāgatena |
śeṡite |
saṃmukhībhāvataścāpi hitvā sanarakān kurūn ||84||
śeṡa krta: śeṡita: | yo’nyo dhātu: śeṡito gatirvā | tatraite sapta kuśalā: karmapathā:
saṃmukhībhāvato’pi saṃvidyante’nyatra narakottarakurubhya: | te punastiryakpreteṡu saṃvaranirmuktā
rūpadhātau tu saṃvarasaṃgrhītā anyatrobhayathā | ta ete daśākuśalā: karmapathā: kuśalāśca
sarve’dhipatiniṡyandavipākaphaladā matā: |
akuśalaistāvatsarvairevāsevitabhāvitabahulīkrtai: narakeṡūpapadyate | tadeṡāṃ vipākaphalam | sa
@254
ceditthaṃtvamāgacchati{1. ##MS. looks like## ...dicchaṃtva... |} manuṡyāṇāṃ sabhāgatāṃ prāṇātipātenālpāyurbhavati adattādānena bhogavyasanī
bhavati kāmamithyācāreṇa sa saṃpannadāra:{2. ##D## sapatnadāra: |} mrṡāvādenābhyākhyānabahula: paiśunyena mitrabhedo’sya
bhavati pāruṡyeṇāmanojñaśabdaśravaṇaṃ saṃbhinnapralāpenānādeyavākya: abhidhyayā{3. ##MS.drops## bhi |} tīvrarāga: vyāpādena
tībradveṡa: mithyādr-[##51b. 14B. IV##]ṡṭyā tīvramoha: | tasyā mohabhūyastvāt | idameṡāṃ
ni:ṡyandaphalam | alpamapyāyurmanuṡyeṡu kuśalaphalam | tat kathaṃ prāṇātipātasya ni:ṡyandaphalaṃ
bhavati | nocyate tadevāyustasya phalam | kiṃ tarhi | tenālpāyurbhavatīti | ato’ntarāyahetu:{4. ##MS.## ato antarāya...|}
prāṇātipātastasyāyuṡo bhavatīti veditavyam | prāṇātipātenātyāsevitena{5. ##D.## ...nāsevitena |} bāhyā bhāvā
alpaujaso bhavantīti | adattādānenāśanirajobahulā: kāmamithyācāreṇa rajo’vakīrṇā:
mrṡāvādena durgandhā: paiśunyenotkūlanikūlā: pāruṡyeṇoṡarajāṅgalā{6. ##Y.## ...jaṃgalā: |} pratikruṡṭā: pāpabhūmaya:
saṃbhinnapralāpena viṡamartuṃpariṇāmā: abhidhyayā{7. ##MS.## abhidhyāyā |} śuṡkaphalā:{8. ##MS.## śūṡka |} vyāpādena kaṭukaphalā mithyādrṡṭyā-
‘lpaphalā aphalā vā{9. ##MS.##...lpaphalāphalā vā |} | idameṡāmadhipatiphalam | kiṃ tenaiva karmaṇā’yamihālpāyurbhavatyathānyena |
tenaivetyeke | tadvipākaphalamidaṃ niṡyandaphalamiti | tatra prayogeṇeha maulenetyeke | pare
saparivāragrahaṇāttu prāṇātipātenetyuktamiti | yadapyetanni:ṡyandaphalamuktaṃ naitaddrayamativartate 
vipākaphalamadhipatiphalaṃ ca | sādrśyaviśeṡāttu tathoktam | kiṃ puna: kāraṇameṡāṃ
karmapathānāmetattrividhaphalamabhinirva [##52a. 14A. V##] rtate | prāṇātipātaṃ hi tāvatkurvatā
māryamāṇasya du:khamutpāditaṃ māritamojo nāśitamato’sya
du:khanānmāraṇādojonāśanāttrividhaṃ phalam ||85||
parasya{10. ##MS.## paramadu:kha...|} du:khanādvipākaphalena narake du:khito bhavati | māraṇānni:ṡyandaphalemālpāyurbhavati |
ojonāśanādadhipati{11. ##MS. drops## pati |} phalenālpaujaso{12. ##MS.## ...nālpojaso |} bāhyā{13. ##MS.## bāhya |} oṡadhayo bhavanti | evamanyeṡvapi
yojyam | evaṃ kuśalānāmapi karmapathānāṃ phalatrayaṃ veditavyam | prāṇātipātaviratyā āsevitayā
bhāvitayā bahulīkrtayā deveṡūpapadyate | sa ceditthaṃtvamāgacchati manuṡyāṇāṃ sabhāgatāṃ
dīrghāyurbhavatītyakuśalaviparyayeṇa sarvaṃ yojayitavyam |
yadbhagavatā “mithyāvāṅmithyākarmānto mithyājīva” ityuktaṃ ko’yamanyastābhyāṃ mithyājīva: |
nāyamanyo’sti | tadeva tu
@255
lobhajaṃ kāyavākkarma mithyājīva:
dveṡamohajau tu kāyavākkarmāntau | sa caiṡa tābhyāṃ
prthak krta: |
du:śodhatvāt 
hārī hi lobhadharma: | tatsamutthāt karmaṇaścittaṃ na surakṡyam | ata ājīvo du:khaśodha
ityādarotpādanārthaṃ tatrāsau prthagnirddiṡṭa: | āha cātra
“du:śodhā grhiṇāṃ drṡṭirnityaṃ vividhadrṡṭinā |
ājīvo bhikṡuṇā caiva pareṡvāyattadrṡṭine” ti ||
pariṡkāralo-[##52b. 14B. V##] bhotthaṃ{1. ##G.## ...lābhotthaṃ...|} cet
yo manyate jīvitapariṡkāralobhotthameva kāyavākkarma mithyājīvo nānyat | nahyātmaratinimittaṃ
nrttagītādi ājīvayoga iti tat{2. ##MS.## tanna sūtrata: |}
na sūtrata: ||86||
śīlaskandhikāyāṃ hi bhagavatā hastiyuddha{3. ##MS.## ...yuddhi... |}darśanādīnyapi mithyājīve nyastāni | kiṃ
kāraṇam | mithyāvipayaparibhogāt | gatametat |
yāni pūrvaṃ pañca phalānyuktāni teṡāṃ katamat karma katibhi: phalai: prahāṇam |
prahāṇamārge{4. ##MS.## ...mārgeṇa ##and | (stop) after## samale |} samale saphalaṃ karma pañcabhi: |
prahāṇārthaṃ mārga: prahīyante vā’nena kleśā iti prahāṇamārga ānantaryamārga: | tasminsāsrave yat
karma tat pañcabhi: phalai: saphalam | tasya hi vipākaphalaṃ svabhūmāviṡṭo vipāka: |
ni:ṡyandaphalaṃ samādhijā uttare sadrśā dharmā: | visaṃyogaphalaṃ visaṃyoga eva | yattat
prahāṇam | puruṡakāraphalaṃ tadākrṡṭā dharmāstadyathā’dhimuktimārgastatsahabhuvaśca | yaccānāgataṃ
bhāvyate tacca{5. ##D.## yacca |} prahāṇam | adhipatiphalaṃ svabhāvādanye sarvasaṃskārā: pūrvotpannavarjyā: |
caturbhiramale
anāsrave prahāṇamārge yatkarma taccaturbhi: phalai: saphalaṃ vipākaphalaṃ hitvā |
anyacca sāsravaṃ yacchubhāśubham ||87||
@256
yaccānyat prahāṇamārgātsāsravaṃ kuśalaṃ karma yaccākuśalaṃ tadapi caturbhirvisaṃyo [##53a. 14A. VI##]-
gaphalaṃ hitvā |
anāsravaṃ puna: śeṡaṃ tribhiravyākrtaṃ ca yat |
prahāṇamārgādanyadanāsravaṃ karma avyākrtaṃ ca karma tribhirvipākavisaṃyogaphale hitvā |
catvāri dve tathā trīṇi kuśalasya śubhādaya: ||88||
anukramamiti paścādvakṡyati | kuśalasya karmaṇa:{1. ##Y. omits## karmaṇa: |} kuśalā dharmāścatvāri phalāni vipākaphalaṃ
hitvā | akuśalā dve puruṡakārādhipatiphale | avyākrtā{2. ##Y.## avyākrta: |}strīṇi ni:ṡyandavisaṃyogaphale hitvā |
aśubhasya śubhādyā dve trīṇi catvāryanukramam |
yathākramamityartha: | akuśalasya karmaṇa: kuśalā dharmā dve puruṡakārādhipatiphale |
akuśalāstrīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā | avyākrtāścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā |
avyākrte hi satkāyāntagrāhadrṡṭī akuśalānāṃ sarvatragāṇāṃ du:khadarśanaheyānāṃ ca ni:ṡyandaphalam |
avyākrtasya dve trīṇi trīṇi caite śubhādaya: ||89||
avyākrtasya karmaṇa: kuśalā dharmā dve puruṡakārādhipatiphale | akuśalā:{3. ##MS.## akuśalā |} trīṇi
vipākavisaṃyogaphale hitvā | akuśalā hi du:khadarśanādiheyā{4. ##Y.## du:khādidarśanaheyā: |} avyākrtayordrṡṭyorni:ṡyanda-
phalam | avyākrtā dharmā etānyeva trīṇi |
sarve’tītasya catvāri
sarva iti traiyadhvikā: | atītasya karmaṇastraiya-[##53b. 14B. VI##]dhvikā: dharmāścatvāri
phalāni | visaṃyogaphalaṃ hitvā |
ma{5. ##MS.## ma ##is written above## sā ##of## sādhya...##and there is no sign of cancellation 
of## sā |}dhyamasyāpyanāgatā: |
pratyutpannasyāpi karmaṇo{6. ##Y. omits## karmaṇo |}’nāgatā dharmāścatvāri phalānyetānyeva |
madhyamā dve
pratyutpannā dharmā: pratyutpannasya dve puruṡakārādhipatiphale |
ajātasya phalāni trīṇyanāgatā: ||90||
@257
anāgatasyānāgatāni trīṇi phalāni | ni:ṡyandavisaṃyogaphale hitvā |
svabhūmidharmāścatvāri{1. ##G.## svabhūmikasya catvāri |}
svabhūmikasya karmaṇa: svabhūmikā dharmāścatvāri phalāni visaṃyogaphalaṃ hitvā |
trīṇi dve vā{2. ##G.## cā... |}’nyabhūmikā: |
anyabhūmikā dharmā anāsravāścet trīṇi phalāni | vipākavisaṃyogaphale hitvā |
dhātvapatitatvāt | sāsravāścet dve puruṡakārādhipatiphale |
śaikṡasya trīṇi śaikṡādyā: 
śaikṡasya karmaṇa: śaikṡā dharmāstrīṇi phalāni vipākavisaṃyogaphale{3. ##MS.## phalāni |} hitvā | aśaikṡā
apyevam | naivaśaikṡānāśaikṡā api vipākani:pyandaphale hitvā |
aśaikṡasya tu karmaṇa: ||91||
dharmā: śaikṡādikā ekaṃ phalaṃ trīṇyapi ca dvayam |
aśaikṡasya karmaṇa:{4. ##Y. omits## karmaṇa: |} śaikṡā dharmā ekamadhipatiphalam | aśaikṡāstrīṇi vipākavisaṃyogaphale
hitvā | naivaśaikṡānāśaikṡā dve puruṡakārādhipatiphale |
tābhyāmanyasya śaikṡādyā dve dve pañca phalā-[##54a. 14A. VII##] ni ca ||92||
śaikṡāśaikṡābhyāmanyasya karmaṇo naivaśaikṡānāśaikṡasya śaikṡā dharmā dve puruṡakārādhipatiphale |
aśaikṡā apyevam | naivaśaikṡānāśaikṡā: pañca phalāni |
trīṇi catvāri caikaṃ ca drggheyasya tadādaya: |
darśanaheyasya karmaṇo darśanaheyā dharmāstrīṇi phalāni vipākavisaṃyogaphale hitvā | bhāvanāheyā-
ścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā | apraheyā ekamadhipatiphalam |
te dve catvāryatha trīṇi bhāvanāheyakarmaṇa: ||93||
bhāvanāheyasya karmaṇo darśanaheyā dharmā dve puruṡakārādhipatiphale | bhāvanāheyāścatvāri
visaṃyogaphalaṃ muktvā | apraheyāstrīṇi vipākani:ṡyandaphale muktvā |
apraheyasya te tvekaṃ dve catvāri yathākramam |
apraheyasya karmaṇo darśanaheyā dharmā ekamadhipatiphalam | bhāvanāheyā dve puruṡakārādhipatiphale |
@258
apraheyāścatvāri vipākaphalaṃ muktvā | punaryathākramagrahaṇamādyantavanmadhye’pi jñāpanārtham | eṡa
hi peya ladharma: |
karmanirdeśaprasaṅgenedamapi paripraśnyate | śāstreṡu ayogavihitaṃ yogavihitaṃ naivayogavihitaṃ
nāyogavihitaṃ ca karmoktam | tasya kiṃ lakṡaṇam |
ayogavihitaṃ kliṡṭaṃ vidhibhraṡṭaṃ ca kecana ||94||
kliṡṭaṃ karmāyogavihi-[##54b. 14B. VII##] tamayoniśomanaskārasaṃbhūtatvādityeke | vidhi-
bhraṡṭamapītyapare | yena yathā gantavyaṃ sthātavyaṃ bhoktavyaṃ pravicaritavyamityevamādi | taccānyathā
vidadhāti | tadayuktavidhānādayogavihitamiti | kuśalaṃ karma yogavihitamavidhibhraṡṭaṃ cetyapare |
ubhābhyāma{1. ##Y## tadubhābhyām |}nyannobhayathā | naivayogavihitaṃ nāyogavihitam |
kimekaṃ karma ekameva janmākṡipati atha naikamapi | tathā kimekamapi karmaikaṃ janmākṡipatya-
thānekam | eṡa hi siddhānta: |
ekaṃ janmākṡipatyekam 
ekameva janmākṡipatyekameva ca karma nānekaṃ janmeti nikāyasabhāgasyākhyā | tatra hi
labdhe jāta ityucyate | yattarhi sthavirāniruddhenoktaṃ “so’haṃ tasyaikapiṇḍapātasya vipākena
saptakrtvastrayastriṃśeṡu deveṡūpapanno yāvadetarhyādye śākyakule jāta” iti | tena hyasau
samrddhiṃ labdhvā jātismara: punaranyat puṇyaṃ krtavān | tata utthānaṃ darśayati sma | yathā
manuṡyo dīnārottho’nena sahasraṃ nirviśyāha{2. ##Y. adopts the reading of## nirvattya |} ekena dīnāreṇāhamaitadīśvaryaṃ prāpta iti |
apare tvāhu: | tasya taṃ piṇḍapātamadhiṡṭhānaṃ krtvā dānacetanānāṃ pravāho mahānutpanna: kayācit
kiṃcitphalaṃ parigrhītamiti | anekenāpyeka-[##55a. 14A. VIII##] mākṡipyate mā bhūt
khaṇḍaśo nikāyasabhāgasyākṡepa iti | ekena tu karmaṇā kliṡṭasya nikāyasabhāgasyeṡyate{3. ##MS.## ...ṡyaṃpyate |} karma |
anekaṃ paripūrakam |
yathā citrakara ekayā varttyā rūpamālikhya bahrībhi: paripūrayati | tathā hi tulye mānuṡye kaścit
sakalendriyāṅgapratyaṅgo bhavati varṇākrtipramāṇabalasaṃpadā vibhrājamāna: kaścideṡāṃ kena-
cidvikala:{4. ##MS.## kenacitphala: |} | na ca kevalaṃ karmaivākṡepakaṃ janmana: | kiṃ tarhi |{5. ##MS.## kintarhyanyadapi |} anyadapi savipākam |
sarvathā tu 
@259
nākṡepike samāpattī acitte prāptayo na ca ||95||
savipākābhyāmapyacittasamāpattibhyāṃ nikāyasabhāgo nākṡipyate | karmāsahabhūtatvāt{1. ##Y.## ...sahabhūtvāt |} | prāptibhiśca
karmaṇo{2. ##Y.## karmaṇā |}’nekaphalatvāt |
trīṇyāvaraṇānyuktāni bhagavatā | karmāvaraṇaṃ kleśāvaraṇaṃ vipākāvaraṇaṃ ca | teṡāṃ
ka: svabhāva: |
ānantaryāṇi karmāṇi tīvrakleśo’tha durgati: |
kauravāsaṃjñisattvāśca mata{3. ##MS.## matta... |}māvaraṇatrayam ||96||
pañcānantaryāṇi karmāvaraṇam | tadyathā mātrvadha: pitrvadho’rhadvadha: saṃghabheda: tathāgataśarīre
duṡṭacittarudhirotpādanam | tīvrakleśatā kleśāvaraṇam | dvividho hi kleśa: | tīvraśca ya
abhīkṡṇika: tīkṡṇaśca yo’dhimātra: | tatra yastīvra: sa āvaraṇam{4. ##MS.## āvaraṇa: |} | yathā
śaṇṭhādīnām | śakto hyadhimātrabego-[##55b. 14B. VIII##]’pi kleśa: kādācitko nihantuṃ
na tu samūho’pyājasrika: | ājasrike hi kleśe tannirghātāya parākramakālaṃ na labhate | tasya
mrduṃ pratītya madhya upajāyate | madhyaṃ pratītyādhimātra: | tasmāt evāvaraṇaṃ trividhā durgati:
vipākāvaraṇaṃ{5. ##MS.## vipākakāraṇaṃ |} sugateśca pradeśa: auttarakauravā asaṃjñisattvāśca | kasyaitānyāvaraṇāni |
āryamārgasyāryamārgaprāyogikāṇāṃ ca kuśalamūlānām anyānyapi hyapāyādiniyatāni aṇḍaja-
saṃsvedajastrītvāṡṭamabhavaniyatāni karmāṇi vaktavyāni syu: | yānyeva tu pañcabhi: kāraṇai:
sudarśakāni suprajñakāni{6. ##Y.## suprajñapakāni |} adhiṡṭhānata: phalato gatita upapattita: pudgalataśca tānyevoktyani
nānyāni | kleśāvaraṇaṃ caiṡāṃ sarvajaghanyam | tata: karmāvaraṇam | tābhyāṃ hi dvitīye’pi
janmanyacikitso bhavatyuttarottarāvāhanāditi vaibhāṡikā: |
ānantaryāṇīti ko’rtha: | nāntarāyituṃ śakyāni vipākaṃ prati janmāntaraphalena
karmāntareṇetyānantaryāṇi | na tiraskartumityartha: | na vā tatkāriṇa: pudgalasyetaścyutasyāntaramasti
narakopapattigamanaṃ pratītyanantara: | tadbhāva{7. ##MS.## tatbhāva |} ānantaryam | yasya dharmasya yogātso’nantaro
bha-[##56a. 14A1. I##]vati | śrāmaṇyavat |
athaiṡāmāvaraṇānāṃ katamat kasyāṃ gatau veditavyam | ekāntena tāvat
@260
triṡu dvīpeṡvānantaryaṃ{1. ##G.## ...svanantaryaṃ |}
nottarakurau nānyāsu gatiṡu | kuta evānyatra dhātau | teṡvapi strīpuruṡāṇāmeva |
śaṇḍhā{2. ##G.## ṡaṇḍhā..|}dīnāṃ tu neṡyate |
kiṃ kāraṇam | tadevāsaṃvarābhāve kāraṇamuddiṡṭam | api ca
alpopakārālajjitvāt
yathākramaṃ mātāpitrosteṡāṃ ca | alpopakārau kilaiṡāṃ mātāpitarau | vikalātma-
bhāvādhipatitvādalpasnehatvācca | teṡāmapi na tīvraṃ hyapatrāpyaṃ mātāpitrorantike pratyupasthitaṃ
yadvipādanādānantūryeṇa sprśyeran | ata eva tiryakpretānāmapi neṡyate | paṭubuddhīnāṃ
syādaśvājāneyavaditi bhadanta: | manuṡyasyāpyamānuṡau mātāpitarau{3. ##Y.## amānupaṃ mātāpitaraṃ |} mārayato na syādānantaryam ||
uktaṃ karmāvaraṇam ||
śeṡe gatiṡu pañcasu ||97||
ke puna: śeṡe | kleśavipākāvaraṇe | manuṡyeṡu vipākāvaraṇam | kauravā deveṡvasaṃjñisattvā: |
kiṃsvabhāvānyānantaryāṇi | catvāri kāyakarma ekaṃ vākkarma trīṇi prāṇātipāta ekaṃ mrṡāvāda: 
ekaṃ prāṇātipātaprayoga: | anupakramadharmāṇo hi tathāgatā: | hetau phalopacārātsaṃghabheda
ānantaryamuktam | bhidyate vā’neneti kr-[##56b. 14B1. I##] tvā |
saṃghabhedastvasāmagrī svabhāvo viprayuktaka: |
akliṡṭāvyākrto dharma: 
asāmagrī nāna cittaviprayukta: saṃskāro’nivrtāvyākrta: saṃghabheda: | sa kimānantarya bhaviṡyati
naiva ca tena bhettā samanvāgata: | kiṃ tarhi |
saṃghastena samanvita: ||98||
yo hi bhinnastasya bhedo na bhettu: | atha bhettā kena samanvāgata: |
tadavadya{4. ##G.## tadavadyaṃ |}mrṡāvādastena bhettā samanvita: |
saṃghabhedāvadyena bhettā samanvāgata: | tat punarmrṡāvāda: | sa puna: saṃghabhedasahaje vāgvijñaptyavijñaptī |
sa ca tenāvadyena samanvāgato bhettā |
@261
avīcau pacyate kalpam
antarakalpamavīcau mahānarake vipacyate | anyaistu nāvaśyamavīcau | atha yena bahūnyānantaryāṇi
krtāni bhavanti anantarameva tāni vipacyante | kiṃ tu taistasya bhavati |
adhikairadhikā ruja: ||99||
sa hi bhūyobhirānantaryaistasminnavīcau ghanataraṃ sukumārataraṃ cāśrayaṃ labhate kāraṇāśca bahutarāstī-
vratarāśca yena dvitricatuṡpañcaguṇāṃ vedanāṃ vedayate | ka: punareṡa saṃghaṃ bhinatti |
bhikṡurdrkcarito vrttī bhinatti
bhikṡurbhinatti na grhī na bhikṡuṇyādaya: | sa ca drṡṭicarita eva na trṡṇācarita: | vrttastho
na bhinnavrttastasyānādeyavākyatvāt | [##57a. 14A1. II##] nava bhinatti | yatra bhagavān
saṃnihitastata:
anyatra
nahi śāstureva saṃnidhau śakyo bhettum | tathāgatānāṃ duṡprasahatvādādeyavākyatvācca | kān
bhinatti |
bāliśān |
prthagjanāneva nāryān pratyakṡadharmatvāt | tānapi na kṡāntilābhina ityapare | kiyatā bhinna:
saṃgho bhavati |
śāstrmārgāntarakṡāntau{1. ##G.## ...kṡānto |} bhinna:
yadā tebhyastathāgatādanya: śāstā kṡamate tadupadiṡṭācca mārgādanyo mārga iyaṃtā bhinna: saṃgho
vaktavya: | kiyantaṃ kālaṃ bhinna āste | tāmeva rātriṃ
na vivasatyasau ||100||
aparyuṡita eva hi saṃghabhede saṃgho'vaśyaṃ pratisaṃghīyate | yo’yaṃ saṃghabheda ukta:
cakrabheda: sa ca mata:
dharmacakraṃ hi tadā bhagavato bhinnaṃ bhavati | mārgapravrttiviṡṭhāpanāt | ata eva cakrabheda-
ścocyate saṃghabhedaśca | kva punaścakrabhedo bhavati |
@262
jambūdvīpe 
nānyeṡu dvīpeṡu | katibhirbhikṡubhi: |
navādibhi: |
navādiṃ krtvā | pareṇāniyama: | aṡṭau bhikṡava: saṃgho bhavati | navamo bhettā | avaśyaṃ
hi saṃghena dvayo: pakṡayo: sthātavyam | evaṃ bhinno bhavati | anyastu saṃghabheda: karmabhedād
bhavati | yadyekasīmāyāṃ vyagrā: karma{1. ##Y.## karmāṇi |} kurvanti | sa caiṡa
karmabhedastriṡu{2. ##MS.##...bheda: | triṡu |} dvīpeṡu
yeṡveva[##57b. 14B1. II##] śāsanam | katibhirbhikṡubhi: |
aṡṭābhiradhikaiśca sa: ||101||
cakrabhedastu ṡaṭsu kāleṡu na bhavati | katameṡu |
ādāvante’rbudāt pūrvaṃ yugāccoparate munau |
sīmāyāṃ cāpyabaddhāyāṃ cakrabhedo na jāyate ||102||
ādāvacirapravartite dharmacakre | ante parinirvāṇakāle bhagavata: | etayorhi dvayoravasthayo: saṃgha
ekaraso bhavati | madhye’pyarbudāt pūrvaṃ na bhidyate yāvacchāsane śīlārbudaṃ drṡṭyarbudaṃ ca{3. ##Y.## drṡṭyarbudaṃ śīlārbudaṃ vā |} notpannaṃ
bhavati | yugācca pūrvaṃ na bhidyate yāvacchrāvakāgrayugaṃ notpannaṃ bhavati | bhinnanyāyaparivāsāttena
ca pratisaṃdhānīyatvāt | uparate munau śāstari parinirvrte pratidvaṃdvābhāvāt | sīmāyāmabaddhāyāṃ{4. ##MS.## ...manabaddhāyā |}
yāvat sīmā na baddhā bhavati{5. ##MS.## bhavanti |} | ekasīmāyāṃ hi pakṡadvayāvasthānātsaṃghabheda ityeṡu kāleṡu
cakrabhedo na bhavati | na ca puna: sarveṡāṃ baddhānāṃ cakrabheda: | karmādhīnatvāt |
kasmāt mātrvadhādiṡvānantaryaṃ nānyatra |
upakāriguṇakṡetranirākrtivipādanāt |
mātāpitrvadhe tāvadupakāriṇo nirākaraṇāt | kathaṃ tāvupakāriṇau | ātmabhāvasya tatprabhavatvāt |
kiṃ tayornirākaraṇam | parityāga: | guṇakṡetratvādarhadvadhād ānantaryam | yadi [##58a. 14A1. III##]
punarmāturvyañjanaṃ parivrttaṃ syāt piturvā tatraikasminnāmnāyo
@263
vyañjanāntarito{1. ##G.## ntarite... |}’pi syāt
ata evocyate “syāt puruṡaṃ jīvitādvyaparopayenna pitaraṃ nārhantam | ānantaryāvadyena ca
sprśyeta | syānmāturvyañjanaṃ parivrttaṃ syāditi | syāt strīṃ jīvitādvyaparopayenna mātaraṃ
nārhantīm ānantaryāvadyena ca sprśyeta | syāt piturvyañjanaṃ parivrttaṃ syādi”ti | anyasyā:
striyā: kalalaṃ prasrutamanyayā yonyā pītam | katarā tasya mātā yāṃ ghnata: syādānantaryam |
mātā yacchoṇitodbhava: ||103||
yasyā:{2. ##MS.## yasyā |} śoṇitādasāvudbhūta:{3. ##MS.##...vutbhūta: |} sattva: sā’sya mātā dvitīyā tu sarvakrtyeṡvavalokyā | sā
hyāpāyikā{4. ##Y.## āpyāyikā |} poṡikā saṃvardhikā ca | yadi mātari prayogaṃ krtvā’nyāṃ mārayenna syādānantaryam |
amātrprayogeṇa mārayettathāpi na syāt | mañcatalāvalīnamātrmāraṇaṃ cātrodāhāryaṃ{5. ##MS.##...dāhārya: |} dhāvakasya
ca putreṇa masaka{6. ##Y.## maśaka...|}prayogeṇa piturmāraṇaṃ ca | ekena prahāreṇa mātaramanyāṃ ca mārayato dve
avijñaptī bhavata: | vijñaptistvānantaryameva | tasya karmaṇo balīyastvāt | paramāṇusaṃcita-
tvādvijñaptirapi dvidheti bhadantaghoṡaka: | anarhatsaṃjñayā’pi arhadghāte bhavatyānantaryam aham 
ha{7. ##MS.##...nantarya ama hanmī..|}-[##58b. 14B1. III##]nmītyāśrayāvadhāraṇāt | ya: pitaramarhantaṃ hiṃsyāttasyāpyekameva{8. ##MS.## hisyāttasyāpyakameva |}
syādānantaryamāśrayaikatvāt | idamavadānaṃ kathaṃ nīyate “gaccha śikhaṇḍinaṃ brūhi dve ānantarye
bhavatā krte | yacca pitā jīvitādvyaparopito yaccārhanni”ti | dvābhyāṃ kāraṇābhyāmiti
vaktavyam | dvābhyāṃ vā mukhābhyāṃ paribhāṡita: | kimavaśyaṃ tathāgatasyāsti kuduṡṭacittarudhi-
rotpādanādānantaryam | vadhābhiprāyasya syāt |
buddhe na tāḍanecchasya
yadi tāḍanābhiprāya utpādayenna syāt | yadyanarhati praharetsa ca prahārādūrdhvamarhan syāt
prahārānnordhvamarhati |
syādānantaryamiti vartate | nahi tena tatra prayoga: krta: | kimānantarye prayogaṃ krtvā
tasminnavyāvartite vairāgyaṃ phalaṃ vā na prāpnuyāt |
nānantaryaprayuktasya vairāgyaphalasaṃbhava: ||104||
@264
anyakarmaphalapathaprayogaṃ{1. ##MS.## prayoyogaṃ |} tu krtvāryamārgotpattau na puna: karmapathotpattirāśrayasyātyantaṃ tadviruddhatvāt |
eṡāmā{2. ##MS. drops## mā |}nantaryāṇāṃ{3. ##MS.## nantaryāṇaṃ |} katamat mahāsāvadyam |
saṃghabhede mrṡāvādo mahāvadyatamo mata: |
ya: saṃghabhedanimittaṃ mrṡāvādo dharmādharmajñasya viparyayadyotanāt sa sarveṡāṃ duścaritānāṃ mahāvadyatama: |
kiṃ kāraṇam | tathāga-[##59a. 14A1. IV##] tadharmaśarīraprahāritatvāt lokānāṃ ca svargāpavarga-
mārgāntarāyakatvāt | saṃghe hi bhinne{4. ##MS.## bhinna |} lokasya niyāmāvakrāntiphalaprāptivairāgyāsravakṡayā:
prativadhyante dhyānādhyayanasvādhyāyacintākarmāṇyapi na pravartante sadevanāgamanuṡyaṃ jagaccākulaṃ
vimanaskaṃ vartate yāvat punarna pratisaṃdhito bhavati yasmāccāvīcau kalpaṃ vipāka: | śeṡāṇāmānantaryāṇāṃ
yathākramaṃ pañcamatrtīyaprathamāni gurutarāṇi sarvalaghu:{5. ##MS.## ...lagna: |} pitrvadha: | yattarhi bhagavatā trayāṇāṃ
daṇḍānāṃ manodaṇḍo mahāsāvadya ukta: punarmithyādrṡṭi: paramavadyānāmityuktam ānantaryāṇi
niyamasya saṃghabhedo mahāsāvadya ukta: | trīṇi karmāṇi niyamayya manodaṇḍa: drṡṭīrniyamayya
mithyādrṡṭi: | athavā vipākavistaraṃ{6. ##MS.## vipākavipākavistaraṃ |} mahājanavyāpādanaṃ kuśalamūlasamucchedaṃ cādhikrtya
yathākramam |
sucaritānāṃ puna: katamat mahāphalatamam |
bhavāgracetanā loke mahāphalatamā śubhe ||105||
kuśale puna: karmaṇi bhavāgracetanā sarveṡāṃ mahāphalatamā | tasyā aśītikalpasahasrāṇyatipraśānto
vipāka: | vipākaphalaṃ cādhikrtyaitaduktam | visaṃyogaphalaṃ tvadhikrtya vajropamasamādhicetanā
sarveṡāṃ mahāphalā sarvasaṃ-[##59b. 14B1. IV##] yojanaparyādānaphalatvāt | ata eva loka
ityuktam |
kimānantaryairevāvaśyaṃ narakeṡūpapadyate | ānantaryasabhāgairapyavaśyamupapadyate | natvanantarameve-
tyapare | katamāni tānītyāha
dūṡaṇaṃ māturarhantyā niyatisthasya{7. ##MS.## niyatistasya |} māraṇam |
bodhisattvasya śaikṡasya saṃghāyadvārahārikā ||106||
@265
ānantaryasabhāgāni pañcamaṃ stūpabhedanam |
etāni pañca pañcānāmānantaryāṇāṃ yathākramam sabhāgāni | yadi mātaramarhantīṃ dūṡayatyabrahmacaryakaraṇāt
niyatipatitaṃ bodhisattvaṃ mārayati śaikṡaṃ mārayati saṃghasya sukhāyadvārikaṃ harati stūpabhedaṃ karoti |
anyadapi tu karma savipākaṃ triṡu kāleṡvatyarthaṃ vighnayati | katameṡu triṡu |
kṡāntyanāgāmitārhattvaprāptau karmātivighnakrt ||107||
mūrdhabhya: kṡāntimākirata āpāyikāni karmāṇi vighnāyopatiṡṭhante | tadvipākabhūmyatikramāt |
yathā puruṡasya deśatyāgaṃ kurvato dhanikā upatiṡṭhante{1. ##Y.## uttiṡṭhante |} | anāgāmi{2. ##MS.## ānāgāmi... |}phalaṃ prāpnuvata: kāmāvacarāṇi
vighnāyopatiṡṭhante tathaiva sthāpayitvā drṡṭadharmavedanīyaṃ karma | arhattvaṃ prāpnuvato rūpārūpyāvacarāṇi
tathaiva | yaduktaṃ “bodhisattvasya māraṇa”miti
bo-[##60a. 14A1. V##]dhisattva: kuto yāvat 
kuta upādāya bodhisattvo vaktavya: |
yato lakṡaṇa{3. ##MS.## lakṡaṇaṃ |} karmakrt |
yata: prabhrti lakṡaṇavipākāni karmāṇyārabhate kartuṃ sa hi tadānīṃ niyatipatito bhavati | kathaṃ
krtvā | sa hi tasmāt kālāt prabhrti nityaṃ bhavati |
sugati: kulajo’vyakṡa:{4. ##G.## dhyakṡa: |} pumān jātismaro’nivrt ||108||
praśastā gatirasyeti sugatirdevamanuṡyopapatte: | tasyāṃ ca sugatau kṡatriyabrāhmaṇagrhapatimahāśāla-
kulajo{5. ##MS.##...mahāśālajo | ##Y.## mahāśālakulaja: |} bhavati nānya: kulīna: | vikalānyakṡāṇyasyeti{6. ##MS.## vikalānyakṡīṇyasyeti |} vyakṡa: | na vyakṡo’vyakṡa:
avikalendriya: ityartha: | puruṡa eva na strī kuta eva śaṇḍhādi: | jātismaraśca bhavati |
sarvasyāṃ jātau nivartata iti nivrt | na nivrdanivrt | anivartaka ityartha: |
sattvahitārthaṃ sarvadu:khaprakārai: sarvasattvavipratipattibhiścākheditatvāt | yattalloka ucyate 
“apaṇakrīto dāsa” iti | bodhisattvāste te hi mahātmāna: sarvasaṃpatprakarṡaviśeṡaprāptā api
santo niṡkāraṇakaruṇāpāratantryātsarvasattveṡu caṇḍālakumārakasadrśamātmānaṃ nirmānatayā vyavasthāpya
sattvebhya: sarvakadarthānāṃ{7. ##Y. seems to be## kadarthanānāṃ |} soḍhāro bhavanti sarvaśramayantraṇānāṃ codvoḍhāra: | yaccaitallakṡaṇavipā-
[##60b. 14B1. V##] kaṃ karmetyuktam |
@266
jambūdvīpe pumāneva saṃmukhaṃ buddhacetana: |
cintāmayaṃ kalpaśate śeṡa ākṡipate hi tat ||109||
jambūdvīpa eva bodhisattvo lakṡaṇavipākaṃ karmākṡipati | nānyatra | jāmbūdvīpakānāṃ
tīkṡṇabuddhitvāt | puruṡa eva na strī | saṃmukhībhūta eva śāstari buddhālambanayaiva cetanayā
cintāmayaṃ tatkarma na śrutamayaṃ na bhāvanāmayam | kalpaśate ca śeṡa ākṡipati na bahubhaveṡu |
bhagavatā tu śānayamuninottaptavīryatayā{1. ##MS.## ...vīryetayā |} nava kalpā apāvartitā ekanavatyā kalpairākṡiptam |
ata eva cokta”mito’haṃ{2. ##MS.## ..mitoha |} grāmaṇīrekanavataṃ{3. ##Y.## grāmaṇi ekanavataṃ |} kalpamupādāya na samanusmarāmi nābhijānāmi
yadekakulamapi pakṡabhikṡāpradānaheto: kṡataṃ vā syādupahataṃ ve”ti | tata: prabhrti prakrtijātismaratvāt
prathamakalpāsaṃkhyeyaniryāta eva bodhisattva etāṃścaturo doṡān vyāvartayati dvau ca guṇau pratilabhata
iti pūrvācāryā | teṡāṃ ca lakṡaṇānām 
ekaikaṃ puṇyaśatajam 
kiṃ puṇyasya parimāṇam | saṃnikrṡṭabodhisattvaṃ sthāpayitvā yāvat sarvasattvānāṃ bhogaphalamityeke |
yāvat sarvasattvānāṃ karmādhipatyena trisāhasramahāsāhasrako loko{4. ##MS.## ..sāhasraloloke |}’bhinivartata{5. ##Y.## trisāhasrako nirvarttate, ##but explains as## yena sarvasattvakarmādhipatyena trisāhasramahāsāhasra-
prādurbhāva: |} ityapare |
buddhā eva ca tatparimāṇajñā ityapare | atha bodhisattvabhūto bhagavān kiyato buddhān
paryupāsayāmāsa | prathame kalpāsaṃkhyeye pañcasaptatisahasrāṇi [##61a. 14A1. VI##] dvitīye
ṡaṭsaptati trtīye saptasaptatim |
atha kasya kalpāsaṃkhyeyasyānte katamo buddha āsīt{6. ##MS.## āsate |} | pratilomānukrameṇa yathākramam 
asaṃkhyeyatrayāntyajā:{7. ##G.## ...ntajā: |} |
vipaśyī dīpakrdratnaśikhī
ratnaśikhini samyaksaṃbuddhe prathamo’saṃkhyeya: samāpta: | dīpaṃkare bhagavati dvitīya: | vipaśyini
tathāgate trtīya: | sarveṡāṃ tu teṡāṃ 
śākyamuni: purā ||110||
śākyamunirnāma samyaksaṃbuddha: pūrvaṃ babhūva | yatra bhagavatā bodhisattvabhūtenādyaṃ praṇidhānaṃ
@267
krtam evaṃprakāra evāhaṃ buddho bhaveyamiti no’pyevaṃ kaliyuga evotpannavānāryavattasyāpyevaṃ
varṡasahasrāntaṃ śāsanaṃ babhūva |
atha kasyāmavasthāyāṃ bodhisattva: kāṃ pāramitāṃ paripūrayate |
sarvatra sarvaṃ dadata:{1. ##MS.## dadatta: |} kāruṇyāddānapūraṇam |
yadā sarvasmai sarvaṃ dadāti ā akṡṇa: ā majjāyā:{2. ##MS.## ā majja: |} kāruṇyānnābhyudayaviśeṡaṃ lipsamāna:
iyatā dānapāramitā paripūrṇā bhavati |
aṅgacchede’pyakopāttu rāgiṇa: kṡāntiśīlayo: ||111||
yadā’yamavītarāgo’pi cchidyamāneṡvaṅgeṡu nālpamapi kupyati tadā’sya kṡāntiśīlapāramite
paripūrṇe bhavata: |
tiṡyastotreṇa vīryasya
tiṡyaṃ tathāgataratnaguhāyāṃ tejodhātusamāpannadrṡṭyā bhaga-[##61b. 14B1. VI##] vān bodhisattvabhūta
ekena pādena sthitvā sapta divasān stutavānekagāthayā
“na divi bhuvi vā nāsmin loke na vaiśravaṇālaye |
na marubhavane divye sthāne na dikṡu vidikṡu vā {3. ##Y.## ca |} ||
caratu vasudhāṃ sphītāṃ krtsnāṃ saparvatakānanām |
puruṡavrṡabhastvattulyo’nyo mahāśramaṇa:{4. ##MS.## ...śramaṇa |} kuta” iti |
tadā kila vīryapāramitā paripūrṇā nava ca kalpā: pratyudāvartitā: |
dhīsamādhyoranantaram |
bodhe:{5. ##MS.## bodhi: |} pūrvasamanantaraṃ dhyānaprajñāpāramitayo: paripūrirvajropamasamādhau svasyā: saṃpada: pāragamanāt 
pāramitā: |
sūtra uktaṃ “trīṇi puṇyakriyāvastūni | dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ bhāvanāmayami”ti |
kathametattrayaṃ puṇyakriyāvastu |
puṇyaṃ kriyā’tha tadvastu trayaṃ karmapathā yathā ||112||
puṇyamapyetattrayaṃ kriyā’pi vastvapi yathāyogamiti puṇyakriyāvastu | tadyathā karma ca te 
@268
panthānaśca panthāna eva ca karmaṇa iti karmapathā uktā: | tatra dānamaye tāvat puṇyakriyāvastuni
kāyavākkarma tridhā{1. ##Y.## trividhā |} bhavati | tatsamutthāpikā cetanā puṇyaṃ ca kriyā ca | tatsahabhuvo dharmā: puṇyameva |
śīlamayaṃ tu kāyavākkarmaiveti tridhā bhavati | bhāvanāmayo{2. ##D.## bhāvanāmayaṃ |} maitrī pu-[##62a. 14A. VII##]ṇyaṃ
ca{3. ##MS. has one more## puṇyañca ##extrā# |} puṇyakriyāyāśca vastu | tatsaṃprayuktāyāścetanāyā maitrīmukhenābhisaṃskaraṇāt tatsahabhuvaścetanā śīlaṃ
ca puṇyaṃ ca kriyā ca | anye tatsahabhuva: puṇyameva puṇyasya vā kāraṇaṃ puṇyakriyā{4. ##D.## puṇyakriyā ca |} puṇyaprayogastasyā
etāni trīṇi vastūni | eṡāṃ saṃpādanārthaṃ puṇyaprayogārambhāditi | kuśalacetanāparamārthena 
puṇyakriyā | tasyā etāni vastūnītyapare |
kimidaṃ dānaṃ nāma | yadapi dīyate taddānam | iha tu
dīyate yena taddānaṃ
bhavati sma | rāgādibhirapi dīyate | na cātra tadiṡṭam | ato viśeṡaṇārthamāha
pūjānugrahakāmyayā{5. ##Y.## ...kāmayā |} |
pareṡāṃ pūjānugrahakāmatābhyāṃ yena dīyate | kiṃ punastatsyādyena dīyate |
kāyavākkarma sotthānaṃ 
kiṃ punastadutthānam | yena kalāpena tadutthāpyate | āha cātra
“śubhena manasā dravyaṃ svaṃ dadāti yadā pumān |
tat kṡaṇaṃ kuśalā: skandhā: dānamityabhidhīyate ||” iti |
mahābhogyaphalaṃ ca tat ||113||
taccaitaddānamayaṃ puṇyakriyāvastu mahābhogyaphalam | svabhāve caiṡa mayaḍveditavya: | tadyathā
trṇamayaṃ grhaṃ parṇamayaṃ bhājanamiti | tat khalvetaddānaṃ
svaparārthobhayārthāya{6. ##MS.## ...bhayārthoya |} nobhayārthāya dīyate |
tatra yadavītarāga: ārya: prthagjano vā [##62b. 14B1. VII##] vītarāgaścaitye dānaṃ dadāti{7. ##MS. looks like## ...ndāditi |}
tadasyātmana evārthāya | pareṡāṃ tenānugrahābhāvāt | yadāryo vītarāga: parasattvebhyo dānaṃ
@269
dadāti sthāpayitvā drṡṭadharmavedanīyaṃ tatra dānaṃ pareṡāmarthāya | tena teṡāmanugrahāt | nātmano’rthāya |
tadvipākabhūmeratyantasamatikrāntatvāt | yadavītarāga: prthagjano vā vītarāga: parasattvebhyo{1. ##MS. drops## sa |} dadāti
taddānamubhayeṡāmarthāya | yadāryo vītarāgaścaitye dadāti sthāpayitvā drṡṭadharmavedanīyaṃ taddānamubhayeṡāṃ
nārthāya | taddhi kevalaṃ gauravaṃ krtajñābhyāṃ dīyate | sāmānyena dānaṃ mahābhogyaphalamuktam |
tadviśeṡa: punardātrvastukṡetraviśeṡata: ||114||
tatra tāvat 
dātā viśiṡṭa: śraddhādyai:
śraddhāśīlaśrutādiguṇayukto dātā viśiṡṭo bhavati | tasya taddānadātrviśeṡeṇa phaladānaṃ
prativiśiṡyate | sa ca tādrśo dātā 
satkrtyādi dadāti
satkrtya svahastaṃ kāle parānupahatya dadāti |
ata: |
satkārodārarucitā kālānācchedyalābhitā{2. ##G.##...nācchidya...|} ||115||
ato’sya dātustattādrśaṃ dānaṃ dattvā yathākramaṃ catvāro viśeṡā bhavanti | satkāralābhī bhavati |
udāreṡu ca bhogeṡu{3. ##Y.## udārebhyo bhogebhyo |} ruciṃ labhate | kālena{4. ##Y.## kāle |} ca{5. ##Y. omits## ca |} bhogān labhate nā-[##63a. 14A1. VIII##]-
tikrāntikālena{6. ##Y.## ...kālāt |} | anācchedyāṃśca bhogān labhate | nāsya bhogā: parairācchādyante
nāpyagnyādibhirvināśyante | uktaṃ yathā dātā viśiṡyate tadviśeṡācca dānaviśeṡa: |
atha vastu kathaṃ viśiṡyate |
varṇādisaṃpadā vastu
viśiṡṭamiti vartate | yadi yaddīyate tadvarṇagandharasasparśānāmanyatamenāpi saṃpannaṃ bhavati | evaṃ
vastu viśiṡyate | tādrśaṃ vastu dattvā kiṃ bhavati | yathākramam
surūpatvaṃ yaśasvivā |
priyatā sukumārartusukhasparśāṅgatā tata: ||116||
varṇasaṃpannaṃ dattvā surūpo bhavati | gandhasaṃpannaṃ dattvā yaśasvī bhavati | gandhavadyaśaso dikṡu
@270
vidhāraṇāt | rasasaṃpannaṃ dattvā priyo bhavati | rasa iva svādu: | sparśasaṃpannaṃ dattvā
sukumārāṅgaśca{1. ##MS.## sukumārāṃgañca |} bhavati rtusukhasparśāni cāsyāṅgāni bhavanti yathā strīratnasya |
atha kṡetraṃ kathaṃ viśiṡyate |
gatidu:khopakāritvaguṇai: kṡetraṃ viśiṡyate |
gativiśeṡāttāvadviśiṡyate | tathā hyuktaṃ bhagavatā “tiryagyonigatāya dānaṃ dattvā śataguṇo
vipāka: pratikāṅkṡitavya: | du:śīlāya manuṡyabhūtāya dānaṃ{2. ##D. omits## dānaṃ |} dattvā sahasraguṇa” iti |
du:khaviśeṡā{3. ##D. adds## kṡetraṃ |} dviśiṡyate | tathā hyaupadhikeṡu{4. ##D.## yathopadhikeṡu |} puṇyakriyāvastuṡu | glāne{5. ##D.## glānāya |} dānaṃ glānopa-
sthāpake{6. ##D.## glānopasthāpakāya |} dānam | śī-[##63b. 14B1. VIII##]talikādiṡu{7. ##D. adds## vardalikā |} ca dānamuktvoktame”bhi: saptabhi:
aupadhikai: puṇyakriyāvastubhi: samanvāgatasya śrāddhasya kulaputrasya vā kuladuhiturvā na labhyaṃ 
puṇyānāṃ pramāṇamudgrahītumi”ti | upakāritvaviśeṡādyathā mātāpitroranyeṡāṃ copakāriṇām
rṡyamrgajātakādyudāharaṇāt{8. ##Y.## rkṡa... |} | guṇaviśeṡādyathā” śīlavate dattvā śatasahasraguṇo vipāka”
ityevamādi | sarveṡāṃ tu dānānām 
agraṃ muktasya muktāya
“yadvītarāgo vītarāgāya dattvā’tidānamidaṃ śreṡṭhamāmiṡadāneṡu dānamityuktaṃ bhagavatā |
bodhisattvasya ca
yadvā dānaṃ bodhisattve dadāti sarvasattvahitahetostadamuktasyāpyamukte’bhyādānamagram | tat
sthāpayitvā yāni bhagavato’nyānyaṡṭau dānānyuktāni teṡām 
aṡṭamam ||117||
agramiti vartate | katamānyaṡṭau | āsādya dānaṃ bhayadānam adānme dānaṃ dāsyati me dānaṃ
dattapūrvaṃ me dānaṃ{9. ##MS.This## dānaṃ ##seems to be extra.##} pitrbhiśca pitāmahaiśceti dānaṃ dadāti svargārthaṃ dānaṃ kīrtyarthaṃ dānaṃ cittālaṃkārārthaṃ
dānaṃ cittapariṡkārārthaṃ yogasaṃbhārārthamuttamārthasya prāptaye dānaṃ dadāti | tatrāsādya dānaṃ yat āsannebhya
upagatebhyo dānaṃ dadātīti paurāṇā:{10. ##MS.## porāṇā: |} | bhayadānaṃ yadvināśābhimukhaṃ [##64a. 15A. I##] drṡṭvā
varaṃ dadāmīti dadāti | śeṡaṃ sugamatvānna vibhaktam | srota{11. ##MS.## śrota...|}āpattiphalapratipannakāya dānaṃ
dattvā’prameyavipāka: | tato’prameyatara: srotaāpannāyeti vistareṇoktaṃ sūtre | apitu
@271
mātrpitrglānadhārmakathikebhyo’ntyajanmane |
bodhisattvāya cāmeyā anāryebhyo’pi dakṡiṇā{1. ##G.## dakṡiṇā: |} ||118||
ebhya: pañcabhya: prthagjanabhūtebhyo’pyaprameyā phalato dakṡiṇā bhavati | tatrāntyajanmā bodhisattva-
ścaramabhavika: | dhārmakathikaścaturvidhe kṡetraviśeṡe katamasmin pakṡe nikṡeptavya: | upakāripakṡe |
sa hi mahākalyāṇamitram{2. ##MS.## ...mahākelyāṇamitraṃ | ke ##looks like## tka | ##According to
Chinese it should be## loke mahākalyāṇamitram |} avidyāndhāyāṃ prajāyāṃ prajñācakṡuṡo dātā samaviṡamasya prakāśayitā{3. ##MS.## prakāśayitvā |}
anāsravasya dharmakāyasyātinivartayitā samāsato buddhakrtyasya kartā |
karmaṇāṃ tu gurulaghutvaṃ jñātukāmena samāsata: ṡaṭ kāraṇāni jñeyāni | tadyathā
prṡṭhaṃ kṡetramadhiṡṭhānaṃ prayogaścetanāśaya: |
eṡāṃ mrdvadhimātratvāt karmamrdvadhimātratā ||119||
prṡṭhaṃ nāma yatkrtasya punaranukriyā | kṡetraṃ nāma yatra kārāpakārā: kriyante | adhiṡṭhānaṃ
karmapatha: | prayogastadarthaṃ kāyavākkarma | cetanā yayā karmapathaṃ niṡṭhāpayati | āśayastadabhiprāya
evaṃ caivaṃ ca kuryāme-[##64b. 15B. I##]vaṃ caivaṃ ca na kariṡyāmīti | kasyacit prṡṭhaparigraheṇaiva
tatkarma guru saṃpadyate | vipākanaiyamyenāvasthānāt{4. ##Y.## naiyamyāvasthānāt |} | kasyacit kṡetravaśenaiva | tatraiva kṡetre
punaradhiṡṭhānavaśāt guru saṃpadyate nānyathā | yathā mātāpitro: prāṇātipātāta{5. ##Y.## ..pātanāt |} na tvevamadattā-
dānādikāt | evamanyadapi yojyam | yasya tu sarvāṇyadhimātrāṇi bhavanti tasyātyarthamadhimātraṃ
guru karma veditavyam | yasya mrdūni tasyātyarthaṃ mrdu veditavyam ||
krtaṃ copacitaṃ ca karmocyate | kathaṃ karmopacitaṃ bhavati | pañcabhi: karaṇai: |
saṃcetanasamāptibhyāṃ niṡkaukrtya{6. ##G.## ni:kaukrtya |} vipakṡata: |
parivārādvipākācca{7. ##G.## parivāravipākācca |} karmopacitamucyate ||120||
kathaṃ saṃcetanata: | saṃcintya krtaṃ bhavati nābuddhipūrvaṃ na sahasā krtam | kathaṃ samāpattita: |
kaścidekena duścaritenāpāyānyāti kaścidyāvattribhi: | kaścidekena karmapathena kaścidyāvaddaśabhi: |
tatra yo yāvatā gacchati tasminnasamāpte{8. ##MS. looks like## ...samāpti |} krtaṃ tatkarma{9. ##Y. seems to omit## tat |} nopacitam samāpte tūpacitam | kathaṃ
@272
niṡkaukrtyavipakṡata: | nirvipratisāraṃ ca tat karma bhavati niṡpratipakṡaṃ ca | kathaṃ
parivārata: | akuśalaṃ cākuśalaparivāraṃ ca bhavati | kathaṃ vipākata: | vi-[##65a. 15A. II##]-
pākadāna{1. ##Y.## ...dāne |} niyataṃ bhavati | evaṃ kuśalamapi yojyam | ato’nyathā karma krtaṃ bhavati
nopacitam |
caitye sarāgasyātmārthaṃ dānamityuktam | tatrāsatyupabhoktari{2. ##MS.## ...satyapa... |} kathaṃ puṇyaṃ bhavati | dvividhaṃ
hi puṇyaṃ tyāgānvayaṃ tyāgādeva yadupapadyate paribhogānvayaṃ ca deyadharmaparibhogādyadutpadyate |
caitye tyāgānvayaṃ puṇyaṃ
paribhogānvayaṃ puṇyaṃ nāsti | kathaṃ tatrāpratigrhṇati kasmiṃścit puṇyam | kiṃ puna: kāraṇaṃ
sati pratigrahītari bhavitavyaṃ nāsatīti | kasyacidapyanugrahābhāvāt | idamakāraṇam | yadi hi
puṇyaṃ parānugrahādeva syāt maitryādyapramāṇasamyagdrṡṭibhāvanāyāṃ{3. ##MS.## ...bhāvāyāṃ |} na syāt | tasmādeṡṭavyaṃ caityai’pi
puṇyam |
maitryādivadagrhṇati |
yathā maitryādiṡvantareṇāpi pratigrāhakaṃ parānugrahaṃ vā puṇyaṃ bhavati svacittaprabhavaṃ{4. ##MS.##...prābhavaṃ |} tathābhyatīte’pi{5. ##Y. adopts the reading## hyatīte ##and notes## svatīte ##MSS.## |}
guṇavati tadbhaktikrtaṃ{6. ##MS.## tat |} svacittāt puṇyaṃ bhavati | dānamānakriyā tarhi vyarthā{7. ##MS.seems to drop## vyarthā | ##Y.## vyarthā prāpnoti |} prāpnoti |
na | tatkarmasamutthāpikāyā bhakte: prakrṡṭataratvāt | yathā hi śatruvadhābhiprāyasya tatsamutthāpitaṃ{8. ##Y.## tatsamutthitaṃ |}
kāyavākkarma | śatrusaṃjñayā tasminmrte’pi kurvato bahutaramapuṇyaṃ jāyate | nābhiprāyamātreṇa |
tathābhyatīte{9. ##Y. adopts the reading## hyatīte ##and notes## bhyatīte ##MSS.## |} śāstari ta-[##65b. 15B. II##]dbhaktisamutthāṃ{10. ##MS.## tat |} dānamānakriyāṃ kurvato bahutaraṃ
puṇyaṃ jāyate | na bhaktimātreṇa | yadi svakṡetre dānakriyābījamiṡṭaphalaṃ bhavati tatkṡetre{11. ##Y.## kukṡetre |}
tarhyaniṡṭaphalaṃ bhaviṡyati |
kukṡetre’pīṡṭaphalatā phalabījāviparyayāt{12. ##MS.## bīja ...|} ||121||
kukṡetre’pi{13. ##Y. adds## hi |} phalasya bījādaviparyayo drṡṭo mrdvīkābījānmrdvīkāphalamevotpadyate madhuraṃ
nimbabījānnimbameva tiktam | evaṃ kukṡetre’pi parahitādhyāśayapravrttasya dānabījasyeṡṭameva phalaṃ
@273
nirvartate nāniṡṭam | kṡetradoṡāttu tadvījamalpaphalaṃ vā bhavatyaphalaṃ vā | gataṃ dānamayapuṇyakriyāvastu
saprasaṅgam ||
śīlamayaṃ vaktavyam | taducyate 
dau:śīlyamaśubhaṃ rūpaṃ śīlaṃ{1. ##MS.## śītaṃ |} tadvirati:
akuśalaṃ hi rūpaṃ dau:śīlyamucyate | tasmādvirati: śīlam | sā punarvirati:{2. ##MS.## ...rviratirdvidhā |}
dvidhā |
yayā ca viramyate vijñaptyā yacca tadviramaṇam avijñapti: | na ca kevalaṃ dau:śīlyādvirati: śīlam |
kiṃ tarhi 
pratikṡiptācca buddhena
yadapi na prakrtyā dau:śīlyaṃ bhagavatā ca buddhena pratikṡiptamakālabhojanādikaṃ tasmādapi dvidhā
virati: śīlam | samāttaśikṡasya tu tadadhyācārāddau:śīlyaṃ jāyate || uktaṃ samāsena śīlam ||
viśuddhaṃ tu caturguṇam ||122|| [##66a. 15A. III##]
tattu śīlaṃ caturguṇaṃ bhavati | viparyayādaviśuddham | atha kathaṃ caturguṇamityāha
dau:śīlyataddhetvahataṃ tadvipakṡaśamāśritam{3. ##G.## ...samāśritam |} |
dau:śīlyena tāvadanupahataṃ bhavati yathoktena dau:śīlyena{4. ##MS. drops## na | ##Y.## dau:śīlyena yathoktena |} | hetunā’pyanupahataṃ bhavati | lobhādibhi:
kleśopakleśai: dau:śīlyavipakṡāśritaṃ ca bhavati | smrtyupasthānasaṃniśritatvāt samāśritaṃ ca
bhavati | nopapattiviśeṡāśritam | nirvāṇapariṇāmitatvāt{5. ##MS.## ...parimitatvāt |} |  pañcabhi: kāraṇai: ityapare |
maulai: karmapathairviśuddhaṃ bhavati sāmantakairviśuddhaṃ vitarkairanupahataṃ smrtyā’nuparigrhītaṃ nirvāṇapariṇā-
mitaṃ ceti | caturvidhaṃ śolamityapare | bhayaśīlaṃ yadā jīvikāślokadaṇḍadurgatibhayāt
pālyate | āśāstiśīlaṃ yadbhavabhogasatkāratrṡṇākrtam | bodhyaṅgānulomaṃ śīlaṃ yanmokṡārthaṃ
samyagdrṡṭikānām{6. ##MS.## samyak |} | pariśuddhaṃ śīlamanāsravaśīlaṃ nirmalatvāditi || gataṃ śīlam ||
samāhitaṃ tu kuśalaṃ bhāvanā
kimidaṃ samāhitaṃ nāma | samādhisvabhāvaṃ sahabhū{7. ##Y.## ...svabhāvasahabhū | ##It should be##...sahabhu |} yat | kimarthametat bhāvanetyucyate |
@274
cittavāsanāt ||123||
taddhi samāhitaṃ kuśalamatyarthaṃ cittaṃ vāsayati{1. ##Y.## saṃvāsayati |} | guṇaistanmayīkaraṇātsaṃtate: | puṡpaistila-
bhāvanāvat{2. ##Y.## ...vāsanāvat |} | dānaṃ tāvanmahābhogatāyai saṃvartata ityuktam | atha śī-[##66b. 15B. III##]laṃ
bhāvanā ca
svargāya śīlaṃ prādhānyāt visaṃyogāya bhāvanā |
dānamapi svargāya śīlaṃ prādhānyāt | śīlamapi visaṃyogāya | bhāvanā tu prādhānyāt |
sūtra uktaṃ “catvāra: pudgalā brāhmaṇyaṃ{3. ##Y.## brāhmaṃ |} puṇyaṃ prasavantī”ti | katamattadbrāhmapupyam |
yattallakṡaṇavipākasya{4. ##Y. omits## tat |} karmaṇa: parimāṇajñāpanāyoktamiti vaibhāṡikā: | pūrvācāryāstu vyācakṡate{5. ##MS.## vyacakṡate |} |
caturṇāṃ brāhmapuṇyatvaṃ kalpaṃ svargeṡu modanāt ||124||
yāvatā puṇyena kalpaṃ svargeṡu modate idaṃ brāhmaṃ puṇyam | brahmapurohitānāṃ kalpāyuṡkatvāt |
nikāyāntare gāthāṃ paṭhanti 
“brāhmaṃ puṇyaṃ prasavati kalpaṃ svargeṡu modata” iti |
āmiṡadānamuktam | dharmadānaṃ vaktavyam | tadidamucyate |
dharmadānaṃ yathābhūta{6. ##G.## yathābhūtaṃ |} sūtrādyakliṡṭadeśanā |
sūtrādīnāṃ yathābhūtamakliṡṭadeśanā dharmadānam | ato mahatīṃ ta ātmana: puṇyajyāniṃ kurvanti
ye viparītadharmaṃ deśayanti | kliṡṭacittā vā lābhasatkāra{7. ##MS.## ...satkārā...|} yaśāṃsi vāñchanta:{8. ##MS.## vāñchata: |} | uktaṃ
puṇyakriyāvastubhedena trividhaṃ kuśalaṃ puna:
puṇyanirvāṇanirvedhabhāgīyaṃ kuśalaṃ tridhā ||125||
puṇyabhāgīyaṃ yadiṡṭavipākaṃ mokṡabhāgīyaṃ yasminnutpanne niyataṃ parinirvāṇadharmā bhavati | yasya
saṃsārā-[##67a. 15A. IV##] dīnavanairātmyanirvāṇaguṇadyotikāṃ kathāṃ śrutvā romaharṡāśrupātau
bhavatastasyāsti mokṡabhāgīyaṃ kuśalamūlamityavaseyaṃ{9. ##MS.##...vaśeyaṃ |} prāvrṡīvāṅkuraprarohāt khalavileṡu bījāstitvam |
nirvedhabhāgīyamūṡmādi caturvidhaṃ paścādvyākhyāsyāma: |
@275
yadidaṃ loka ucyate lipimudrāgaṇanā kāvyaṃ saṃkhyeti ka eṡāṃ svabhāva: |
yogapravartitaṃ karma sasamutthāpakaṃ{1. ##MS.## asamutthāpakaṃ |} tridhā |
lipimudre sagaṇanaṃ kāvyaṃ saṃkhyā yathākramam ||126||
yogapravartitamiti upāyaviśeṡapravartitam | tridhā karmeti kāyavāṅmanaskarma | tatra lipimudre
tāvadyogapravartitaṃ kāyakarma samutthāpanam {2. ##Y.## samamutthānam |} | gaṇanā kāvyaṃ ca vākkarma | ityetāni pañcaskandha-
svabhāvāni | saṃkhyā manaskarma | yanmanasā saṃkalanaṃ dharmāṇām |
dharmāṇāmidānīṃ kecit paryāyā ucyante |
sāvadyā nivrtā hīnā: kliṡṭā dharmā:
kliṡṭānāṃ dharmāṇāṃ sāvadyā nivrtā hīnā iti paryāyā: |
śubhāmalā:{3. ##MS.## prabhā amalā: |} |
praṇītā:
kuśalānāsravāṇāṃ praṇītā iti paryāya: | hīnapraṇītebhyo’[##67b. 15B. IV##]nye madhyā iti
siddhaṃ bhavati |
saṃskrtaśubhā: sevyā: 
kuśalasaṃskrtānāṃ sevitavyā iti paryāya: | śeṡā asevitavyā iti siddhaṃ bhavati | kasmādasaṃskrtaṃ
na sevyam | anabhyasanīyatvādaphalatvācca | phalārthaṃ hi sevā bhavati | sottarā anye sarvadharmā: |
mokṡastvanuttara: ||127||
nahi nirvāṇādviśiṡṭatara{4. ##Y.## viśiṡṭatamam |}masti | tacca sarvebhyo viśiṡṭaṃ kuśalanityatvāt |
abhidharmakośabhāṡye karmanirddeśo nāma
caturthaṃ kośasthānamiti ||
@276
##BLANK##
@277
pañcamaṃ kośasthānam 
[##Ib. 15B. V##] oṃ^ namo buddhāya
“karmajaṃ lokavaicitrya”mityuktam | tāni{1. ##Y. adds## ca |} karmāṇyanuśayavaśādupacayaṃ gacchanti antareṇa
cānuśayān bhavābhinirvarttane na samarthāni bhavanti | ato veditavyā:
mūlaṃ bhavasyānuśayā:
kleśo hi pravartamāno daśa krtyāni karoti | mūlaṃ ca{2. ##Y. omits## ca |} drḍ+hīkaroti saṃtatimava-
sthāpayati kṡetramāpādayati ni:ṡyandaṃ nirvartayati karmabhavamabhinirharati svasaṃbhāraṃ parigrhṇāti
ālambane saṃmohayati vijñānasroto namayati kuśalapakṡādvyutkrāmati{3. ##Y.## vyutkramayati |} bandhanārthaṃ ca spharati
dhātvanatikramayogeneti{4. ##Y.## ^tikramaṇa |} |
kati ceme’nuśayā: | samāsena ṡaṭ | katame
ṡaḍrāga: pratighastathā |
māno’vidyā ca drṡṭiśca vicikitsā ca
tathāgrahaṇaṃ rāgavaśenānyeṡāmālambanānuśāyitajñāpanārtham{5. ##Y. adds## api ##after## anyeṡām |} | etacca paścāt pravedayiṡyāma: |
te puna:{6. ##G.## teṡu na: |} ||1||
ṡaḍrāgabhedātsaptoktā:{7. ##G.## bhedā: |}
ta ete ṡaḍ+anuśayā: sūtre rāgasya dvidhā bhedaṃ krtvā saptoktā: | kāmarāgānuśaya: pratighānuśayo
bhavarāgānuśayo mānānuśaya: avidyānuśayo drṡṭyanuśayo vicikitsānuśaya iti | kathamidaṃ
jñātavyaṃ kāmarāga evānuśaya:{8. ##Y.## kāmarāga evānuśaya: ##comes after## āhosvit | ##The order seems 
to be changed.##} kāmarāgānuśaya: āhosvit kāmarāgasyānuśaya: kā-

@278
[##2a. 15A. VI##]marāgānuśaya: | kiṃ cāta: | kāmarāga evānuśayaścet{1. ##D.## rāgādaya eva anuśayāścet |} sūtravirodha: |
“ihaikatyo na kāmarāgaparyavasthitena cetasā bahulaṃ viharati | utpannasya kāmarāgaparyavasthānasyottari{2. ##Y.## uttara. uttare; ##D.## uttare |}-
ni:saraṇaṃ{3. ##Ms.## ni:saharaṇaṃ |} yathābhūtaṃ prajānāti | tasya tatkāmarāgaparyavasthānaṃ sthāmaśa: samyaktvasamavahataṃ{4. ##Y.## susamavahataṃ, ##D.## samyaksusaṃvahataṃ |}
sānuśayaṃ prahīyata” iti | kāmarāgasyānuśayaścedviprayuktānuśayaprasaṅgādabhidharmavirodha: “kāma-
rāgānuśayastribhirindriyai: saṃprayukta” iti | kāmarāga evānuśaya iti vaibhāṡikā:{5. ##D.## karmadhāraya eva pariṃgrhyate na ṡaṡṭhīsamāsa iti vaibhāṡikā: |} | evaṃ
yāvadvicikitsaivānuśaya iti | nanu coktamevaṃ sūtravirodha iti | nāsti virodha: | sānuśayaṃ 
sānubandhamityartha:{6. ##Y.## ityarthāt |} | aupacāriko vā sūtre’nuśayaśabda: prāptau{7. ##Ms.## prāpto |} | yathā du:kho’gniriti |
lākṡaṇikastvabhidharme kleśa evānuśayaśabda: | tasmātsaṃyuktā evānuśayā: |{8. ...##D. omits## kathamidaṃ gamyate....evantu sādhu |}kathamidaṃ gamyate |
anuśayānāṃ
“cittakleśakaratvādāvaraṇatvācchubhairviruddhatvāt” |
yasmādanuśayai: kliṡṭaṃ cittaṃ bhavatyapūrvaṃ kuśalaṃ notpadyate utpannācca parihīyate tasmānna
viprayuktā: | atha viprayuktairapyevaṃ syāt | kuśalaṃ na kadācidupalabhyeta{9. ##Y.## kadācidapi |} | teṡāṃ nityaṃ saṃnihita-
tvāt | upalabhyate ca | ata:
“kuśalasya copalambhāda-[##2b. 15B. VI##] viprayuktā: atha{10. ##Y. omits## atha |} ihānuśayā:”
iti |
tadidamajñāpakaṃ yasmādyo{11. ##Y. add## hi |} viprayuktamanuśayamicchati sa etatsarvamanuśayakrtaṃ{12. ##Y.## sarvametad |} necchati |
kleśakrtamevecchati | evaṃ tu sādhu yathā sautrāntikānām{13. ##D.## dārṡṭāntikānām |} | kathaṃ ca sautrāntikānām{14. ##D.## dārṡṭāntikānām |} |
kāmarāgasyānuśaya: kāmarāgānuśaya iti | na cānuśaya: saṃprayukto na viprayuktastasyādravyāntara-
tvāt | prasupto{15. ##D.## supto |} hi kleśo’nuśaya ucyate | prabuddha: paryavasthānam | kā ca tasya prasupti: |
asaṃmukhībhūtasya bījabhāvānubandha: | ka: prabodha: | saṃmukhībhāva: | ko’yaṃ bījabhāvo nāma |
ātmabhāvasya kleśajā kleśotpādanaśakti: | yathānubhavajñānajā smrtyutpādanaśaktiryathā cāṅkurā-
dīnāṃ śāliphalajā śāliphalotpādanaśaktiriti | yastu kleśānāṃ bījārthamarthāntaraṃ viprayukta-
@279
manuśayaṃ kalpayati tena smrtibījamapyarthāntaraṃ kalpayitavyaṃ jāyate{1. ##D. omits## yastu...jāyate |} | yattarhi sūtre kleśa-
evānuśaya ukta: ṡaṭṡaṭke “so’sya{2. ##Y. adds## pudgalasya |} bhavati sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgānuśaya” iti |
bhavatīti vacanānnāsau {3. ##D.## vacanādadoṡa: | nāsau |} tadaivānuśaya:{4. ##Ms. D.## tadevā |} | kadā tarhi bhavati | yadā prasupto bhavati | haitau vā 
tadupacāra{5. ##D.## phalopacāra |} eṡa draṡṭavya: | tiṡṭhatu prasaṅga: | śāstraṃ pravarttatām |
ya e-[##3a. 15A. VII##]ṡa sūtre rāgasya bheda: krta: kāmarāgo bhavarāga iti | ko’yaṃ
bhavarāga: |
bhavarāgo dvidhātuja: |
rūpārūpyadhātujo rāgo bhavarāga: krta: | kiṃ kāraṇamevaṃ krta: |
antarmukhatvāttanmokṡasaṃjñāvyāvrttaye krta: ||2||
samāpattirāgo hi teṡāṃ prāyeṇa | sa cāntarmukhapravrttastasmāt bhavarāga: | uktastayo:
kila dhātvormokṡasaṃjñāvyāvarttanā{6. ##Ms.## vyavarttanā. ##Y.## vicchandanā |}rthamekeṡāmiti | ātmabhāva eva tu bhava: | te ca sattvā:
samāpattiṃ sāśrayā{7. ##Ms.## sāsrayā |}māsvādayanta ātmabhāvamevāsvādayanti kāmavītarāgatvāt | ata:{8. ##Ms.## atha |} sa rāgo
bhavarāga ityukta: | punarete ṡaḍ+anuśayā abhidharme daśa kriyante | kathaṃ krtvā |
drṡṭaya: pañca satkāyamithyāntagrāhadrṡṭaya: |
drṡṭiśīlavrataparāmarśā{9. ##Ms.## parāmarṡā |}viti punardaśa{10. ##Ms.## punadaśa: |} ||3||
ṡaṇṇāmanuśayānāṃ drṡṭiṃ pañcadhā krtvā daśa bhavanti | pañca drṡṭisvabhāvā: saṃtkāya-
drṡṭirantagrāhadrṡṭirmithyādrṡṭirdrṡṭiparāmarśa: śīlavrataparāmarśaśca | yathā drṡṭisvabhāvā: rāga: pratigho
māno’vidyā vicikitsā | ete punarete daśānuśayā abhidharme’ṡṭānavati: kriyante | kāmā-
vacarā: ṡaṭtriṃśad rūpāvacarā ekatriṃśat ārūpyāvacarā ekatriṃśat | kathaṃ [##3b. 15B. VII##]
krtvā | samāsato hyete’nuśayāstraidhātukā darśanaprahātavyā bhāvanāprahātavyāśca | tatra tāvat
kāmāvacarā darśanaprahātavyā dvātriṃśat | katame ta ityāha-
@280
daśaite saptasaptāṡṭau tridvidrṡṭivivarjitā: |
yathākramaṃ prahīyante kāme du:khādidarśanai: ||4||
ya ete daśānuśayā uktā ete kāmadhātau daśāpi du:khadarśanaheyā: santi | ebhya eva 
sapta samudayadarśanapraheyā:{1. ##Y.## ^darśanaheyā: |} | sapta nirodhadarśanaheyā: satkāyadrṡṭimantagrāhadrṡṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ
ca varjayitvā | aṡṭau mārgadarśanaheyā:{2. ##Ms. drops## na |} | satkāyadrṡṭimantagrāhadrṡṭi ca varjayitvā | ityete
kāmāvacarā dvātriṃśadanuśayā darśanaprahātavyā:| satyānāṃ darśanamātreṇa prahāṇāt |
catvāro bhāvanāheyā:
tadyathā rāga: pratigho māno’vidyā ca | drṡṭasatyasya paścāt{3. ##Ms.## paścātmārggā^ |} mārgābhyāsena prahāṇāt |
tadevaṃ satkāyadrṡṭirekaprakārā bhavati du:khadarśanaheyā | evamantagrāhadrṡṭi: | mithyādrṡṭiścatuṡprakārā
bhavati | du:khasamudayanirodhamārga{4. ##Y.## catu:satya^ |}darśanaheyā | evaṃ drṡṭiparāmarśo vicikitsā ca | śīlavrata-
parāmarśo dviprakāra: du:khamārgadarśanaheya: | rāgapratighamānāvidyā: [##4a. 15A. VIII##]
pañcaprakārāścatu:satyadarśanaheyā bhāvanāheyāśca | kīdrśā ete du:khadarśanaheyā: kīdrśā yāvad
bhāvanāheyā: | ye yaddarśanaheyālambanāste taddarśanaheyā avaśiṡṭā bhāvanāheyā: | tā eva dvādaśa
drṡṭayo bhavanti catasro vicikitsā: pañca rāgā: pañca pratighā: pañca mānā: pañcāvidyā ityete
kāmāvacarā: ṡaṭtriṃśadanuśayā bhavanti |
ta evāpratighā: puna: |
rūpadhātau
pañcaprakāraṃ pratighamapahāya ta eva rūpāvacarā ekatriṃśadanuśayā bhavanti | yathā rūpadhātau
tathārūpye
ekatriṃśadanuśayā bhavanti |
ityaṡṭānavatirmatā: ||5||
ta evamete ṡaḍ+anuśayā ākāraprakāradhātubhedairaṡṭānavatirmatā: ābhidhārmikāṇām |
@281
ya ime darśanaprahātavyānuśayā uktā: kimete niyataṃ darśanenaiva prahīyante | netyāha |
kiṃ tarhi |
bhavāgrajā: kṡāntivadhyā drggheyā eva
ye bhavāgrabhūmijā anvayajñānakṡāntiheyā anuśayāste darśanaheyā eva na bhāvanāheyā: |
śeṡajā: |
drgbhāvanābhyām 
kṡāntivadhyā iti varttate | śeṡāsu bhūmiṡu yathāyogaṃ dharmānvayajñānakṡāntiheyā anuśayā
āryāṇāṃ darśanaheyā: pr-[##4b. 15B. VIII##]thagjanānāṃ bhāvanāheyā: |
akṡāntivadhyā bhāvanayaiva tu ||6||
sarvāsu bhūmiṡu ye’nuśayā jñānavadhyāste ubhayeṡāṃ nityaṃ bhāvanāheyā: | naiva hi
bāhyakānāṃ darśanaprahātavyā: prahīyanta ityapare | tathāhi mahākarmavibhāgasūtre pūrvānta-
kalpakānāṃ{1. ##Ms.## pūrvāntakarmmalpakānāṃ} ca śāśvatavādināmekatyaśāśvatikānām ahetusamutpattikānāṃ ca vītarāgāṇāṃ ca
kāmadhātvālambanānāṃ drṡṭīnāṃ samudācāra ukta: | na ca rūpāvacarāṇāṃ kleśānāṃ kāmadhāturā-
lambanaṃ vītarāgatvāt | tasmāt kāmapratisaṃyuktā eva tā aprahīṇā iti | drṡṭyutpādasamakālaṃ
te parihīṇā devadatta iveti vaibhāṡikā: |
drṡṭaya: pañca nāmato nirdiṡṭā na tu svabhāvatastat kastāsāṃ svabhāva: |
ātmātmīyadhruvocchedanāstihīnā{2. ##Ms.## hīṇā |}gradrṡṭaya: |
ahetvamārge taddrṡṭi{3. ##Ms.## tat drṡṭi |}retāstā: pañca drṡṭaya: ||7||
ātmadrṡṭirātmīyadrṡṭirvā satkāyadrṡṭi: | sīdatīti sat | caya: kāya: saṃghāta: skandha
ityartha: | saccāyaṃ kāyaśceti satkāya: pañcopādānaskandhā: | nityasaṃjñāṃ piṇḍasaṃjñāṃ ca tyājayitu-
mevaṃ dyotitā | etatpūrvako hi teṡvātmagraha: | satkāye drṡṭi: satkāyadrṡṭi: | sarvaiva sāsravā-
lambanā[##5a. 15A1. I##]drṡṭi: satkāye | ātmātmīyadrṡṭireva tu satkāyadrṡṭiruktā | yathā gamyeta
@282
satkāyadrṡṭiriyaṃ nātmani nātmīye veti | yathoktaṃ “ye kecid bhikṡava: śramaṇā vā brāhmaṇā
vā ātmeti samanupaśyanta: samanupaśyanti sarve ta imāneva pañcopādānaskandhāni”ti | tasyai-
vātmābhimatasya vastuno dhruvadrṡṭirucchedadrṡṭirvā’ntagrāhadrṡṭi: | śāśvatocchedāntagrahaṇāt | sati
du:khādisatye nāstīti drṡṭirmithyādrṡṭi: | sarvaiva hi viparītasvabhāvapravrttā drṡṭirmithyādrṡṭi:
ekaiva tūktā | atiśayavattvāt durgandhakṡatavat | eṡā hyapavādikā anyāstu samāropikā: |
hīne agradrṡṭirdrṡṭiparāmarśa: | kiṃ hīnam | sarve sāsravam | āryai:{1. ##Y.## ārya |} prahīṇatvāt | tasyāgrato grahaṇaṃ
drṡṭiparāmarśa: | drṡṭyādiparāmarśa iti vaktavye ādiśabdalopa: krta: | ahetau hetudrṡṭiramārge{2. ##Y. adds## ca |}
mārgadrṡṭi: śīlavrataparāmarśa: | tadyathā maheśvaro na heturlokānām | taṃ ca hetuṃ paśyati prajāpati-
manyaṃ vā | agnijalapraveśādayaśca na hetu: svargasya tāṃśca hetuṃ paśyati | śīlavratamātrakaṃ sāṃkhya-
yogajñānādayaśca na{3. ##Ms.## nā |} mārgo mokṡasya tāṃśca mārge paśyati | atrāpi kilādiśabdalopa: krta
ityetāstā: pañca [##5b. 15B1. I##] drṡṭayo veditavyā: | satyakāraṇe kāraṇadrṡṭi: śīlavrata-
parāmarśa: | kasmādayaṃ na samudayadarśanaprahātavya: | yo hi kaścidīśvaraṃ prajāpatimanyaṃ vā kāraṇaṃ
paśyati sa tannityamekaṃ cātmānaṃ kartāramabhiniviśya | tadyasmāt sa
īśvarādiṡu nityātmaviparyāsāt pravartate |
kāraṇābhiniveśo’to du:khadrggheya eva sa: ||8||
du:khadarśanādeva hi teṡu tau nityātmagrāhau prahīyete | tasmāttatkrto’pi kāraṇābhiniveśastata
eva prahīyate | yastarhi jalāgnipraveśādibhi: svargopapattiṃ paśyati śīlavratena vā śuddhiṃ so’pi
du:khadarśanaprahātavya eva | eṡa hi śāstrapāṭha: | “ye caivaṃdrṡṭaya evaṃvādino yadayaṃ puruṡa-
pudgalo gośīlaṃ samādāya vartate mrgaśīlaṃ kukkuraśīlaṃ, sa tena śudhyati mucyate sukhadu:khaṃ vyati-
krāmati sukhadu:khavyatikramaṃ cānuprāpnoti | akāraṇaṃ kāraṇata: pratyeti śīlavrataparāmarśo du:kha-
darśanaprahātavya:” iti vistara: | kiṃ puna: kāraṇamasau du:khadarśanaprahātavya: | du:khe viprati-
pannatvāt | sarveṡāṃ sāsravālambanānāṃ du:khe vipratipannatvāt | kīdrśo vā’nya: śīlavrata-
parāmarśo mārgadarśanaprahāta-[##6a. 15A1. II##]vya: | yo mārgadarśanaprahātavyālambana: | so’pi
hi nāma du:khe vipratipanna: | yasya ca mārgālambanā mithyādrṡṭirvicikitsā vā’sti sa nāsti
mokṡamārga iti paśyan vicikitsan vā kathaṃ tayā śuddhiṃ pratyeṡyati |
@283
athānyaṃ mokṡamārgaṃ parāmrśya{1. ##Ms.## parāmrṡya |} eṡa mokṡamārgo nāstītyāha | so’pi tenaivānyena śuddhiṃ
pratyeti na tayā mithyādrṡṭyeti | tasyāpyasau mārgadarśanaprahātavyālambano na sidhyati | yaścāpi
samudayanirodhadarśanaprahātavyālambanayā mithyādrṡṭyā śuddhiṃ pratyeti sa kasmānna taddarśanaheya: |
tasmāt parīkṡya eṡo’rtha: |
yaduktaṃ “nityātmaviparyāsādi”ti | kimetāveva dvau viparyāsau | catvāro viparyāsā: |
anitye nityamiti | du:khe sukhamiti | aśucau śucīti | anātmanyātmeti | athaitadviparyāsa-
catuṡkaṃ kiṃsvabhāvam |
drṡṭitrayādviparyāsacatuṡkaṃ
antagrāhadrṡṭe: śāśvatadrṡṭirnityaviparyāsa: | drṡṭiparāmarśātsukhaśuciviparyāsau | satkāya-
drṡṭerātmadrṡṭirātmaviparyāsa: | sakale{2. ##Ms.## saphale^ |}tyapare | kathamātmīyadrṡṭirviparyāsa: | kathaṃ ca na viparyāsa:{3. ##Y.## bhavitavyam |} |
viparyāsasūtrād |{4. ##Ms.## ^sūtrādātmā^ |} ātmānameva tatra vaśinaṃ{5. ##Y.## vāśinaṃ |} paśyannātmīyaṃ paśyatītyātmadrṡṭirevāsau dvimukhī
athāhamityetasmā-[##6b. 15B1. II##]t mameti drṡṭyantaraṃ syāt | mayā mahyamityetadapi
syāt{6. ##D.## yadi ca mametyetad drṡṭyantaraṃ syāt mayā mahyamityevamādyapi syād |} |
kasmādanye kleśā na viparyāsā: | yasmāt tribhi: kāraṇairviparyāsānāṃ vyavasthānam |
katamaistribhi: |
viparītata: |
nitīraṇāt samāropāt
ekāntaviparyastatvādālambane nitīrakatvātsamāropaṇācca | ucchedadrṡṭirmithyādrṡṭiśca na samā-
ropike | abhāvamukhapravrttatvāt | śīlavrataparāmarśo naikāntaviparyastastanmātraśuddhyālambana-
tvāt | anye kleśā na santīrakā ato na viparyāsā: | yattarhi sūtre{7. ##D.## nanu ca sūtre |} ukta“manitye nitya-
miti saṃjñāviparyāsa: cittaviparyāso drṡṭiviparyāsa” iti{8. ##D.## evaṃ yāvadātmani iti (?) |} | drṡṭirevātra viparyāsa: |
@284
saṃjñācitte tu tadvaśāt ||9||
drṡṭiviparyāsavaśādeva tatsaṃprayukte saṃjñācitte viparyāsāvuktau | vedanādayo’pi kasmānnoktā: |
lokaprasiddhyā | loke hi viparyastasaṃjño viparyastacitta iti prasiddhaṃ na punarviparyastavedana{1. ##D. adds## viparyastacetana: |}
iti | ta ete viparyāsā: sarve’pi srotaāpannasya{2. ##Ms.## śrota |} prahīṇā bhavanti | darśanapraheyatvāt 
drṡṭīnāṃ sasaṃprayogāṇām | dvādaśa viparyāsā: | anitye nityamiti saṃjñādrṡṭicittaviparyāsāstraya: |
evaṃ yāvadanātmanyātmeti | tatrāṡṭau darśanaprahāta-[##7a. 15A1. III##]vyāścatvāro bhāvanā-
prahātavyā: | du:khe ca saṃjñācittaviparyāsāvaśucau ceti nikāyāntarīyā: | itarathā hi
kathamantareṇa sukhaśucisaṃjñāmavītarāgasyāryasya{3. ##Ms. drops## sya |} kāmarāga: saṃbhavediti | tadetannecchanti
vaibhāṡikā: | yadi hi sukhaśucisaṃjñācittasamudācārādāryasya tadviparyāsāvīkṡyete | sattva-
saṃjñācittasamudācārāttadviparyāsāvapi kiṃ neṡyete | na hi striyāmātmani ca vinā sattvasaṃjñayā
kāmarāgo yukta iti | sūtre’pi coktaṃ “yataśca śrutavānāryaśrāvaka idaṃ du:khamāryasatyamiti
yathābhūtaṃ prajānāti | yāvat tasya tasmin samaye yo’nitye nityamiti saṃjñāviparyāsa: citta-
viparyāso drṡṭiviparyāsa: sa prahīyata” iti vistara: | tasmād drṡṭisamutthe{4. ##Ms.## samuttha |} eva saṃjñācitte
viparyāsau nānye tatkālabhrāntimātratvādalātacakracitrayakṡabhrāntivat | yattarhi sthavirānandenāryaṃ
vāgīśamadhikrtyoktaṃ
“viparyāse ca saṃjñānāṃ cittaṃ te paridahyate” |
nimittaṃ varjyatāṃ tasmācchubhaṃ rāgopasaṃhitam ||
tasmāt sarva evāṡṭau saṃjñācittaviparyāsā: śaikṡasyāprahīṇā ityapare | te’pi cāryasatyānāṃ
yathābhūtaparijñānāt{5. ##Y.## yathābhūtajñānāt |} prahīyante | na vinā tenetyupāyasamā-[##7b. 15B1. III##]khyānānnāsti
sūtravirodha: |
atha kiṃ drṡṭyanuśayasya eva bhedo nānyasya | mānasyāpyasti | kathamityāha—
sapta mānā:
māno’timāno mānātimāno’smimāno’bhimāna ūnamāno mithyāmānaśca | abhedena citta-
syonnatirmāna ukta: | sa pravrttibhedāt saptadhā bhavati | hīnādviśiṡṭa: samena vā samo’smīti
@285
manyamānasyonnatirmāna: | samādviśiṡṭo’smītyabhimāna: | viśiṡṭādviśiṡṭo’smīti mānātimāna: |
pañcopādānaskandhānātmata ātmīyato vā manyamānasyāsmimāna: | aprāpte viśeṡādhigame prāpto
mayetyabhimāna: | bahvantaraviśiṡṭādalpāntarahīno'smītyūnamāna: | aguṇavato guṇavānasmīti
mithyāmāna: | yattarhi śāstre{1. ##D.## nanu punarjñānaprasthāne |} nava mānavidhā uktā: | “śreyānasmīti{2. ##D.## śreyānahamasmīti |} mānavidhā | sadrśo’-
smīti mānavidhā | hīno’smīti{3. ##D.## sadrśāddhīno’hamasmīti |} mānavidhā | asti me śreyānasti me sadrśo’sti me hīna: |
nāsti me śreyānnāsti me sadrśo nāsti me hīna” iti | ebhya eva mānebhya etā:
navavidhāstribhya:
katamebhyastribhya: | mānātimānonamānebhya: | tatra prathamaṃ trayaṃ drṡṭisaṃniśritāstrayo mānā: |
atimānamānonamānā: | dvitīyaṃ trayamūnamānamānātimānā: | trtīyaṃ trayaṃ [##8a. 15A1. IV##]
mānātimānonamānā: | yuktastāvad bahvantaraviśiṡṭādalpāntarahīno’smītyūnamāna unnati-
sthānatvāt | nāsti me hīna ityatra kimunnatisthānam | asti sadrśo yo’bhiprete vare sattvarāśau
nihīnamapyātmānaṃ bahu manyate | api cāstyeva jñānaprasthānavihito vidhi: | prākaraṇaṃ
tu nirdeśaṃ parigrhya śreyānasmītyekeṡu{4. ##Ms.## ^tyekeṡa |} māno’pi syādati{5. ##Ms.## syāditi |} māno’pi mānātimāno’pi hīnasama-
viśiṡṭāpekṡayā |
athaite sapta mānā: kiṃprahātavyā ityāha
drgbhāvanākṡayā: |
drgbhāvanābhyāmeṡāṃ kṡaya: | etaduktaṃ bhavati sarve darśanabhāvanāprahātavyā iti yad bhāvanāheyama-
prahīṇaṃ kimavaśyaṃ tadāryāṇāṃ samudācarati | nāvaśyaṃ tadyathā
vadhādiparyavasthānaṃ heyaṃ bhāvanayā
yena kleśaparyavasthānena saṃcintya prāṇivadhaṃ kuryādyāvanmrṡāvādaṃ tad bhāvanāheyaṃ bhāvanāheyadharmā-
lambanatvāt |
tathā ||10||
@286
vibhavecchā 
vibhavatrṡṇā’pi bhāvanāheyā | vibhavo nāma ka eṡa dharma: | traidhātukī anityatā | tatra
prārthanā vibhavatrṡṇā | tathāśabdena bhavatrṡṇāyā: pradeśo grhyate | “aho batāhamairāvaṇa:
syāṃ{1. ##Y.## syāṃ ##Comes after## nāgarāja: |} nāgarāja” ityevamādi | mānavidhā api bhāvanāprahātavyā: sa-[##8b. 15B1. IV##]ntī-
tyuktamasmimānaśca |
na cāryasya saṃbhavanti vidhādaya: |
nāsmitā
ādigrahaṇena yāvadvibhavatrṡṇāyā{2. ##Y.## ^bhavatrṡṇāyā |} grahaṇam | kiṃ kāraṇamaprahīṇā apyete na samudā-
caranti{3. ##Y.## na saṃbhavanti ##and it is explained as## na samudācaranti |} |
drṡṭipuṡṭatvāt
satkāyadrṡṭipuṡṭā hi mānavidhā asmimānaśca | ato agnaprṡṭhatvāt notthātuṃ punarutsahante |
badhādiparyavasthānaṃ mithyādrṡṭipuṡṭatvāt | vibhavatrṡṇā ucchedadrṡṭipuṡṭatvāt | bhavatrṡṇāyā: pradeśa:
śāśvatadrṡṭipuṡṭatvāt |
kaukrtyaṃ nāpi cāśubham ||11||
akuśalaṃ cāpi{4. ##Ms.## cādhi |} kaukrtyaṃ bhāvanāprahātavyam | na cāryasya tatsaṃbhavati vicikitsāsamutthita-
tvāt |
athaiṡāmaṡṭānavateranuśayānāṃ kati sarvatragā: katyasarvatragā: |
sarvatragā du:khahetudrggheyā drṡṭayastathā |
vimati:{5. ##G.## dvimati: |} saha tābhiśca yā’vidyā’veṇikī ca yā ||12||
du:khasamudayadarśanaprahātavyā drṡṭayo vicikitsā ca tābhiśca saṃprayuktā avidyā āveṇikī ca
du:khasamudayaprahātavye cāvidyā | itīme ekādaśānuśayā: sabhāgadhātusarvatragā: | sapta drṡṭayo
@287
dve vicikitse dve avidye sakalasvadhātvālambanatvāt | kimebhiryugapadālambate āhosvit krameṇa |
yadi krameṇa anyeṡāmapi prasaṅga: | atha yugapat ka: [##9a. 15A1. V##] sakalena kāmadhātunā
śuddhiṃ pratyetyakāraṇaṃ vā kāraṇata: | sakalaṃ nocyate{1. ##Y.## nocyate sakalam |} sakalaṃ{2. ##Y.## svadhātuṃ |} yugapadālagbanta{3. ##Ms.## ^lambata |} iti |{4. ##Ms.## ityapi |} api
tu pañcaprakāramapi sarve yugapat{5. ##Y.## sarvayugapad |} | evamapi yatrātmadrṡṭistatrātmatrṡṇā yatrāgraśuddhidrṡṭī tatra tat-
prārthanā{6. ##Y. omits## tat |} tena ca māna iti trṡṇāmānayorapi sarvatragatvaṃ prāpnoti | evaṃ sati darśanabhāvanāheyā-
lambanatvādetadubhayaṃ kiṃprahātavyaṃ syāt | bhāvanāprahātavyaṃ vyāmiśrālambanatvāt | athavā
punarastu darśanaprahātavyaṃ drṡṭibalādhānavartitvāt | svalakṡaṇakleśāvetau na sāmānyakleśau |
tasmānna sarvatragāviti vaibhāṡikā: |
ya ete sabhāgadhātusarvatragā ekādaśānuśayā uktā:
navordhvālambanā{7. ##Ms.## nevo |} eṡāṃ drṡṭidvayavivarjitā: |
satkāyadrṡṭimantagrāhadrṡṭiṃ ca varjayitvā’nye navānuśayā{8. ##Ms.## na cā |} visabhāgadhātusarvatragā: | kadācittu{9. ##Y. omits## tu |}
visabhāgamekaṃ dhātumālambante{10. ##Y.## ^lambate |} kadācit dvau | “ye’nuśayā: kāmapratisaṃyuktā rūpapratisaṃyuktā-
lambanā: | kāmapratisaṃyuktā ārūpyapratisaṃyuktālambanā: kāmapratisaṃyuktā rūpārūpyapratisaṃyuktā-
lambanā” iti vacanāt | yadā kāmadhātau sthito brahmaṇi sattvadrṡṭiṃ nityadrṡṭiṃ cotpādayati
tadā kathaṃ satkāyānta-[##9b. 15B1. V##]grāhadrṡṭī visabhāgadhātvālambane{11. ##Ms. drops## dhā |} na bhavata: | ātmā-
tmīyatvenāgrahaṇādantagrāhadrṡṭiśca tatsamutthitatvāt | kā tarhīyaṃ drṡṭi: | neyaṃ drṡṭirmithyājñānaṃ puna:
etadityābhidhārmikā: | kuto nu khalvetadanyā tadālambanā{12. ##Ms.## tada lambanā |} drṡṭireṡā na drṡṭiriti siddhāntastu
pramāṇayitavya: |
kiṃ khalvanuśayā: eva sarvatragā: | netyāha |
prāptivarjyā: sahabhuvo ye’pyebhiste’pi sarvagā:{13. ##Ms.## sarvvatragā: |} ||13||
sarvatragairanuśayai: sahabhuvo ye’pyanye dharmāste’pi sarvatragā: prāptayastu naivam | anekaphalatvāt |
@288
ata eva syu: sarvatragānuśayā na sarvatrahetunā heturiti catuṡkoṭikaṃ kriyate | prathamā koṭiranāgatā:
sarvatragā anuśayā:{1. ##Ms.## sarvvatragānuśayā |} | dvitīyā’tītapratyutpannāstatsahabhuva: | trtīyācaturthau{2. ##Ms. Y.## trtīya |} yojye{3. ##Ms.## yojyā |} |
eṡāmaṡṭānavateranuśayānāṃ kati sāsravālambanā: katyanāsravālambanā: |
mithyādrgvimatī tāgyāṃ yuktā’vidyā’tha kevalā |
nirodhamārgadrggheyā: ṡaḍanāsravagocarā: ||14||
nirodhadarśanaprahātavyāstrayo’nuśayā mithyādrṡṭiviṃcikitsā’vidyā ca tābhyāṃ saṃprayuktā’’veṇikī
ca | mārgadarśanaprahātavyā apyeta eva traya: | ityete ṡaḍanāsravālambanā: | śeṡā: sāstravā-
lambanā iti siddham | tatra puna: 
[##10a. 15A1. VI##] svabhūmyuparamo mārga: ṡaḍbhūminavabhūmika: |
tadgocarāṇāṃ{4. ##Ms.## tat gocarāṇāṃ |} viṡayo mārgo hyanyo’nyahetuka: ||15||
nirodhālambanānāṃ mithyādrṡṭyādīnāṃ svabhūminirodha evālambanaṃ kāmāvacarāṇāṃ kāmadhātoreva
yāvat bhavāgrabhūmikānāṃ bhavāgrasyaiva | mārgālambanānāṃ kāmāvacarāṇāṃ ṡaḍbhūmiko dharmajñānapakṡo
mārga: sarva evālambanam | yo’pi rūpārūpyapratipakṡa: rūpārūpyāvacarāṇāmapyadrṡṭabhūmikānāṃ{5. ##D.## mapyaṡṭabhūmikānāṃ (?) |}    
navabhūmika: | sa evānvayajñānapakṡyo mārga ālambanaṃ mārgasyānyo’nyahetukatvāt | yadyapi dharma-
jñānānvayajñāne apyanyonyahetuke natvanvayajñānaṃ{6. ##Y. omits## tu ##and## na ##comes after## anvayajñānam |} kāmadhātupratipakṡa iti | na kāmāvacarā mārgā-
lambanā anvayajñānapakṡānālambante | dharmajñānaṃ tarhi rūpārūpyapratipakṡatvāttadbhūmikānāṃ mārgā-
lambanānāmālambanaṃ bhaviṡyati | na tat sakalaṃ pratipakṡo du:khasamudayadharmajñānayoratatpratipakṡa
tvāt{7. ##Y. adopts## etadapratipakṡatvāt |} | nāpi sakalayo rūpārūpyayordarśanaprahātavyānāmapratipakṡatvādityādyābhāvānna bhavatyā-
lambanam |
atha kasmādrāgapratighamānā drṡṭiśīlavrataparāmarśau cānāsravālambanā neṡyante |
na rāgastasya varjyatvāt 
@289
varjanīyo hi rāga: [##10b. 15B1. VI##] yadi cānāsravālambana: syānna varjanīya: syātkuśala-
dharmacchandavat |
na dveṡo’napakārata: |
apakāravastuni hi pratigha utpadyate | na caivaṃ nirodhamārgau |
na māno na parāmarśau{1. ##Ms.## parāmārśau |} śāntaśuddhayagrabhāvata: ||16||
nirodhamārgayo: śāntatvānna tābhyāmunnatirbhavitumarhati | bhūtārthaśuddhitvānna tayo: śuddhigrāha:
śīlavrataparāmarśa: | agrau{2. ##Ms.## agrā |} ca tau | hīne cāgragrāho drṡṭiparāmarśa: | tasmādayuktameṡāmanāsravā-
lambanatvam |
eṡāmaṡṭānavateranuśayānāṃ katyālambanato’nuśerate kati saṃprayogata eva |
sarvatragā anuśayā: sakalāmanuśerate |
svabhūmimālambanata: svanikāyamasarvagā: ||17||
ye sarvatragā{3. ##D.## svadhātubhūmisarvatragā |} anuśayāste sakalāṃ pañcaprakārāmapi svāṃ bhūmimālambanato’nuśerate |
asarvatragāstu svasyāṃ bhūmau svameva nikāyamālambanato’nuśerate nānyam | tadyathā du:khadarśana-
prahātavyā du:khadarśanaprahātavyameva nikāyam | evaṃ yāvadbhāvanāprahātavyā bhāvanāprahātavyameva
nānyam | utsarga krtvā’pavādaṃ karoti 
nānāsravordhvaviṡayā:
anāsravālambanā anuśayā naivālambanato’nuśerate | nāpyūrdhvabhūmyālambanā: | kiṃ kāraṇam |
tadālamba-[##11a. 15A1. VII##]nasya vastuna:
aravīkārādvipakṡata: |
yaddhi vastvātmadrṡṭitrṡṇābhyāṃ svīkrtaṃ bhavati tatrānye’pyanuśayā anugamayitumutsahante |
ārdra eva paṭe rajāṃsi saṃsthātum | na caivamanāsravā nāpyevamūrdhvā bhūmi: | ato na tadālambanāste-
ṡvanuśerate | yastvihasthastāṃ bhūmiṃ prārthayate | kuśalo’sau dharmmacchanda: vipakṡabhūtau ca nirvāṇa-
@290
mārgau tadālambanānāṃ kleśānāmūrdhvā ca bhūmiradharāṇām | ato na teṡu pratiṡṭhāṃ labhante |
tapta ivopale talāni pādānām | ānuguṇyārtho’trānuśayārtha: | na ca te tadanuguṇā ityapare |
vātikasya rūkṡānanuśayanavat | ata{1. ##M. drops## ta |} uktā ālambanato’nuśerate |
yena ya: saṃprayuktastu sa tasmin saṃprayāgata:{2. ##Ms. drops## pra |} ||18||
anuśareta iti varttate yo’nuśayo yena dharmeṇa saṃprayuktastasmin saṃprayogato’nuśete{3. ##D.## anuśerate (?) |} |
yāvadaprahīṇa iti viśeṡaṇārthastuśabda: | syuranuśayā nānāsravālambanā na visabhāgadhātu-
sarvatragā: | te cānuśayā: saṃprayogato’nuśayīrannālambanata: na{4. ##Ms. seem to drop## na ##here. One## na ##is expected here## |} syurvisabhāgabhūmisarvatragā anu-
śayā:{5. ##Ms.## ^sarvatragānuśayā: |} | 
eṡāmaṡṭānavateranuśayānāṃ katyakuśalā: katyavyākrtā: |
ūrdhvamavyākrtā: sarve 
rūpārūpyāvacarāstā-[##11b. 15B1. VII##] vatsarva evāvyākrtā: | kiṃ kāraṇam | kliṡṭānāṃ
dharmāṇāṃ du:khavipāka: syāt | tacca tayornāsti paravyābādhahetvabhāvāt |
kāme satkāyadarśanam |
antagrāha: sahābhyāṃ ca moha:
kāmadhātau satkāyāntagrāhadrṡṭī tatsaṃprayuktā cāvidyā avyākrtā: | kiṃ kāraṇam |
dānādibhiraviruddhatvāt | ahaṃ pretya sukhī bhaviṡyāmīti dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṡati | uccheda-
drṡṭirapi mokṡānukūlā | ataevoktaṃ bhagavatā “etadagraṃ{6. ##D.## idamagrya |} bāhyakānāṃ{7. ##Y. seems to omit## bāhyakānāṃ |} drṡṭigatānāṃ yaduta
no ca syāṃ no{8. ##D.## na |} ca me syāt na bhaviṡyāmi na me bhaviṡyatī”tiṃ | api cānayordrṡṭyo: sva-
dravyasaṃmūḍhatvādaparapīḍāpravrttatvācca | svargatrṡṇā’smimānayorapyevaṃ{9. ##Y.## apyeṡa |} prasaṅga: | sahajā satkāya-
drṡṭiravyākrtā | yā mrgapakṡiṇāmapi varttate | vikalpitā tvakuśaleti{10. ##Ms.## tvakuśaleneti |} pūrvācāryā: |
@291
śeṡāstvihāśubhā: ||19||
śeṡāstvaśubhā anuśayā:{1. ##Ms.## ^śubhānuśayā: |} kāmadhātāvakuśalā: |
katyakuśalamūlāni kati na |
kāme’kuśalamūlāni rāgapratighamūḍhaya: |
kāmadhātau sarvarāga: sarvapratigha: sarvo moho’nyatra satkāyāntagrāhadrṡṭisaṃprayuktādyathā-
kramam |
trīṇyakuśalamūlāni
lobho’kuśalamūlaṃ dveṡo moho-[##12a. 15A1. VIII##]’kuśalamūlam | yaddhyakuśalaṃ{2. ##Ms. It was dropped and is written on the 
top margin. It is very faint and not clear in the photo. Y. The 
reading seems to be## “yadyakuśalaṃ cākuśalasyaiva ca mūlamiṡṭam | eta evākuśala-
mūlāni | śeṡā anuśayā nākuśalamūlānīti siddham |}cā-
kuśalasya ca mūlaṃ{3. ##D.## ye dharmā akuśalāścākuśala-
mūlaṃ ca |} tadevākuśalamūlamiṡṭam | śeṡā anuśayā nākuśalamūlānīti siddham |
katyavyākrtamūlāni kati na | trīṇyavyākrta{2. ##Ms. It was dropped and is written on the 
top margin. It is very faint and not clear in the photo. Y. The 
reading seems to be## “yadyakuśalaṃ cākuśalasyaiva ca mūlamiṡṭam | eta evākuśala-
mūlāni | śeṡā anuśayā nākuśalamūlānīti siddham |} mūlāni | katamāni trīṇi |
trṡṇā{4. ##Ms.## drṡṭya | ##G. Y.## trṡṇā |} vidyā matiśca sā ||20||
setyavyākrtatāṃ darśayati yā kācidavyākrtā trṡṇā avidyā prajñā cāntato vipākajā-
api sarvā’sāvavyākrtamūlamiti kāśmīrā: |
dvaidhordhvavrtternāto{5. ##Ms.## rnātau |}’nyau
vicikitsā kila dvaidhavrtterna mūlaṃ bhavitumarhati | calatvāt | unnatilakṡaṇenordhvavrtterna māno
mūlam | vividha{6. ##Ms. drops one## vi |}smrtimūlāni hi sthirāṇyadhovrttīni ca loke drṡṭānīti |
@292
catvāryeveti bāhyakā: |
bāhyakā{1. ##D.## bahirdeśīyakā: |}ścatvāryavyākrtamūlānīcchanti |
trṡṇādrṅmānamohāste
ta ityavyākrtā iti darśayati | avyākrtā trṡṇā drṡṭirmāno’vidyā ca | kiṃ kāraṇametānya-
vyākrtamūlānīcchanti |
dhyāyitritvādavidyayā ||21||
yasmāttrayo dhyāyina: | trṡṇādrṡṭimānottaradhyāyina: | te cāvidyāvaśādbhavantīti |
yāni sūtre caturdaśāvyākrtavastūni kiṃ tāni avyākrtatvāt | netyāha | kiṃ tarhi |
sthāpanīya:{2. ##D.## sthāpanīyatvāt |} praśno’vyākrta ityuktam | caturvidho hi praśna: | ekāṃśavyākaraṇīyo vibhajya-
vyākaraṇīya: pariprcchaya vyākaraṇīya: sthāpanīyaśca | tatra yathākramaṃ veditavyam |
ekāṃśato vyākaraṇaṃ vibhajya pariprcchya ca |
sthāpyaṃ ca maraṇotpatti vi-[##12b. 15B1. VIII##]
śiṡṭātmā’nyatādivat ||22||
kiṃ sarvasattvā mariṡyantītyekāṃśena vyākarttavyaṃ mariṡyantīti | kiṃ sarve janiṡyanta iti vibhajya
vyākarttavyaṃ saṃkleśā{3. ##Y.## sakleśā:. ##One reading 
is## saṃkleśā: |} janiṡyante na ni:kleśā iti | kiṃ manuṡyo viśiṡṭo hīna iti pari-
prcchaya vyākarttavyam | kānadhikrtya praśnayasīti{4. ##D.## prcchasi |} | yadi brūyād devāniti | hīna iti vyā-
karttavyam | atha brūyādapāyāniti | viśiṡṭa iti vyākarttavyam | kimanya: skandhebhya: sattvo’nanya
iti sthāpanīya: | sattvadravyasyābhāvāt bandhyāputraśyāmagauratādivat |
kathametadvyākaraṇaṃ bhavati | avyākrtametaditi | evaṃ vyākaraṇāt | apara āha |
idamapyekāṃśavyākaraṇaṃ{5. ##Y.## ekāṃśena |} yanna sarve janiṡyanta iti | yastu prcchedye mariṡyanti kiṃ te janiṡyanta
ityetadvibhajyavyākaraṇīyaṃ{6. ##Y.## iti tasya vibhajyavyākaraṇaṃ |} syāt | manuṡyeṡu cobhayamasti hīnatvaṃ viśiṡṭatvaṃ cāpekṡikamityu-
@293
bhayamekāṃśena vyākarttavyam | tadyathā{1. ##Y. adds## kiṃ |} vijñānaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ ceti ekāntena tu prcchato naikānta-
vyākaraṇāt vibhajyavyākaraṇaṃ yujyate | skandhebhyo’nya: sattva ityetadavyākrtameva | na cāvyā-
karaṇameva vyākaraṇaṃ yujyata iti | yastu sthāpanīya: praśna: sthāpanīyatvena vyākri-[##13a. 16A.I##]
yate | kathaṃ na vyākrto bhavati | ābhidharmikā āhu: | “tathāgato bhagavānarhan samyak-
saṃbuddha: svākhyāto’sya dharma: supratipanna: śrāvakasaṃgha: rūpamanityaṃ yāvadvijñāna du:khaprajñaptiryāvanmārga-
prajñaptirekāṃśena vyākarttavyamarthopasaṃhitatvāt | vibhajyavyākaraṇaṃ nāma yadi kaścid brūyāddharmān
vadeti sa vaktavyo bahavo dharmā atītā anāgatā: pratyutpannā: katamān vadāmīti | yadi brūyāda-
tītāniti | sa vaktavyo’tītā api bahavo rūpaṃ yāvadvijñānamiti | atha brūyādrūpamiti | sa
vaktavyo rūpamapi trividhaṃ kuśalamakuśalamavyākrtaṃ ca | yadyāha kuśalamiti | tadapi saptaprakāraṃ
prāṇātipātādviratiryāvatsaṃbhinnapralāpāditi | yadyāha prāṇātipātādviratimiti | sā’pi
triprakārā alobhajā’dveṡajā’mohajā | yadyāhālobhajāmiti | alobhajā’pi dvividhā vijñaptya-
vijñaptibhedādityevaṃ vibhajya vaktavyamiti | etadeva ca{2. ##Y. omits## ca |} śaṭhasya pariprcchya vyākaraṇam |
tasya vaktavyaṃ dharmā bahava iti | na tu vibhaktavyā yāvattuṡṇīṃ vā tiṡṭhati svayaṃ vā vyākarotīti |
yadā tau na kiṃcit prcchata: ke-[##13b. 16B. I##]valamadhyeṡayata: tayośca na kiṃcit
vyākriyate kevalaṃ paripraśnyete{3. ##Y.## pariprcchrayete |} tat kathamanayo: praśno bhavati kathaṃ vā vyākaraṇam | yo hi
panthānaṃ brūhītyāha kiṃ tena panthā na prṡṭo bhavati | pariprcchayaiva{4. ##Y.## pariprcchayaiva ca |} vyākaraṇāt kathaṃ na pariprcchā-
vyākaraṇaṃ bhavati | sthāpanīyastu yathā antavān loko’nantavānityevamādi sūtrāntādeva tu
praśnavyākaraṇānāṃ lakṡaṇaṃ draṡṭavyam{5. ##Ms. drops## ṡṭa |} | bhadantamahāsāṅghikā: sūtraṃ paṭhanti | “catvārī-
māni bhikṡava: praśnavyākaraṇānīti | katamāni catvāri | asti bhikṡava ekāṃśavyākaraṇīya:
praśna: | asti yāvat sthāpanīya: | katamaśca bhikṡava: ekāṃśavyākaraṇīya: praśna: | sarve
saṃskārā anityā ityayaṃ bhikṡava ekāṃśavyākaraṇīya: praśna: | katamaśca bhikṡavo vibhajyavyā-
karaṇīya: praśna: | saṃcetanīyaṃ karma krtvā kiṃ prativedayata ityayaṃ vibhajyavyākaraṇīya: praśna: |
katamaśca bhikṡava: pariprcchyavyākaraṇīya: praśna: | saṃjñāsu puruṡasyātmā utāho’nyā saṃjñā anya
ātmeti prṡṭena satā paripraṡṭavya: katamaṃ punarāyuṡmānātmānaṃ pratyeti | sa cedevaṃ vadedaudārikaṃ
khalvahayāyuṡmannātmānaṃ pratye-[##14a. 16A. II##]mi | evaṃ satyanyā saṃjñā anya ātme{6. ##Ms.## anyātme |} tyevaṃ
vacanīya: | ayaṃ hi pariprcchya vyākaraṇīya: praśna: | katamaśca bhikṡava: sthāpanīya: praśna: |
@294
tadyathā śāśvato loko’śāśvata: | śāśvataścāśāśvataśca{1. ##Ms.## śāśvaścāśāśvaśca |} naiva śāśvato nāśāśvata: | anta-
vānantata: | antavāṃścānantaśca | naivāntavānnānantavān | bhavati tathāgata: paraṃ maraṇānna bhavati
tathāgata: paraṃ maraṇāt yāvadanyo jīvo’nyaccharīramityayaṃ bhikṡava: sthāpanīya: praśna” iti |
yasya pudgalasya yo’nuśayo yasminnālambane’nuśete sa tena tasmin saṃprayukta: | idaṃ tu vaktavyamatīte 
na kasmin yāvat pratyutpanne na kasminniti |
samāsata ime dvividhā: kleśā: | svalakṡaṇakleśāśca rāgapratighamānā: | sāmānya-
kleśāśca drṡṭivicikitsāḍavidyā: | tatra tāvat 
rāgapratighamānai: syādatītapratyupasthitai: |
yatrotpannā’prahīṇāste tasmin vastuni saṃyuta: ||23||
atītā pratyutpannāśca rāgapratighamānā yasmin vastunyutpannā na ca prahīṇāstasmin vastuni tai:
saṃyukta:{2. ##D.## saṃprayuktā: |} ete hi svalakṡaṇakleśatvānna sarvasyāvaśyaṃ sarvatrotpadyante |
sarvatrānāgatairebhirmānasai: 
yatrāprahīṇāste iti varttate | anāgatairebhireva rāgapratighamā-[##14b. 16B. II##]nairmano-
bhūmikai: sarvatra vastuni saṃyuta{3. ##Y.## saṃyukta: |}straiyadhvike | mānasānāṃ tryadhvaviṡayatvāt{4. ##D.## traiyadhva...} |
svādhvike{5. ##G.## sādhvike |} parai: |
anyai rāgapratighairanāgatairanāgata eva vastuni saṃyukta: | ke punaranye | ye pañca vijñāna-
kāyikā rāgāśca pratighāśca | utpattidharmabhireva | taireva tu
ajai: sarvatra
anutpattidharmabhi: pañcavijñānakāyikairapi sarvatra vastuni saṃyukta: | traiyadhvike’pi 
śeṡaistu sarvai: sarvatra saṃyuta: ||24||
@295
ke puna: śeṡā: | drṡṭivicikitsā’vidyāstraiyadhvikā: | tai: sarvairapi sarvasminvastuni saṃyukta: |
sāmānyakleśatvāt | yāvadaprahīṇā ityadhikāro’nuvarttata eva | kiṃ punaridamatītānāgatamucyate-{1. ##Ms.## nāgataṃ ucyate |}
‘styatha na | yadyasti sarvakālāstitvātsaṃskārāṇāṃ śāśvatatvaṃ prāpnoti | atha nāsti | kathaṃ
tatra tena vā{2. ##Y.## ca |} saṃyukto bhavati visaṃyukto vā | na saṃskārāṇāṃ śāśvatatvaṃ pratijñāyate
vaibhāṡikai: saṃskrtalakṡaṇayogāt | pratijñāyate tu viśadaṃ{3. ##Ms.## viṡadaṃ |}
sarvakālāstitā
kiṃ kāraṇam |
uktatvāt 
uktaṃ hi bhagavatā’”tītaṃ ced bhikṡavo rūpaṃ nābhaviṡyanna śrutavānāryaśrāvako’tīte rūpe{4. ##Ms. seems to drop## rūpe |}’na-
pekṡo’bhaviṡyat | yasmāttarhyastyatītaṃ rūpaṃ tasmācchrutavānāryaśrāvako’tīte rūpe’napekṡo bhavati |
a-[##15a. 16A. III##]nāgataṃ cedrūpaṃ nābhaviṡyat na{5. ##Ms. seems to drop## na |} śrutavānāryaśrāvako’nāgataṃ rūpaṃ
nābhyanandiṡyat | yasmāttarhyastyanāgataṃ rūpamiti” vistara: |
dvayāt
“dvayaṃ pratītya vijñānasyotpāda” ityuktam | dvayaṃ katamat | cakṡu rūpāṇi yāvat mano dharmā
iti | asati vā’tītānāgate tadālambanaṃ vijñānaṃ dvayaṃ pratītya na syāt | evaṃ tāvadāgamato-
’styatītānāgataṃ yuktito’pi |
sadviṡayāt 
sati viṡaye vijñānaṃ pravartate nāsati | yadi cātītānāgataṃ na syādasadālambanaṃ vijñānaṃ 
syāt | tato vijñānameva na syādālambanābhāvāt |
phalāt |
yadi cātītaṃ na syāt śubhāśubhasya karmaṇa: phalamāyatyāṃ kathaṃ syāt | na hi phalotpattikāle
@296
varttamāno vipākaheturastīti | tasmādastyevātītānāgatamiti vaibhāṡikā: | avaśyaṃ ca
kilaitatsarvāstivādena satā’bhyupagantavyam | yasmāt
tadastivādāt sarvāstivādā iṡṭā:
ye hi sarvamastīti vadanti atītamanāgataṃ pratyutpannaṃ ca te sarvāstivādā: | ye tu kecidasti
yat pratyutpannamadattaphalaṃ cātītaṃ karma kiṃcinnāsti yaddattaphalamatītamanāgataṃ ceti vibhajya vadanti
te vibhajyavādina: | kati caite sarvāstivādā ityā-[##15b. 16B. III##]ha
caturvidhā: ||25||
te bhāvalakṡaṇāvasthā’nyathā’nyathikasaṃjñitā: |
bhāvānyathiko bhadantadharmatrāta: | sa kilāha | dharmasyādhvasu, pravartamānasya bhāvā-
nyathātvaṃ bhavati{1. ##D.## anāgatādibhāvamātramanyathā bhavati |} na dravyānyathātvam | yathā suvarṇabhājanasya{2. ##D.## suvarṇasya |} bhittvā’nyathā kriyamāṇasya saṃsthā-
nānyathātvaṃ bhavati na varṇānyathātvam{3. ##D.## pūrvasaṃsthānanāśo na suvarṇanāśa: |} | 
yathā ca kṡīraṃ dadhitvena pariṇamadrasavīryavipākān
parityajati na varṇam |{4. ##D. omits## evaṃ...dravyabhāvamiti |}evaṃ dharmo’pyanāgatādadhvana: pratyutpannamadhvānamāgacchannanāgatabhāvaṃ
jahāti na dravyabhāvam | evaṃ pratyutpannādatītamadhvānaṃ gacchan pratyutpannabhāvaṃ jahāti na dravya-
bhāvamiti{4. ##D. omits## evaṃ...dravyabhāvamiti |} |
lakṡaṇānyathiko bhadantaghoṡaka: | sa kilāha | dharmo’dhvasu pravarttamāno’tīto’tīta-
lakṡaṇayukto’nāgatapratyutpannābhyāṃ lakṡaṇābhyāmaviyukta: | anāgato’nāgatalakṡaṇayukto’tīta-
pratyutpannābhyāmaviyukta: | evaṃ pratyutpanno’pyatītānāgatābhyāmaviyukta: | tadyathā puruṡa ekasyāṃ
striyāṃ rakta: śeṡāsvavirakta iti |
avasthā’nyathiko bhadantavasumitra: | sa kilāha | dharmo’dhvasu pravartamāno’vasthā-
mavasthāṃ prāpyānyo’nyo{5. ##D.## anyathā’nyathā’stīti |} nirdiśyate avasthāntarato na dravyāntarata: | yathaikā vartikā{6. ##Y.## gulikā, ##D.## nikṡepavarttikā |} ekāṅke
nikṡiptā ekamityucyate śa-[##16a. 16A. IV##]tāṅke śataṃ sahasrāṅke sahasramiti |
@297
anyathānyathiko bhadantabuddhadeva: | sa kilāha | dharmo’dhvasu pravartamāna: pūrvāparama-
pekṡyā{1. ##D.## mavekṡyā |}nyo’nya ucyate avasthāntarato na{2. ##Ms. drops## na |} dravyāntarata: | yathaikā strī mātā vocyate{3. ##D.## cocyate |} duhitā
veti{4. ##D. Y.## ceti |} | ityete catvāra: sarvāstivādā: |
eṡāṃ tu prathama: pariṇāmavāditvāt sāṃkhyapakṡe nikṡeptavya: | dvitīyasyādhvasaṃkara:
prāpnoti | sarvasya sarvakṡaṇayogāt | puruṡasya tu kasyāṃcit striyāṃ rāga: samudācarati kasyāṃ-
cit kevalaṃ samanvāgama iti kimatra sāmyam | caturthasyāpyekasminnevādhvani trayo’dhvāna:
prāpnuvanti | atīte’dhvani pūrvapaścimau kṡaṇāvatītānāgatau madhyama: kṡaṇa: pratyutpanna iti |
evamanāgate’pi | ata eṡāṃ sarveṡāṃ
trtīya: śobhana:
yo’yamavasthā’nyathika: | tasya kila
adhvāna: kāritreṇa vyavasthitā: ||26||
yadā sa dharma: kāritraṃ na karoti tadā’nāgata:{5. ##Ms. looks like## tadyanāgata: |} | yadā karoti tadā pratyutpanna: | yadā krtvā
niruddhastadā’tīta iti | parigatametatsarvam | idaṃ tu vaktavyam | yadyatītamapi dravyato’styanā-
gatamiti | kasmāttadatītamityucyate’nāgatamiti vā | nanu coktamadhvāna: kāritreṇa vya-
vasthitā iti | yadyevaṃ pratyutpannasya tatsabhā-[##16b. 16B. IV##]gasya cakṡuṡa: kiṃ kāritram |
phaladānapratigrahaṇam{6. ##Y. adopts## parigraha: |} | atītānāmapi tarhi sabhāgahetvādīnāṃ phaladānāt kāritraprasaṅgo’rdha-
kāritrasya veti lakṡaṇasaṃkara: | idaṃ ca vaktavyam | tenaivātmanā sato dharmasya nityaṃ kāritrakaraṇe
kiṃ vighnaṃ
yena kadācit kāritraṃ karoti kadācinneti | pratyayānāmasāmagryamiti cet | na | nityamasti-
tvābhyupagamāt | yacca tat kāritramatītānāgataṃ{7. ##Y. seems to be## atītamanāgatam |} pratyutpannaṃ cocyate 
tatkathaṃ{8. ##G.## kiṃ vipnakrt kathaṃ |}
@298
kiṃ kāritrasyāpyanyadasti kāritram{1. ##Y.## anyat kāritramasti |} | atha tannaivātītaṃ nāpyanāgataṃ na pratyutpannamasti ca |
tenāsaṃskrtatvānnityamastīti prāptam | ato na vaktavyaṃ yadā karitraṃ na karoti dharmastadā’nāgata
iti | 
syādeṡa doṡo yadi dharmāt kāritramanyatsyāt | tattu khalu
nānyat 
ato na bhavatyeṡa doṡa: | evaṃ tarhi sa eva
adhvāyoga:
yadi dharma eva kāritraṃ kasmātsa eva dharmastenaivātmanā vidyamāna: kadācidatīta ityucyate kadā-
cidanāgata ityadhvanāṃ vyavasthā na sidhyati | kimatra na sidhyati | yo hyajāto dharma: so’nāgata: |
yo jāto bhavati na ca vinaṡṭa: sa varttamāna: | yo vinaṡṭa: so’tīta: iti | etadevātra
vaktavyam | yadi yathā varttamānaṃ dravyato’sti tathā’tītamanā-[##17a. 16A. V##]gataṃ
cāsti | tasya
tathā sata:{2. ##G.## mata: |} |
ajātanaṡṭatā kena
tenaiva svabhāvena sato dharmasya kathamidaṃ sidhyatyajāta iti yo vinaṡṭa iti veti | kimasya
pūrvaṃ nāsīdyasyābhāvādajāta ityucyate | kiṃ ca paścānnāsti yasyābhāvādvinaṡṭa ityucyate |
tasmānna sidhyati sarvathā’pyatrādhvatrayam | yadyabhūtvā bhavatīti neṡyate bhūtvā ca punarna bhavatīti |
yadapyuktaṃ “saṃskrtalakṡaṇayogānna śāśvatatvaprasaṅga” iti | tadidaṃ kevalaṃ vāṅmātramutpāda-
vināśayorayogāt | nityaṃ ca nāmāsti sa dharmo na ca nitya ityapūrvaiṡā vāco yukti: |
āha khalvapi 
“svabhāva: sarvadā cāsti bhāvo nityaśca neṡyate 
na ca svabhāvād bhāvo’nyo vyaktamīśvaraceṡṭitam |”
@299
yattūktamuktatvāditi | vayamapi brūmo’styatītānāgatamiti | atītaṃ tu yad bhūtapūrvam | anāgataṃ
yatsati hetau bhaviṡyati | evaṃ ca{1. ##Y.## hi |} krtvā’stītyucyate na tu punardravyata: | kaścaivamāha | vartta-
mānavattadastīti | kathamanyathā’sti | atītānāgatātmanā | idaṃ punastavopasthitam | kathaṃ
tadatītamanāgataṃ cocyate yadi nityamastīti | tasmāt bhūtapūrvasya ca hetorbhāvinaśca phalasya
bhūtapūrvatāṃ bhāvitāṃ ca jñāpayituṃ hetuphalāpavādadrṡṭipratiṡe [##17b. 16B. V##]dhārthamuktaṃ bhagavatā
“astyatītamastyanāgatami”ti | astiśabdasya nipātatvāt | yathā’sti dīpasya prāgabhāvo’sti
paścādabhāva iti vaktāro bhavanti yathā cāsti niruddha: sa dīpo{2. ##Y. adopts## sa pradīpo, ##better## sa tu dīpo |} na tu mayā nirodhita iti |
evamatītānāgatamapyastītyuktam{3. ##Y. omits## api |} | anyathā hyatītānāgatabhāva{4. ##Y. omits## bhāva |} eva na sidhyet | yattarhi
laguḍaśikhīyakānparibrājakānadhikrtyoktaṃ bhagavatā “yatkarmābhyatītaṃ kṡīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ
vipariṇataṃ tadastī”ti | kiṃ te tasya tasya karmaṇo bhūtapūrvatvaṃ necchanti sma | tatra punastadāhitaṃ
tasyāṃ saṃtatau phaladānasāmarthye saṃdhāyoktam | anyathā hi svena bhāvena vidyamānamatītaṃ na sidhyet |
itthaṃ caitadevaṃ yat paramārthaśūnyatāyāmuktaṃ bhagavatā “cakṡurutyadyamānaṃ na{5. ##Ms. drops## na |} kutaścidā-
gacchati nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati | iti hi bhikṡavaścakṡurabhūtvā bhavati bhūtvā ca
pratigacchatī”ti | yadi cānāgataṃ cakṡu: syānnoktaṃ syād bhūtvā na bhavatīti | varttamāne’dhvanya-
bhūtvā bhavatīti cet na |{6. ##Ms.## nādhvano |} adhvano bhāvādanarthāntaratvāt | atha svātmanyabhūtvā bhavati |
siddhamidamanāgataṃ cakṡurnāstīti | yadapyuktaṃ “dvayaṃ pratītya vijñānasyotpādāditi [##18a. 16A. VI##]
idaṃ tāvadiha saṃpradhāryam | yanmana: pratītya dharmaścotpadyate manovijñānaṃ kiṃ tasya yathā mano-
janaka: pratyaya evaṃ dharmā āhosvidālambanamātraṃ dharmā iti | yadi tāvat janaka: pratyayo dharmā:
kathaṃ yadanāgataṃ kalpasahasreṇa{7. ##Y.## sahasrai: |} bhaviṡyati vā na vā tadidānīṃ vijñānaṃ janayiṡyati | nirvāṇaṃ
ca sarvapravrttinirodhājjanakaṃ nopapadyate | athālambanamātraṃ dharmā bhavanti | atītānāgatamapyā-
lambanaṃ bhavatīti brūma: | yadi nāsti kathamālambanam | atredānīṃ brūma: | yadā tadālambanaṃ
tathāsti kathaṃ tadālambanam abhūt bhaviṡyati ceti | na hi kaścidatītaṃ rūpaṃ vedanāṃ vā smaranna-
stīti paśyati | kiṃ tarhi |{8. ##Ms.## kintarhya |} abhūditi | yathā khalvapi varttamānaṃ rūpamanubhūtaṃ tathā tadatītaṃ
smaryate | yathā cānāgataṃ vartamānaṃ bhaviṡyati tathā buddhyā grhyate | yadi ca tattathaivāsti vartamānaṃ {9. ##Y. puts## tat ##before## varttamānaṃ |}
prāpnoti | atha nāsti | asadapyālambanaṃ bhavatīti siddham | tadeva tadvikīrṇamiti cet |
@300
na | vikīrṇasyāgrahaṇāt | yadi ca tattadeva rūpaṃ kevalaṃ paramāṇuśo{1. ##Ms. looks like## paramārthaśo |} vibhaktam | evaṃ sati
paramāṇavo nityā: prāpnuvanti{2. ##Y.## nityā: paramāṇava: syu: |} | paramāṇusaṃcayavibhāgamātraṃ caivaṃ sati prāpnoti | na tu
kiṃcidutpadyate nāpi niru-[##18b. 16B. VI##]dhyata ityājīvikavāda ālambito{3. ##Y.## parigrhīto |} 
bhavati | sūtraṃ cāpaviddhaṃ{4. ##Y.## apāstaṃ |} bhavati “cakṡurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchatī”ti vistara: |
aparamāṇusaṃcitānāṃ vedanādīnāṃ kathaṃ vikīrṇatvam{5. ##Y.## viprakīrṇatvam |} | te’pi ca yathotpannānubhūtā: smaryante |
yadi ca te tathaiva santi nityā: prāpnuvanti | atha na santi | asadapyālambanamiti siddham |
yadyasadapyālambanaṃ syāt trayodaśamapyāyatanaṃ{6. ##Y. adds## ālambanaṃ |} syāt | atha trayodaśamāyatanaṃ nāstītyasya
vijñānasya kimālambanam | etadeva nāmālambanam | evaṃ tarhi nāma eva nāstīti pratīyeta |
yaśca śabdasya prāgabhāvamālambate kiṃ tasyālambanam | śabda eva | evaṃ tarhi ya: śabdābhāvaṃ
prārthayate tasya śabda eva kartavya: syāt | anāgatāvastha iti cet | sati kathaṃ nāstibuddhi: |
vartamāno nāstīti cet | na |{7. ##Ms.## naikatvāt |} ekatvāt | yāvatā tasya viśeṡastasyābhūtvābhāvasiddhi: |
tasmādubhayaṃ vijñānasyālambanaṃ bhāvaścābhāvaśca | yattarhi bodhisattvenoktam “yattat loke{8. ##Y.## yalloke, ##D.## yadvat loke |}
nāsti {9. ##Y.## tajjñāsyāmītyeṡa saṃbhavo nāsti |}tadahaṃ jñāsyāmi vā drakṡyāmi vā nedaṃ sthānaṃ vidyata” iti{9. ##Y.## tajjñāsyāmītyeṡa saṃbhavo nāsti |} | apare ābhimānikā
bhavantyasantamapyavabhāsaṃ santaṃ paśyanti | ahaṃ tu santamevāstīti paśyāmītyayaṃ tatrābhiprāya: |
itarathā hi sarvabuddhīnāṃ sa-[##19a. 16A. VII##]dālambanatve kuto’sya vimarśa: syāt ko
vā viśeṡa: | itthaṃ caitadevam{10. ##Ms.## cetadevaṃ |} | yadanyatra bhagavatoktam “etat bhikṡurmama śrāvako yāvatsa
mayā kalpamavodita: sāyaṃ viśeṡāya paraiṡyati | sāyamavodita:{11. ##Ms.## ^vodita |} kalpaṃ{12. ##Ms.## kālpa |} viśeṡāya paraiṡyati{13. ##Ms.## paresyati |} |
sacca{14. ##Ms.## yacca. ##Y.## sacca |} sato jñāsyati asaccāsata: sottaraṃ ca sottarata: anuttaraṃ cānuttarata” iti | tasmādaya-
mapyahetu:{15. ##Ms.## ^mapyehetu: |} | sadālambanatvādvijñānasyeti | yadapyuktaṃ phalāditi | naiva hi sautrāntikā
atītāt karmaṇa: phalotpattiṃ{16. ##Ms.## kālotpattiṃ |} varṇayanti | kiṃ tarhi | tatpūrvakā{17. ##Ms.## pūrvākāt |} tsaṃtānaviśeṡādityā-
tmavādapratiṡedhe saṃpravedayiṡyāma: | yasya tvatītānāgataṃ dravyato’sti tasya phalaṃ nityamevāstīti
kiṃ tatra karmaṇa: sāmarthyam | utpādane{18. ##Ms.## utpādene |} sāmarthyam | utpādastarhyabhūtvā bhavatīti siddham |
@301
atha sarvameva{1. ##Y.## sarva eva |} cāsti{2. ##Y. omits## ca |} | kasyedānīṃ kva sāmarthyam | vārṡagaṇyavādaścaivaṃ dyotito bhavati |
“yadastyastyeva tat | yannāsti nāstyeva tat | asato nāsti saṃbhava: | sato nāsti vināśa”
iti | vartamānīkaraṇe tarhi sāmarthyam | kimidaṃ varttamānīkaraṇaṃ nāma | deśāntarākarṡaṇaṃ cet |
nityaṃ prasaktam | arūpiṇāṃ ca kathaṃ tat | yaśca tadākarṡaṇaṃ tadabhūtvā-[##19b. 16B. VII##]
bhūtam | svabhāvaviśeṡaṇaṃ cet siddhamabhūtvā bhavanam | tasmānnaivaṃ sarvāstivāda: śāsane
sādhurbhavati | yadatītānāgataṃ dravyato’stīti vadati | evaṃ tu sādhurbhavati | yathā sūtre sarva-
mastītyuktaṃ tathā vadati | kathaṃ ca sūtre sarvamastītyuktam | “sarvamastīti brāhmaṇa yāvadeva
dvādaśāyatanānī”ti | adhvatrayaṃ vā | yathā tu{3. ##Y.## yathātra |} tadasti tathoktam | athāsatyatītānāgate
kathaṃ tena tasminvā saṃyukto bhavati | tajjataddhetvanuśayabhāvāt{4. ##Ms. looks like## tajataddhā^ |} kleśena tadālambane{5. ##Y.## tadālambanakleśā^ |} kleśā-
nuśayabhāvādvastuni saṃyukto bhavati | astyeva tvatītānāgatamiti vaibhāṡikā: | yatra netuṃ
śakyate tatrātmakātmanaivaṃ veditavyam |
gambhīrā khalu{6. ##G.## jātu |}dharmatā ||27||
nāvaśyaṃ tarhyasādhyā bhavatīti | asti paryāyo yadutpadyate tannirudhyate | rūpamutpadyate
rūpaṃ nirudhyate | asti paryāyo’nyadutpadyate’nyannirudhyate | anāgatamutpadyate varttamānaṃ nirudhyate |
adhvā’pyutpadyate | utpadyamānasyādhvasaṃgrhītatvāt | adhvano{7. ##Ms.## adhvāno |}’pyutpadyate | anekakṡaṇikatvāda-
nāgatasyādhvana: | gatametat yatprasaṅgenāgatam |
idānīmidaṃ vicāryate | yadvastu prahīṇaṃ visaṃyukta: sa tasminvastuni | yatra vā visaṃ-
[##20a. 16A. VIII##]yukta: prahīṇaṃ tasya tadvastviti | yatra tāvadvisaṃyukta: prahīṇaṃ tasya
tadvastu | syāttu prahīṇaṃ na ca tatra visaṃyuktastadyathā
prahīṇe du:khadrggheye saṃyukta: śeṡasarvagai: |
prāk prahīṇe prakāre ca{8. ##G.## prakāraiśca |} śeṡaistadviṡayairmalai: ||28||
du:khajñāne samutpanne{9. ##D.## utpanne |} samudayajñāne’nutpanne du:khadarśanaprahātavyo nikāya:{10. ##D.## prahātavyaṃ vastu |} prahīṇo bhavati |
@302
tasmin prahīṇe tadālambanai: samudayadarśanaprahātavyai: sarvatragai: saṃyukta: | bhāvanāprahātavye’pi
nikāye navānāṃ prakārāṇāṃ ya: prakāra: prāk{1. ##Ms.## prak, ##D.## pūrvaṃ |}prahīṇastasmin prahīṇe’pi śeṡaistadālambanai:
kleśai: saṃyukto veditavya: |
kasminvastuni katyanuśayā anuśerrata iti etatpratipadamabhidhīyamānaṃ bahutaraṃ vaktavyaṃ
jāyate | tasmāt piṇḍavibhāṡāṃ kurvanti | kathamalpenālpena yatnena mahato mahata: praśnaughān
pratipādyemahīti{2. ##Ms.## pratipādyemahīti |} | samāsata ime ṡoḍ+aśa dharmā: kāmarūpārūpyāvacarā: pañcaprakārā: anāsravāśca |
cittānyapi{3. ##D.## vijñānānyapi |} ṡoḍ+aśa etānyeva | tatra katamo dharma: kasya cittasyālambanamiti jñātvā amuṡminni-
yanto’nuśayā anuśerrata ityetadabhyūhitavyam{4. ##Ms.## ^bhyāhitavyam |} | tatra tāvat
du:khahetudrgabhyāsapraheyā: kāmadhātujā: |
svakatrayaikarūpāptāmalavijñānagocarā: ||29||
svakaṃ[##20b. 16B. VIII##] ca tatrayaṃ ca svakatrayam | ekaṃ ca tadrūprāptaṃ ca ekarūpāptam |
eṡā vigrahajāti: | kāmāvacarāstāvad du:khasamudayadarśanaheyā bhāvanāheyāśca dharmā: pañcānāṃ
cittānāmālambanam | svadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṡāmeva ūrdhvadhātukasyaikasya bhāvanāheyasyaiva
anāsravasya ceti |
svakādharatrayordhvaikāmalānāṃ rūpadhātujā: |
rūpāvacarāsta eva triprakārā dharmā aṡṭānāṃ cittānāmālambanam | svadhātukānāṃ trayāṇāṃ
teṡāmeva adharadhātukānāṃ trayāṇāṃ teṡāmeva | ūrdhvadhātukasyaikasya bhāvanāheyasyaiva | anāsra-
vasya ceti |
ārūpyajāstridhātvāptatrayānāsravagocarā: ||30||
ārūpyāvacarāsta eva triprakārā dharmā daśānāṃ cittānāmālambanam | traidhātukānāṃ triprakārāṇāṃ
teṡāmeva | anāsravasya ceti | uktāstraidhātukā du:khasamudayadarśanaheyā bhāvanāheyāśca dharmā: |
nirodhamārgadrggheyā: sarve svādhikagocarā:{5. ##Y.## sarvasvādhika |} |
@303
nirodhamārgadarśanaheyānāṃ svaṃ cittaṃ nirodhamārgadarśanaheyameva | tasyādhikasya te dharmā ālambanaṃ
jñeyā: | kathaṃ krtvā | kāmāvacarā hi nirodhadarśanaheyā dharmā: ṡaṇṇāṃ vijñānānāmālambanam |
pūrvoktānāṃ pañcānāṃ tasyai-[##20a. 16A1. I##]va{1. ##Ms. drops## va |} ca nirodhadarśanaprahātavyasyādhikasya | mārga-
darśanaheyā{2. ##Y.## prahātavyā |} apyevam | pañcānāṃ pūrvoktānāṃ tasyaiva ca mārgadarśanaprahātavyasyādhikasya | evaṃ
rūpārūpyāvacarāṇi | nirodhamārgadarśanaprahātavyāstasyaiva nirodhamārgadarśanaprahātavyasyādhikasya
cittasyālambanamiti navānāmekādaśānāṃ ca cittānāmālambanaṃ bhavanti | uktāstraidhātukā:
pañcaprakārā dharmā: |
anāsravāstridhātvantyatrayānāsravagocarā: ||31||
anāsravā dharmā daśānāṃ cittānāmālambanam | traidhātukānāmantyānāṃ triprakārāṇāṃ nirodhamārga-
darśanabhāvanāheyānāmanāsravasyeti | punarasyaivārthasyādhyardhena ślokena saṃgraho bhavati |
“du:khahetudrgabhyāsaheyā dhātutraye’malā:
pañcāṡṭadaśavijñānadaśavijñānagocarā:{3. ##G. only these two lines are regarded as a separate karikā# |}
nirodhamārgadrggheyā: sarve svādhikagocarā:” | iti |
evameṡāṃ ṡoḍ+aśānāṃ cittānāṃ ṡoḍ+aśadharmālambanavyavasthāṃ viditvā kathamanuśayakāryaṃ yojayitavyam |
diṅmātraṃ darśayiṡyāma: |
sukhendriyālambane vijñāne katyanuśayā anuśerata iti praśna āgate vicārayitavyam |
sukhendriyaṃ saptavidhaṃ kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyaṃ rūpāvacaraṃ ca pañcaprakāramanāsravaṃ ceti | tade-
[##20b. 16B1. I##]tatsamāsato dvādaśadharmasya{4. ##D.## dvādaśavidhasya |} vijñānasyālambanaṃ bhavati | kāmāvacarasya
catuṡprakārasyānyatra nirodhadarśanaheyāt | rūpāvacarasya pañcaprakārasyārūpyāvacarasya dviprakārasya
mārgadarśanabhāvanāheyasyānāsravasya ca | idaṃ dvādaśavidhaṃ sukhendriyālambanaṃ vijñānam | tatra
yathāsaṃbhavaṃ{5. ##D.## yathāyogaṃ |} kāmāvacarāścatvāro nikāyā rūpāvacarāśca saṃskrtālambanā ārūpyāvacarau ca dvau
nikāyau sarvatragāścānuśayā anuśerrata iti jñātavyam{6. ##Y.## vijñātavyam, ##D. omits## jñātavyam |} | sukhendriyālambanālambane vijñāne
katyanuśayā anuśerate | tat puna: sukhendriyālambanālambanaṃ dvādaśavidhaṃ vijñānaṃ katamasya
@304
vijñānasyālambanam | tasyaiva dvāvaśavidhasyārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya du:khasamudaya-
darśanaprahātavyasya{1. ##D. omits## darśana |} | idaṃ caturdaśavidhaṃ sukhendriyālambanālambanaṃ{2. ##D.## sukhendriyālambanaṃ |} vijñānaṃ{3. ##Y.## sukhendriyālambanavijñānālambanam |} tatrārūpyāvacarau
dvau{4. ##Y. D. omit## dvau |} du:khasamudayadarśanaheyau vardhayitvā kāmāvacarā ārūpyāvacarāścatvāro nikāyā rūpāvacarā:
saṃskrtālambanā anuśayā anuśerata iyi jñātavyam | anayā vartanyā’nyadapyanugantavyam{5. ##Y.## gantavyam |} |
yairanuśayairyaccittaṃ sānuśayaṃ te’nuśayāstasmiṃścitte’nuśerate | syuranuśerate | ye’[##22a. 16A1. II##]
nuśayāstena cittena saṃprayuktā aprahīṇāstadālambanāścāprahīṇā: | syurnānuśerate | ye’nuśayāstena
cittena saṃprayuktā: prahīṇāstadālambanāśca | tadevaṃ krtvā bhavati |
dvidhā sānuśayaṃ kliṡṭamakliṡṭamanuśāyakai:{6. ##Ms.## ^śāyākai: |} |
kliṡṭaṃ cittamanuśayānaiścānuśayai: sānuśayaṃ tatsaṃprayuktatadālambanairaprahīṇairananuśayānaiśca{7. ##Ms.## ^śāyānaiśca |}
tatsaṃprayuktai: prahīṇaistatsahitatvāt | akliṡṭaṃ tu cittamanuśayānaireva tadālambanairaprahīṇairiti |
athaiṡāṃ daśānāmanuśayānāṃ kathaṃ pravrttiriti | ādita eva tāvadavidyāyogātsatyeṡu{8. ##Ms.## satyeya |} 
sa muhyati | du:khamasmai na rocate{9. ##Ms.## rocete |} yāvat{10. ##Ms.## yāvatmārgga |} mārgastata:
mohākāṅkṡā{11. ##Ms.## mohātkākṡāṃ |}
mūḍh+asya pakṡadvayaṃ śrutvā vicikitsotpadyate | du:khaṃ nvidaṃ natvidaṃ du:khamityevamādi |
tato mithyādrṡṭi:
vicikitsāyā mithyādrṡṭi: pravartate | saṃśayitasya mithyāśramaṇacittānāṃ mithyāniścayotpatte: |
nāsti du:khamityevamādi |
satkāyadrktata: ||32||
mithyādrṡṭe: kila satkāyadrṡṭi: pravartate | du:khata: skandhānapohyātmato’bhiniveśāt |
tato’ntagrahaṇaṃ
@305
satkāyadrṡṭerantagrāhadrṡṭi: pravartate | ātmana: śāśvatocchedāntagrahaṇāt |
tasmācchīlāmarśa: 
antagrahācchīlavrataparāmarśa: | yamevāntaṃ grhṇāti te-[##22b. 16A1. II##]na śuddhipratyāgamanāt |
tato drśa: |
āmarśa iti vartate | śīlavrataparāmarśāddrṡṭiparāmarśa: pravartate | yena śuddhiṃ pratyeti tasyāgrato
grahaṇāt | tato 
rāga: svadrṡṭau mānaśca
tasyāmabhiṡvaṅgāt tayā connatigamanāt |

dveṡo’nyatra
svadrṡṭyadhyavasitasya tatpratyanīkabhūtāyāṃ paradrṡṭau dveṡa: pravartate | apare svadrṡṭāvevānyatra grhīte
tyaktāyāṃ dveṡamicchanti | darśanaheyānāṃ rāgādīnāṃ svāsāntānikadrṡṭyālambanatvāt |
ityanukrama: ||33||
eṡa eṡāṃ daśānāṃ kleśānāṃ pravrttikrama: |
utpadyamānastu tribhi: kāraṇairutpadyate |
aprahīṇādanuśayādviṡayāt pratyupasthitāt
ayoniśo manaskārāt kaleśa:
tadyathā rāgānuśayo’prahīṇo bhavatyaparijñāta: kāmarāgaparyavasthānīyāśca dharmā ābhāsagatā
bhavanti tatra cāyoniśo manaskāra evaṃ kāmarāga utpadyate | tānyetāni yathākramaṃ hetuviṡaya-
prayogabalāni | evamanyo’pi kleśa utpadyata iti veditavyo ya:
saṃpūrṇakāraṇa: ||34||
@306
kadācitkila viṡayabalenaivotpadyante | na hetubalena | yathā parihāṇadharmakasyārhata iti | eta
evānuśayā: sūtre bhagavatā traya āsravā{1. ##Ms. Here and later on, it is spelt as## āśrava ##in the Ms.## |} uktā: kāmāsravo bhavāsravo’vidyāsrava iti |
catvāra oghā: kāmaugho [##23a. 16A1. III##] bhavaugho drṡṭyogho’vidyaughaśca | catvāro yogā
eta eva | catvāryupādānāni kāmopadānaṃ drṡṭyupādānā śīlavratopādānamātmavādopādānamiti |
tatra tāvat
kāme saparyavasthānā: kleśā: kāmāsravo{2. ##G.## kāmāsravā |} vinā
mohena
avidyāṃ varjayitvā’nye kāmāvacarā: kleśā: saha paryavasthānai: kāmāsravo veditavya ekacatvā-
riṃśaddravyāṇi | ekatriṃśadanuśayā: pañcaprakārāmavidyāṃ hitvā daśa paryavasthānāni |
anuśayā eva rūpārūpye bhavāsrava: ||35||
vinā moheneti vartate | rūpārūpyāvarā avidyāvarjyā anuśayā bhavāsravo dvāpañcāśad-
dravyāṇi | rūpāvacarā: ṡaḍviṃśatiranuśayā: pañcaprakārāmavidyāṃ hitvā | ārūpyāvacarā:
ṡaḍ viṃśati: | nanu ca tatrāpyasti paryavasthānadvayaṃ styānamauddhatyaṃ ca | prakaraṇeṡu coktaṃ “bhavāsrava:
katama: | avidyāṃ sthāpayitvā yāni tadanyāni rūpārūpyapratisaṃyuktāni | saṃyojanabandhanānuśayopa-
kleśaparyavasthānānī”ti | kasmādiha tasyāgrahaṇam | asvātantryāditi kāśmīrā: |
kiṃ puna: kāraṇaṃ rūpārūpyāvacarā anuśayā: samasyaiko bhavāgra ukta: |
avyākrtāntarmukhā hi te samāhitabhūmikā:
ata ekīkrtā:
te[##23b. 16B1. III##] hyubhaye'pyavyākrtā antarmukhapravrttā: samāhitabhūmikāśceti
trividhena sādharmyeṇaikatā: | yenaiva ca kāraṇena bhavarāga uktastenaiva bhavāsrava: ityavidyedānīṃ
traidhātukyavidyāsrava iti siddham | tāni pañcadaśa dravyāṇi | kiṃ kāraṇamasau prthagvyavasthāpyate |
sarveṡāṃ hi{3. ##Y. omits## hi |} teṡāṃ 
@307
mūlamavidyetyāsrava: prthak ||36||
yathā caite āsravā uktā veditavyā:
tathaughayogā{1. ##G.## ^yogād |} drṡṭīnāṃ prthagbhāvastu{2. ##Ms.## prthak…|} pāṭavāt |
kāmāsrava eva kāmaugha: kāmayogaśca | evaṃ bhavāsrava eva bhavaugho bhavayogaścānyatra drṡṭibhya: | tā:
kila paṭutvādoghayogeṡu prthak sthāpitā: |
nāsraveṡvasahāyānāṃ na kilāsyānukūlatā ||37||
āsayantītyāsravāṇāṃ nirvacanaṃ paścādvakṡyate{3. ##Y.## vakṡyati |} | na ca kila kevalā drṡṭaya āsyānukūlā:
paṭutvāt | ata āsraveṡu na prthak sthāpitā: | miśrīkrtya sthāpitā iti tadevaṃ kāmaugha ekānna-
triṃśaddravyāṇi | rāgapratighamānā: pañcadaśa vicikitsāścatasro daśa paryavasthānānīti | bhavaugho-
‘ṡṭāviṃśatidravyāṇi | rāgamānā viṃśativicikitsā’ṡṭau | drṡṭyogha: ṡaṭtriṃśaddravyāṇi |
avidyaugha: pañcadaśa dravyāṇi | oghavad yogā veditavyā:{4. ##Ms.## yogādveditavyā: |} |
yathoktā eva sā’vidyā dvidhā drṡṭi-[##24a. 16A1. IV##]vivecanāt
upādānāni 
kāmayoga eva sahāvidyayā kāmopādānaṃ catustriṃśaddravyāṇi | rāgapratighamānā’vidyā
viṃśatirvicikitsāścatasro daśa paryavasthānāni | bhavayoga eva sahāvidyayā ātmavādopādānamaṡṭa-
triṃśaddravyāṇi | rāgamānāvidyāstriṃśadvicikitsā aṡṭau | drṡṭiyogācchīlavrataṃ niṡkrṡya
drṡṭyupādānaṃ triṃśaddravyāṇi | śīlavratopādānaṃ ṡaḍdravyāṇi karmadrṡṭibhyo{5. ##D.## kasmāt punaretat |} niṡkrṡṭam | mārga-
pratidvandvitvā{6. ##Y.## pratidvaṃdvāt |}dubhayapakṡavipralambhanācca{7. ##D.## pratidvandvabhūtaṃ hyetadubhayapakṡavipralambhakaṃ ca |} | grhiṇo’pyanena vipralabdhā anaśanādibhi: svarga-
mārgasaṃjñayā pravrajitā apīṡṭaviṡayaparivarjanena{8. ##D.## parivartane |} śuddhipratyāgamanāditi | kiṃ kāraṇamavidyāṃ miśra-
yitvopādānamuktaṃ na prthak | bhavagrahaṇādupādānāni |
avidyā tu grāhikā neti miśritā ||38||
@308
asaṃprakhyānalakṡaṇatayā’paṭutvādavidyā na grāhikā bhavatyata: kila miśritā | sūtre tu bhagavatoktaṃ
“kāmayoga: katama: | vistareṇa yāvadyo’sya bhavati kāmeṡu kāmarāga: kāmacchamda: kāmasneha:
kāmaprema kāmecchā kāmamūrcchā kāmagrddha: kāmaparigarddha: kāmanandī kāmaniyanti: kāmādhyavasānaṃ
tadanyacittaṃ paryādāya tiṡṭhati | ayamucyate kāmayoga: | evaṃ yāva-[##24b. 16B1. IV##]dbhava-
yoga:” | cchandarāgaścopādānamuktaṃ sūtrāntareṡvato vijñāyate kāmā hyupādānamapi kāmādiṡu{1. ##Y. adds## ya: |}
cchandarāga iti | uktamidamanuśayā evāsravauṡayogopādānasaṃśabditā:{2. ##Ms.## ^pādānaṃ^ |} sūtreṡviti |
atha ko’yamanuśayārtha: kaśca yāvadupādānārtha: |
aṇavo’nugatāścaite dvidhā cāpyanuśerate |
anubadhnanti yasmācca tasmādanuśayā: smrtā:{3. ##G.## matā: |} ||39||
tatrāṇava: sūkṡmapracāratvāt durvijñānatayā | anugatā: prāptyanuṡaṅgata: | anuśerate dvābhyāṃ
prakārābhyāmālambanata: saṃprayogataśca | anubadhnantyaprayogeṇa prativārayato’pi{4. ##Y.## pratinivārayato’pi |} puna: puna:
saṃmukhībhāvāt | ebhi: karaṇairanuśayā ucyante |
āsayantyāsravantyete{5. ##Ms.## āsrayantyā |} haranti śleṡayantyatha{6. ##Ms.## śleṡamanmatha: |} |
upagrhṇanti cetyeṡāmāsravādiniruktaya: ||40||
āsayanti saṃsāre āsravanti bhavāgrādyāvadavīciṃ ṡaḍbhirāyatanavraṇairityāsravā: | harantī-
tyoghā: | śleṡayantīti yogā: | upagrhṇantīti upādānāni | evaṃ tu sādhīya: syād |
āsravatyebhi: saṃtatirviṡayeṡvityāsravā: | “tadyathā āyuṡmanto naurmahadbhirabhisaṃskārai: pratisroto{7. ##Ms.## pratiśroto |}
nīyate | sā teṡāmeva saṃskārāṇāṃ gratiprasravdhyā’lpakrcchreṇānusrota{8. ##Ms.## ^śrota |} uhyata iti sūtravādānu-
[##25a. 16A1. V##]sārāt | adhimātravegatvādoghā: | tarhi tadvānuhyate tadanuvidhānāt |
nātimātra{9. ##Y.## nādhimātra^ |}samudācāriṇo’pi yogā vividhadu:khasaṃyojanāt{10. ##Y.## ^du:khayojanāt |} | ābhīkṡṇyānuṡaṅgato{11. ##Y.## abhīkṡṇā^ |} vā
kāmādyupādānādupādānānīti |
saṃyojanādibhedena punaste pañcadhoditā: |
@309
ta evānuśayā: puna: saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānabhedena pañcadhā bhittvoktā: |
tatra nava saṃyojanānyanunayapratighamānāvidyādrṡṭiparāmarśavicikitserṡyā mātsaryasaṃyojanāni |
tatrānunayasaṃyojanaṃ traidhātuko rāga: | evamanyāni yathāsaṃbhavaṃ yojyāni | drṡṭisaṃyojanaṃ tisro
drṡṭaya: | parāmarśasaṃyojanaṃ dve drṡṭī | ata evocyate syāt drṡṭisaṃprayukteṡu dharmeṡvanunayasaṃyojanena
saṃyukto na drṡṭisaṃyojanena na ca tatra drṡṭyanuśayo nānuśayīta | āha syāt samudayajñāne
utpanne nirodhajñāne’nutpanne nirodhamārgadarśanaprahātavyeṡu drṡṭiśīlavrataparāmarśasaṃprayukteṡu{1. ##Y. adds## yāvat |} dharmeṡu |
teṡvanunayasaṃyojanena{2. ##Y.## teṡu hyanunaya…} saṃyuktastadālambanena drṡṭisaṃyojanenāsaṃyukta: |
sarvatragasya prahīṇatvādasarvatragasya ca tadālambanasaṃprayogiṇo drṡṭisaṃyojanasyābhāvāt |
drṡṭyanuśayaśca teṡvanuśete | te eva parāmarśadrṡṭī saṃprayo-[##25b. 16B1. V##]gata: |
kiṃ puna: kāraṇaṃ saṃyojaneṡu tisro drṡṭyo drṡṭisaṃprayojanaṃ prthagukta dve punardrṡṭī parāmarśa-
saṃyojanaṃ prthak |
dravyāmarśana{3. ##Ms. drops## na. ##D.## dravyāmarśaṇa (?)} sāmānyāddrṡṭī saṃyojanāntaram ||41||
aṡṭādaśa dravyāṇi tisro drṡṭaya: | aṡṭādaśaiva dve parāmarśadrṡṭī | ata: kila dravya{4. …##D.## nāma |} sāmānyādete
saṃyojanāntaraṃ krte | ete ca dve parāmarśasvabhāvena śeṡāiti parāmarśanasāmānyādapyete prthagvihite
grāhyagrāhakabhedāt |
atha kasmādīrṡyāmātsarye saṃyojane prthaksaṃyojanadvayamuktaṃ nānyat paryavasthānam |
ekāntākuśalaṃ yasmāt svatantraṃ cobhayaṃ yata: |
īrṡyāmātsaryameṡūktaṃ prthak saṃyojanadvayam ||42||
nahyanyatparyavasthānamevaṃjātīyakamasti yatraitadubhayaṃ syādekāntākuśalatvaṃ svatantratvaṃ ceti |
yasyāṡṭau paryavasthānāni tasyaivaṃ syāt | yasya punardaśa tasya krodhamrakṡāvapyubhayaprakārau | tasmānna
bhavatyayaṃ parihāra{5. ##Here there seems to be a passage missing. 
The passage includes one karika and a quotation of half of a 
verse, which is commented upon by Yasomitra. It is found in 
both of the Chinese translations.##} ityapare | punaranyatra bhagavatā saṃyojanamuktam
@310
paścadhā’varabhāgīyaṃ
tadyathā satkāyadrṡṭi: śīlavrataparāmarśo vicikitsā kāmacchando vyāpāda iti | kasmādetānyavara-
bhāgīyānyucyante | avarabhāgahitatvāt | avaro hi bhāga: kāmadhāturetāni ca tasyānuguṇāni |
ya-[##26a. 16A1. VI##]smāt |
dvābhyāṃ kāmānatikrama: |
tribhistu punarāvrtti:
kāmacchandavyāpādābhyāṃ kāmadhātuṃ nātikrāmati | satkāyadrṡṭyādibhiratikrānto’pi
punarāvartyate{1. ##D.## punarāvarttate |} dauvārikānucarasādharmyāt | tribhi: sattvāvaratāṃ nātikrāmati prthagjanatvaṃ dvābhyāṃ
dhātvavaratāṃ kāmadhātum | ata{2. ##Y.## tasmād |} eva{3. ##Ms.## evā |} tānyavarabhāgīyānītyapare | yadā srotaāpannasya{4. ##Ms.## śrota |} paryādāya
trisaṃyojanaprahāṇāt{5. ##D.## prahāṇe |} ṡaṭkleśā: prahīṇā: kimarthaṃ tisro drṡṭīrapahāya trayamevāha satkāyadrṡṭiṃ
śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ ca | sarvametadvaktavyaṃ syāt | kiṃ tūktaṃ
mukhamūlagrahāttrayam ||43||
triprakārā: kila kleśā ekaprakārā{6. ##Ms.## ekārā |} dviprakārāścatuṡprakārāśca | teṡāmebhistribhirmukhaṃ grhīta-
miti | apicāntagrāhadrṡṭi: satkāyadrṡṭipravartitā | drṡṭiparāmarśa: śīlavrataparāmarśapravartita:
mithyādrṡṭirvicikitsāpravartitā |{7. ##Y. adds## ato |} mūlaṃ grhītamiti | apare punarāhu: |
agantukāmatāmārgavibhramo mārgasaṃśaya: |
ityantarāyā mokṡasya gamane’tastrideśanā{8. ##This karika is a problem. The Tsang Yao edition does not include this karika at its 
proper place and gives note that this Sanskrit Gatha does not
occur in the original Sanskrit. But other editions of Chinese 
translations regard it as a karika. Yasomitra in Sphutartha 
says,## “apare punarāhurityayamevācārya:” | ##(p. 492). This Ms. reads as##
“apare punarāhu: āgantumākāmatā mārgavibhramo mārgāsaṃśrayaṇānmārgasaṃśayaśca | evaṃ mokṡagamane’pyeta
eva ityantarāyā mokṡasya gamane’tastrideśanā | trayo’ntarāyā deśāntaragamane bhavanti | agantu-
kāmatā mārgavibhramo’nyamārgāsaṃśrayaṇānmārgasaṃśayaśca | ##Of this the first## mārgavibhramo
##is on the top margin and## ityantarāyā....mārgasaṃśaya, ##of which
most part is not distinct, is on the lower margin. Here## mārga-
saṃśrayaṇāt ##presents a problem to regard it as a Gatha. G. has it as
karika punctuating as## agantukā matā |} ||44|| 
@311
trayo’ntarāyā deśāntaragamane bhavanti | agantukāmatā mārgavibhramo’nyamārgasaṃśrayaṇāt mārga-
saṃśayaśca | evaṃ mokṡagamane’pyeta eva trayontarāyā: | tatra satkāyadrṡṭyā mokṡādutrāsamāpanna-
syāgantukāmatā bhavati | śīlavrataparāmarśenānyamārgasaṃśrayaṇānmokṡavibhrama: | vicikitsayā
mārgasaṃśaya: | eṡāṃ mokṡagamanāntarāyā-[##26b. 16B1. VI##]ṇāṃ prahāṇaṃ dyotayan bhagavān
kleśatrayasyaiva prahāṇaṃ deśitavān | yathā bhagavatā pañcavidhamavarabhāgīyaṃ saṃyojanamuktam |
evaṃ puna: 
pañcadhaivordhvabhāmīyaṃ
kathamityāha 
dvau rāgau rūpyarūpijau
tau 
auddhatyamānamohāśca
ityetāni pañcordhvabhāgīyāni saṃyojanāni | tadyathā rūparāga ārūpyarāga auddhatyaṃ māno’vidyā
ca | eṡāmaprahāṇenordhvadhātvanatikramāt | samāpta: saṃyojanaprasaṅga: |
bandhanāni katamāni | trīṇi bandhanāni | rāgo bandhanaṃ sarva: dveṡo bandhanaṃ sarva:
moho bandhanaṃ sarva: | kasmādetadeva trayaṃ bandhanamuktaṃ bhagavatā |
vidvaśād bandhanatrayam ||45||
@312
trivedanāvaśāttrīṇi bandhanāni | sukhāyāṃ hi vedanāyāṃ rāgo’nuśete ālambanasaṃprayogābhyām |
du:khāyāṃ dveṡa: | adu:khāsukhāyāṃ moho na tathā rāgadveṡau | svāsāṃtanikālambanato vā niyama: |
anuśayā pūrvamevoktā: |
upakleśā: vaktavyā: | tatra ye yāvat kleśā upakleśā api te | cittopakleśanāt |
yepyanye caitasā: kliṡṭā: saṃskāraskandhasaṃjñitā: |
kleśebhyaste’pyupakleśāste tu na kleśasaṃjñitā: ||46||
ye’pyanye kleśebhya: kliṡṭā dharmā: saṃskāraskandhasaṃgrhī-[##27a. 16A1. VII##]tāścaita-
sikāsta upakleśāste{1. ##Y.## upakleśā eva te |} punarye kṡudravastuke paṭhitā: | iha tu paryavasthānakleśamalasaṃgrhītāneva
nirdekṡyāma: | kāni puna: paryavasthānānītyāha | kleśā apīhi{2. ##Ms.## kleśā pi hi |} paryavasthānaṃ kāmarāgaparyavasthāna-
pratyayadu:khamiti sūtre vacanāt | prakaraṇaśāstre tu
āhrīkyamanapatrāpyamīrṡyāmātsaryamuddhava: |
kaukrtyaṃ styānamiddhaṃ ca paryavasthānamaṡṭadhā ||47||
vaibhāṡikanyāyena punardaśa paryavasthānānyetāni cāṡṭau
krodhamrakṡau ca
tatrāhrīkyānapatrāpye vyākhyāte | parasaṃpattau cetaso vyāroṡa īrṡyā | dharmāmiṡakauśalapradāna-
virodhī cittāgraho mātsaryam | auddhatyaṃ cetaso’vyupaśama: | kaukrtyaṃ styānaṃ ca vyākhyāte |
kāyasaṃdhāraṇāsamarthaścittābhisaṃkṡepo middham | tattu kliṡṭameva paryavasthānam | kaukrtyaṃ ca |
vyāpāda{3. ##Ms.## vyāvāda |}vihiṃsāvarjita: sattvāsattvayorāghāta:{4. ##Ms. drops:##} krodha: | avadyapracchādanaṃ mrakṡa: | eṡāṃ ca
daśānāṃ paryavasthānānāṃ 
rāgotthā āhrīkyauddhatyamatsarā: |
ete traya upakleśā rāgani:ṡyandā: |
@313
mrakṡe vivāda:
trṡṇāni:ṡyanda ityeke | avidyāni:ṡyanda ityapare | ubhayorityanye | yathākramaṃ
jñātājñātānāmiti |
avidyāta: styānamiddhānapatrapā: ||48||
ete trayo’vidyāni:ṡyandā: |
kaukrtyaṃ vi-[##27b. 16B1. VII##]cikitsāta:{1. ##Y. adopts## vicikitsājam, ##but notes## ta ##Ms.## |} kodherṡye
pratighānvaye
pratighasamutthe | ityete ca daśa kleśani:ṡyandā upakleśā: |
anye ca ṡaṭkleśamalā:
tadyathā mayā śāṭhyaṃ madastathā ||49||
pradāśa upanāhaśca vihiṃsā ceti
tatra paravañcanā māyā | cittakauṭilyaṃ śāṭhyaṃ yena yathābhūtaṃ nāviṡkaroti vikṡi-
patya{2. ##Y.## kṡipati |}parisphuṭaṃ vā pratipadyate | mada: pūrvokta: | sāvadyavastudrḍh+agrāhitā pradāśo{3. ##Ms.## padāśo |}yena nyāya-
saṃjñaptiṃ na grhṇāti | āghātavastubahulīkāra upanāha: | viheṭhanaṃ vihiṃsā yena prahārapāruṡyā-
dibhi: parān viheṭhayate | eṡāṃ puna: ṡaṇṇāṃ kleśamalānāṃ 
rāgajau
māyāmadau pratighaje upanāhavihisaṃne ||50||
@314
drṡṭyāmarśāt pradāśastu śāṭhyaṃ drṡṭisamutthitam |
“kiṃ kuṭilaṃ pāpikā drṡṭiriti” gāthāvacanād yujyate | śāṭhyaṃ{1. ##Ms. looks like## śāśva |} drṡṭini:ṡyanda: |
ka eṡāṃ kiṃprahātavya: | yāni tāvat daśa paryavasthānānyuktāni
tatrāhrīkyānapatrāpyastyānamiddhoddhavā{2. ##Ms.## ^middhādvadhā |} dvidhā ||51||
ete pañca dharmā dvividhā darśanabhāvanāprahātavyā ubhayaprakārakleśasaṃprayogāt | yaśca yaddarśanaheya-
saṃprayukta: sa taddarśanaprahātavya: |
tadanye bhāvanāheyā:
tebhyo’nye paryavasthānasaṃgrhītā upakleśā bhāvanāheyā eva | īrṡyāmā-[##28a, 16A1. VIII##]
tsaryakaukrtyakrodhamrakṡā: svatantrāśca | svatantrāścaite pañcopakleśā adhimātrasaṃprayogitvāt |
yathaite īrṡyādapa: pañcopakleśā bhāvanāheyā:
svatantrāśca tathā malā: |
ṡaṭkleśamalā{3. ##Ms.## ^mālā |}stathaiva | ete punaryathoktā upakleśā:
kāme’śubhā:
kāmadhātāvakuśalā: | tatrāpi
trayo dvidhā{4. ##G.## dve vā |}
styānauddhatya{5. ##Ms.## styānamauddhatya |}middhānyakuśalāvyākrtāni |
pareṇāvyākrtāstata: ||52||
kāmadhātorūrdhvamavyākrtā: upakleśā yathāsaṃbhavam |
@315
kati punareṡāṃ kutastyā veditavyā: |
māyā śāṭhyaṃ ca kāmādyadhyānayo:
etau dvau kāmadhātau prathame ca dhyāne | kathaṃ brahmaloke māyā: |
brahmavañcanāt |
sa hi tatra mahābrahmā vitathātmasaṃdarśanatayā āyuṡmantamaśvajitaṃ vañcayituṃ pravrtta: | uktamapi
śāṭhyaṃ prasaṅgāgataṃ{1. ##Y. seems to be## prasaṅgeṇāgatam |} punarevoktam |
styānauddhatyamadā dhātutraye
ete trayastraidhātukā: |
anye kāmadhātujā: ||53||
ṡoḍaśabhya: pañcāpanīyānya ekādaśopakleśā: kāmāvacarā eva | uktā: kleśā upakleśāśca |
athaiṡāmanuśayānāṃ kati manobhūmikā: kati ṡaḍvijñānakāyikā: | saṃkṡepata:
samānamiddhā drggheyā manovijñānabhūmikā: |
darśanaprahātavyā: sarve manobhūmikā: saha mānasiddhābhyāṃ bhāvanā-[##28b. 16B1. VIII##]heyā-
bhyāmapi | te hi sakale manobhūmike |
upakleśā: svatantrāśca
ye ca kecidupakleśā: svatantrāste bhāvanāheyā api santo manobhūmikā eva draṡṭavyā: |
ṡaḍvijñānāśrayā: pare ||54||
anye kleśopakleśā: ṡaḍvijñānabhūmikā:{2. ##Ms. drops## na |} veditavyā: | ke punaranye | bhāvanāprahātavyā
@316
rāgapratighāvidyā upakleśāśca tatsaṃprayuktā: | āhrīkyānapatrāpyastyānauddhatyāni | ye ca{1. ##Ms. seems to drop## ca | ##Y. has## ca |} kleśa-
mahābhūmikeṡūktā: |
yānīmāni sukhādīni pañcendriyāṇi eṡāṃ katamenendriyeṇa katama: kleśa upakleśo
vā saṃprayukta: |
sukhābhyāṃ saṃprayukto hi rāga:
sukhasaumanasyābhyāṃ rāga: saṃprayukta: |
dveṡo viparyayāt |
du:khābhyāmityartha: | du:khena daurmanasyena ca | harṡadainyākāravartitvāt ṡaḍvijñānabhūmikatvācca
rāgadveṡayo: |
moha: sarvai:
avidyāyā: sarvakleśasaṃprayogitvāt pañcabhirapīndriyai: saṃprayoga: |
asaddrṡṭirmanodu:khasukhena tu ||55||
manodu:khaṃ daurmanasyaṃ mana:sukhaṃ saumanasyaṃ ca | tābhyāṃ mithyādrṡṭi: saṃprayuktā puṇyakarmaṇāṃ pāpa-
karmaṇāṃ ca yathākramam |
daurmanasyena kāṅkṡā
saṃśayito hi niścayenārthī durmanāyate |
anye sauma-[##29a. 17A. I##]nasyena
anye’nuśayā: saumanasyenaiva saṃprayuktā: | ke punaranye | catasro drṡṭano mānaśca | harṡākāra-
vartitvāt{2. D.## harṡākāravrttitvāt |} | kiṃpratisaṃyuktāime’nuśayā nirdiṡtā: | āha |
kāmajā: |
@317
evaṃ pratiniyataṃ saṃprayogamuktvā sāmānyenāha
sarve’pyupekṡayā
sarve’pyete’nuśayā upekṡendriyeṇa saṃprayuktā: | pravāhacchedakāle kila kleśānāmavaśyamupekṡā
saṃtiṡṭhate{1. ##D.## sammukhībhavati |} | adhobhūmikā: kathamityāha
svai: svairyathābhūmyūrdhvabhūmikā: ||56||
svai: svairindriyairūrdhvabhūmikā anuśayā: saṃprayujyante | yasyāṃ bhūmau yāvantīndriyāṇi | tatrāpi
cāturvijñānakāyikāścāturvijñānakāyikairmanobhūmikā manobhūmikaireva yathāsaṃbhavam | ukta: kle-
śānā{2. ##Ms. drops## nā |}mindriyasaṃprayoga: |
upakleśānāṃ puna:
daurmanasyena kaukrtyamorṡyā krodho vihiṃsanam |
upanāha: pradāśaśca
saṃprayuktānīti vartate | dainyākāravartitvādeṡāṃ manobhūmikatvācca |
mātsaryaṃ tu viparyayāt ||57||
saumanasyenetyartha: | lobhānvayatvena harṡākāravartitvāt |
māyā śāṭhyamatho{3. ##Ms.## ^mathā |} mrakṡo middhaṃ cobhayathā 
saumanasyadaurmanasyābhyāṃ saṃprayujyante | kadāciddhi sumanā: paraṃ vañcayate | kadāciddurmanā: | evaṃ
yāvat svapiti |
mada: |
[##29b. 17B. I##] sukhābhyām
@318
trtīye dhyāne sukhenādhastātsaumanasyena ūrdhvamupekṡayā | yasmāt{1. ##Ms.## yasmātsarvva |}
sarvagopekṡā
atastayā sarve’nuśayā: saṃprayujyante | na hi tasyā: kvacit pratiṡedho yathā’vidyāyā: |
catvāryanyāni pañcabhi: ||58||
āhrīkyamanapatrāpyaṃ styānamauddhatyaṃ caitāni catvāri paryavasthānāni pañcabhirapīndriyai: saṃprayu-
jyante | akuśalamahābhūmikatvāt kleśamahābhūmikatvācca |
yāni sūtre pañca nivaraṇāni uktāni kāmacchando vyāpāda: styānamiddhamauddhatya-
kaukrtyaṃ vicikitsā ca | tatra kiṃ traidhātukya:{2. ##Ms.## kiṃdhātukya: ##Y.## kiṃ traidhātukya: |} styānauddhatyavicikitsā{3. ##Ms.## styānamauddhatya…} grhyante | atha
kāmapratisaṃyuktā eva | “kevalo’yaṃ paripūrṇo’kuśala{4. ##Ms.## paripūrṇākuśalā...|} rāśiryaduta pañca nivaraṇānī”tyekāntā-
kuśalatvavacanātsūtre |
kāme nivaraṇāni
nānyatra dhātau | kiṃ puna: kāraṇaṃ dve styānamiddhe ekaṃ nivaraṇamuktaṃ dve cauddhatyakaukrtye
ekam |
ekavipakṡāhārakrtyata: |
dvekatā
dvayorekatā dvayekatā | vipakṡa: pratipakṡo’nāhāra ityeko’rtha: | styānamiddhayoreka-
āhāra: sūtre’nāhāraśca | ka: styānamiddhanivaraṇasyāhāra: | pañca dharmā: | tandrā{5. ##Ms. looks like## tandrī |} arati-
rvijrmbhikā{6. ##Ms.## arativijrmbhikā |} bhakte’samatā cetaso līnatvamiti | atha styānamiddhanivaraṇasyānāhāra: āloka-
saṃjñe-[##30a. 17A. II##]ti | krtyamanayorapyekam | ubhe api hyete cittaṃ layaṃ codayata: |
@319
auddhatyakaukrtyayorapyeka āhāra ukta: ekonāhāra:{1. ##Ms.## kenāhāra: |} | kaścauddhatyakaukrtyanivaraṇasyāhāra: |
catvāro dharmā: | jñātivitarko janapadavitarko’maravitarka: paurāṇasya ca hasitakrīḍitaramita-
paribhāvitasyānusmartā bhavatīti | kaścauddhatyakaukrtyanivaraṇasyānāhāra: | śamatha iti | krtya-
mapyanayorekam | ubhe api hyete cittamavyupaśāntaṃ vartayata: | ata ekavipakṡāhārakrtyatvāt
dvayorapyekatvamuktam | yadi sarvakleśā nivaraṇaṃ kasmāt pañcaivoktāni |
pañcatā skandhavighātavicikitsanāt ||59||
kāmacchandavyāpādābhyāṃ śīlaskandhavighāta: | styānamiddhena prajñāskandhasyauddhatyakaukrtyena
samādhiskandhasya | samādhiprajñayorabhāve satyeṡu vicikitsako bhavatītyata: pañcoktāni | etasyāṃ
tu kalpanāyāṃ samādhiskandhavirodhina auddhatyakaukrtyanivaraṇasya pūrvaṃ grahaṇaṃ prāpnoti | ato yathā-
saṃkhyametābhyāṃ samādhiprajñāskandhopaghāta ityapare | samādhiprayuktasya hi styānamiddhādbhayam |
dharmapravicayaprayuktasyauddhatyakaukrtyāditi | anye tvanyathā varṇayanti | kathaṃ varṇayanti |
cāragatasya[##30b. 17B. II##] priyāpriyarūpeṡu viṡayeṡu nimittagrāhādvihāragatasya tatpūrvakau
kāmacchandavyāpādau samādhipraveśasyādito’ntarāyaṃ kuruta: | tata: samādhipraviṡṭasyāprayogeṇa
śamathavipaśyanāsevanāt styānamiddhamauddhatyakaukrtyaṃ vicikitsā{2. ##Y. one reading is## auddhatyakaukrtyavicikitse |} ca yathākramaṃ śamathavipaśyanayo-
rantarāyaṃ kuruta: | vyutthitasyāpi dharmanidhyānakāle vicikitsāntarāyaṃ karoti | ata: pañca
nivaraṇānyuktāni |
idaṃ vicāryate | visabhāgadhātusarvatragāṇāṃ nirodhamārgadarśanaprahātavyānāṃ ca sāsravā-
lambanānāṃ yadālambanaṃ parijñāyate tadā na{3. ##Y.## na te tadā |} prahīyante | yadā prahīyante tadālambanaṃ na parijñāyate
iti kathameṡāṃ prahāṇam | nāvaśyamālambanaparijñānāt kleśānāṃ kṡayo bhavati | kiṃ tarhi |
caturbhi: prakārai: | katamaiścaturbhi: | darśanaheyānāṃ tāvat
ālambanaparijñānāttadālambanasaṃkṡayāt |
ālambanaprahāṇācca
tatrālambanaparijñānād du:khasamudayadarśanaheyānāṃ svabhūmyālambanānāmanāsravālambanānāṃ ca |
tadālambanasaṃkṡayād visabhāgadhātusarvatragāṇām | tadālambanā hi{4. ##Y. omits## hi |} sabhāgadhātusarvatragā: |
@320
teṡu prahīṇeṡu te’pi prahīṇā bhavanti | ālambanaprahāṇānnirodhamārgaheyānāṃ sāsravālambanā-
nām | te hyenāsravālamba-[##31a. 17A. III##]nāsteṡāmālambanam | atasteṡu prahīṇeṡu te’pi
prahīṇā bhavanti | bhāvanāheyānāṃ puna:
pratipakṡodayāt kṡaya: ||60||
yasya hi kleśaprakārasya pratipakṡo mārga utpadyate sa prahīyate | kasya puna: ka: pratipakṡa: |
adhimātrādhimātrasya mrdumrduriti vistāreṇa paścāt pravedayiṡyāma: |
katividhaśca pratipakṡa ityāha
prahāṇādhārabhūtatva{1. ##G.## dūratva. It seems to be correct |} dūṡaṇākhyaścaturvidha: |
pratipakṡa: 
prahāṇapratipakṡa: ānantaryamārga: | ādhārapratipakṡastasmātpareṇāryo mārgo yena tatprāpitaṃ prahāṇa-
mādhāryate{2. ##Ms.## mādharyate |} | dūrībhāvapratipakṡo vimuktimārgātpareṇa yo mārgaśchinnaprāptidūrīkaraṇāt | vimukti-
mārgo’pītyapare | so’pi hi tāṃ prāptiṃ{3. ##Y.## kleśaprāptiṃ |} dūrīkaroti | vidūṡaṇāpratipakṡo yena mārgeṇa taṃ
dhātuṃ doṡato darśanādvidūṡayati | api tveṡāmiyamānupūrvī{4. ##Y. omits## eṡām |} sādhvī bhavet | vidūṡaṇāpratipakṡo
du:khasamudayālambana: prayogamārga: | prahāṇapratipakṡa: sarva ānantaryamārga:{5. ##Y.## sarvānantarya^ |} | ādhārapratipakṡo
vimuktimārga: | dūrībhāvapratipakṡo viśeṡamārga iti |
prahīyamāṇa: kleśa: kuta: prahātavya: |
prahātavya: kleśa ālambanāt mata:{6. ##Ms.## ^nātmata: |} ||61||
na hi saṃprayogāt kleśo vivecayituṃ śakyate ālambanācca śakyate | yasmānna punasta-[##31b.
17B. III##]dālambyotpadyate | anāgatastāvacchakyetālambanādvivecayitum | atītastu katham |
athālambana{7. ##Ms.## ^lambanaṃ |}parijñānātprahātavya ityayamasyārtha: | eṡo’pi naikānta: | tasmādvaktavyametat |
@321
kiyatā kleśa: prahīṇo vaktavya: | svāsaṃtānika: prāpticchedāt | pārasāṃtānikastu kleśa: sarve
ca rūpamakliṡṭaśca dharmastadālambanasvāsāṃtānikakleśaprahāṇāt |
dūrībhāva ityucyate | katividho dūrībhāva: | caturvidhā kila dūratā |
vailakṡaṇyādvi{1. ##Ms.## vailakṡaṇyādi |}pakṡatvāddeśavicchedakālata: |
bhūtaśīlapradeśādhvadvayānāmiva dūratā ||62||
vilakṡaṇadūratā yathā mahābhūtānām | vailakṡaṇyātsahajānāmapi dūratā | vipakṡadūratā{2. ##Ms. seems to drop## vipakṡadūratā | ##It is expected here.## } yathā
śīlasya dau:śīlyam | deśavicchedadūratā yathā viprakrṡṭadeśānāṃ deśavicchedāt pūrvapaścima-
samudravat | kāladūratā yathā atītānāgatadūramucyate | kutastaddūram | vartamānāt | yada-
nantarātītamutpadyamānaṃ vā{3. ##Y.## ca |} tat kathaṃ dūram | adhvanānātvena taddūraṃ na cirabhūtabhāvitvena |
vartamānamapyevaṃ{4. ##Ms. looks like## ^madhyevaṃ |} dūraṃ prāpnoti | akāritrā{5. ##Ms.## kāritrā |}ttarhi taddūram | asaṃskrtasya kathamantikatvaṃ sidhyati |
sarvatra tatprāpte: | atītānāgate’pi tatprasaṅga:{6. ##Y. omits## tat |} | ākāśaṃ ca katham | evaṃ tarhyatītānā-
gatamanyo’nyaṃ varttamānavyavahitatvād dūram | varttamānamubhayo-[##32a. 17A. IV##]rāsanna-
tvādantikam | asaṃskrtaṃ cāpyavyavahitatvāditi | evamapyatītānāgataṃ varttamānasyāntikatvā-
dubhayaṃ prāpnoti | evaṃ tu yuktaṃ syāt | dharmasvalakṡaṇādanāgataṃ dūramasaṃprāptatvāt{7. ##Ms. seems to cancel three letters## dantika |} | atītaṃ ca
pracyutatvāditi |
kiṃ mārgaviśeṡagamanāt kleśānāṃ puna: prahāṇaviśeṡo bhavati | naitadasti | sarveṡāṃ
hi kleśānāṃ
sakrt kṡaya:
yasya ya: praṇāṇamārgastenaiva tasya kṡaya: |
visaṃyogalābhasteṡāṃ{8. ##G.## stveṡāṃ |} puna: puna:{9. ##Ms. drops one## puna: |} |
@322
katiṡu kāleṡvityāha ṡaṭsu kāleṡu |
pratipakṡodayaphalaprāptīndriyavivrddhiṡu ||63||
pratipakṡo vimuktimārga etasminnabhipreta: | phalāni catvāri śrāmaṇyaphalāni | indriya-
vivrddhirindriyasaṃcāra: | eteṡu kāleṡu kleśasya visaṃyogalābha: | sa punareṡa yathāyogaṃ draṡṭavya: |
keṡāṃcit ṡaṭsu kāleṡu keṡāṃcid yāvaddvayo: |
sa eva visaṃyogastāsu tāsvavasthāsu parijñāsaṃjñāṃ labhate | dve hi parijñe jñānaparijñā
prahāṇaparijñā ca | tatra jñānaparijñā sāsravaṃ jñānam | prahāṇaprarijñā tu prahāṇameva | phale hetūpa-
cārāt | kimekaiva parijñā sarvaprahāṇam | netyāha | kiṃ tarhi |
parijñā nava 
tatra tāvat 
kāmādyaprakāradvayasaṃkṡaya: |
ekā
kāmadhātāvādyasya prakāradvayasya du:khasamudayada-[##32b. 17B. IV##]rśanaheyasya prahāṇamekā
parijñā |
dvayo: kṡaye{1. ##G.## kṡayo |} dve te
kāmadhātāveva nirodhadarśanaheyasya prakārasya prahāṇamekā parijñā | mārgadarśanaheyasyaikā |
yathā kāmāvacarāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇaṃ tisra: parijñā: 
tathordhva tisra eva tā: ||64||
rūpārūpyāvacarāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇaṃ tathaiva tisra: parijñā bhavanti | du:khasamudaya-
darśanaprahātavyānāṃ prahāṇamekā nirodhadarśanaheyānāṃ prahāṇaṃ dvitīyā mārgadarśanaheyānāṃ prahāṇaṃ
trtīyeti traidhātukānāṃ darśanaheyānāṃ prahāṇaṃ ṡaṭ parijñā bhavanti |
@323
anyā avarabhāgīyarūpasarvāsravakṡayā: |
tisra: parijñā:
avarabhāgīyaprahāṇamekā parijñā | rūpāsravaprahāṇamekā rūparāgakṡayaparijñā | ārūpyā-
ptānāṃ sarvāsravaprahāṇamekā sarvasaṃyojanaparyādāna{1. ##From here upto## sāmantakasyaikā, ##the## sphuṭārtha ##is missing## |}parijñā | kasmādrūpārūpyāvacarāṇāṃ bhāvanā-
heyānāṃ prahāṇaṃ prthak parijñā na darśanaheyānām | bhāvanāheyānāmatulyapratipakṡatvāt | ityetā nava
parijñā: | āsāṃ pūrvikā:
ṡaṭ kṡāntiphalaṃ
yā eva darśanaheyaprahāṇasvabhāvā: |
jñānasya śeṡitā: ||65||
avarabhāgīyaprahāṇādipari-[##33a. 17A. V##]jñā bhāvanāmārgaphalatvāt | kathaṃ
kṡāntiphalaṃ parijñā bhavanti | kṡāntīnāṃ jñānaparivāratvāt | rājaparivāre rājopacāravat |
jñānaikaphalatvācca |
anāgamyaphalaṃ sarvā dhyānānāṃ pañca vāthavā{2. ##Ms.## vā athavā |} |
aṡṭau
vaibhāṡikamatena mauladhyānaphalaṃ pañca parijñā yā rūpārūpyāvacarakleśaprahāṇasvabhāvā: |
kāmāvacarakleśaprahāṇasyānāgamyaphalatvāt | bhadantaghoṡakasya matenāṡṭau | sa hi vītarāga-
syāpi kāmāvacarāṇāṃ darśanaheyānāṃ prahāṇaṃ darśanamārgaphalamicchanti | anāsravavisaṃyogaprāpti-
lābhāt | avarabhāgīyaprahāṇaparijñā tvanāgamyaphalameva | dhyānāntaraṃ dhyānavaddraṡṭavyam | ārū-
pyāṇāṃ tu
sāmantakasyaikā
ākāśānantyāyatanasāmantakasyaikā rūparāgakṡayaparijñā phalam |
@324
maulārūpyatrayasya ca ||66||
maulānāṃ ca trayāṇāmārūpyāṇāmekaiva sarvasaṃyojanaparyādānaparijñā phalam |
āryamārgasya sarvā:
nava parijñā: phalam |
dve laukikasya
laukikasya mārgasya dve avarabhāgīyarūparāgakṡayaparijñe phalam |
anvayasya ca |
anvayajñānasyāpi dve parijñe phalaṃ paścime |
dharmajñānasya tisrastu
paścimā eva traidhātu-[##33b. 17B. V##]kabhāvanāheya{1. ##Ms. looks like## heyā^ |} pratipakṡatvāt |
ṡaṭ tatpakṡasya pañca ca{2. ##Y.## vā |} ||67||
dharmajñānapakṡasya ṡaṭ parijñā:{3. ##Ms.## parijñā |} phalaṃ yā eva dharmajñāna{4. ##Ms. drops## na |}kṡāntijñānānām | anvayajñānapakṡasya pañca
yā evānvayakṡāntijñānānām | pakṡagrahaṇena hi kṡāntijñānāni grhyante | kasmānnaikaikaṃ prahāṇaṃ
parijñā vyavasthāpyate | yasmāt kṡāntiphalaṃ tāvat prahāṇaṃ vyavasthāpyate |
anāsravaviyogāpterbhavāgravikalīkrte: |
hetudvayasamudghātāt parijñā
yatraitāni trīṇi kāraṇāni bhavanti tat prahāṇaṃ parijñocyate | prthagjanasya tāvadanāsravā
visaṃyogaprāptirnāsti bhavāgravikalīkaraṇaṃ ceti nāsya prahāṇaṃ parijñākhyāṃ labhate | āryasyāpi
@325
yat kṡāntiphalaṃ tāvat prahāṇam | tatra yāvat du:khe’nvaya{1. ##Ms. drops## ya |}jñānakṡāntāvanāsravā visaṃyogaprāpti-
rasti na tu bhavāgravikalīkrtam | du:khe’nvayajñāne ubhayamasti na tu hetudvayasamudghāta: | samudaya-
darśanaprahātavyasya sarvatragahetoraprahīṇatvāt | anyeṡu dharmānvayajñāneṡu sarvaṃ trayamasti | atastā-
svavasthāsu prahāṇaṃ parijñākhyāṃ labhate | jñānaphalaṃ tu prahāṇam | ataśca kāraṇatrayāt parijñākhyāṃ
labhate | caturthācca
dhātvatikramāt ||68||
yadā dhātuṃ samatikrāmati | krtsnadhātuvairāgyāt[##34a. 17A. VI##] ubhayasaṃyogaviyogaṃ{2. ##Y.## visaṃyogaṃ |}
pañcamaṃ kāraṇamāhurapare | ya: prakāra: prahīṇo yadi tatrānyena tadālambanena kleśena visaṃyukto
bhavatīti | sa tu nāsya ubhayahetusamuddhātāt dhātusamatikramācceti na brūma: |
ka: katibhi: parijñābhi: samanvāgata: |
naikayā pañcabhiryāvaddarśanastha: samanvita: |
prthagjanastāvannaiva samanvāgata:{3. ##Ms. seems to drop## ga |} | āryo’pi darśanamārgasyo yāvatsamudayadharmajñānakṡāntiṃ{4. ##Y.## ^kṡāntau |}
naiva samanvāgata: | samudaye dharmajñāna ekayā samanvāgata: | samudaye’nvayajñāne{5. ##Y.## samudayānvayajñāne |} dvābhyām |
nirodhe{6. ##Y.## nirodha^ |} dharmajñāne tisrbhirnirodhānvayajñāne catasrbhirmārgadharmajñāne pañcabhi: |
bhāvanāstha: puna: ṡaḍbhirekayā vā dvayena vā ||69||
bhāvanāmārgastha: punarāryapudgalo mārgānvayajñāne ṡaḍbhi: parijñābhi: samanvāgato yāvat
kāmavairāgyaṃ na prāpta: | parihīṇo vā tata: kāmavairāgyaṃ prāpta: pūrvaṃ paścād vā ekayā’vara-
bhāgīyaprahāṇaparijñayā{7. ##Ms.## prahāṇaṃ...|} | arhattvaṃ prāpta{8. ##Y.## arhattvaprāpta |} ekayaiva sarvasaṃyojanaparyādānaparijñayā | parihīṇo’pi
rūpāvacareṇa paryavasthānenaikayā’varabhāgīyaprahāṇaparijñayā{9. ##Ms.## prahāṇaṃ...|} | rūpavairāgyaṃ prāpto dvābhyāmavarabhāgīya-
prahāṇarūparāgakṡayaparijñābhyām | prahīṇo’pyārūpyāvacareṇa{10. ##Y.## parihīṇo…|} paryavasthānenābhyāmeva | kiṃ puna:
kāraṇamanāgāmya-[##34b. 17B. VI##]rhatorekaiva parijñā vyavasthāpyate na bhūyasya: | yasmāt
@326
tāsāṃ saṃkalanaṃ dhātuvairāgyaphalalābhata: |
dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parijñānāṃ saṃkalanaṃ bhavatyekatvena vyapasthāpanaṃ dhātuvairāgyāt phalaprāptitaśca |
tayoścāvasthayoretadubhayaṃ bhavati | ata: sarvaṃ prahāṇaṃ saṃkalayyaikā parijñocyate{1. ##Y.## ekaparijño^ |} |
atha ka: kati parijñāstyajati labhate vā |
ekāṃ dve pañca ṡaṭ kaścijjahātyāpnoti pañca na ||70||
ekāṃ tyajati arhattvāt kāmavairāgyād vā parihīyamāṇa: | dve parijñe tyajatyanāgāmī
rūpavītarāga: kāmavairāgyāt parihīyamāṇa: | pañca tyajati vītarāgapūrvī mārgānvayajñāne | sa
hyavarabhāgīyaprahāṇaparijñālābhe pūrvikā: pañca parijñāstyajati | ṡaṭ parijñāstyajatyānupūrvika:
kāmavairāgyāt | lābhe{2. ##Y.## lābho |}’pyevameva | kaścidekāṃ parijñāṃ{3. ##Y. omits## parijñāṃ |} labhate | ya: kaścidapūrvā{4. ##Y.## apūrvaṃ (?)} labhate |
kaścid dve ya: kevalādārūpyadhātuvairāgyāt{5. ##Y. omits## dhātu |} parihīyate | kaścit ṡaṭ yo’nāgāmiphalāt pari-
hīyate | pañca tu nai kaścillabhate |
samāpta: parijñāprasaṅga: ||
adhidharmakośabhāṡye’nuśayanirddeśo nāma
pañcamaṃ kośasthānaṃ samāptamiti ||
śrīlābhāvākasya yadatra puṇyam |
@327
ṡaṡṭhaṃ kośasthānam
[śrī ##1b. 17B. VII##] namo buddhāya ||
uktaṃ yathā prahāṇaṃ parijñākhyāṃ{1. ##Y.## parijñāṃ |} labhate | tadapi ca
kleśaprahāṇamākhyātaṃ satyadarśanabhāvanāt |
darśanaheyā bhāvanāheyāśca kleśā iti vistareṇākhyātam{2. ##Y.## vistareṇoktam |} | tāvidānīṃ darśanabhāvanāmārgo
kimanāsravau sāsravāviti vaktavyam | ata idamucyate
dvividho bhāvanāmārgo darśanākhyastvanāsrava: ||1||
dvividho bhāvanāmārgo laukiko lokottaraśca | darśanamārgastu{3. ##Ms. drops## na |} lokottara eva traidhātukaprati-
pakṡatvāt | navaprakārāṇāṃ darśana{4. ##Ms. drops## na |} heyānāṃ sakrtprahāṇācca | na hi laukikasya eṡā śaktirasti |
satyadarśanādityuktam | kānīmāni satyāni kati ca |
satyānyuktāni catvāri
kvoktāni | sāsravānāsravadharmanirdeśe | “anāsravā mārgasatyami”ti svaśabdena “pratisaṃkhyā-
nirodho yo visaṃyoga” iti nirodhasatyaṃ “du:khaṃ samudayo loka" ityatra du:khasamudayasatye |
kimeṡa evaiṡāmanukrama: | netyāha | kiṃ tarhi |
du:khaṃ samudayastathā |
nirodhamārga iti 
eṡa eṡāmanukrama: | svamāvastu yathā pūrvamuktastathaivetipradarśanārthastathāśabda: | sa punarayam 
eṡāṃ yathā’bhisamayaṃ krama: ||2||
@328
yasya hi satyasyā-[##2a. 17A. VIII##]bhisamaya: pūrvasya{1. ##Is it## pūrvastasya ?} pūrvanirdeśa: | itarathā hi pūrvaṃ hetu-
nirdeśo’bhaviṡyat paścāt phalanirdeśa: | keṡāṃcidutpattyanukūlā{2. ##Y. seems to be## upapattyanukūlā |} deśanā | yathā smrtyupasthāna-
dhyānādīnām | keṡāṃcitprarūpaṇānukūlā deśanā yathā samyak prahāṇānām | nah yeṡa niyamo yat
pūrvamutpannānāṃ prahāṇāya cchandaṃ janayati | paścādanutpannānāmanutpādāyeti | satyānāṃ tvabhisamayā-
nukūlā deśanā | kiṃ puna: kāraṇamevameṡāṃ satyānāmabhisamaya: | yatra hi sakto yena ca bādhyate
yataśca mokṡaṃ prārthayate tadevādau vyavacāraṇāvasthāyāṃ du:khasatyaṃ parīkṡyate | paścātko’sya hetu-
riti samudayasatyaṃ ko’sya nirodha iti nirodhasatyaṃ ko’sya mārga iti mārgasatyam | vyādhiṃ
drṡṭvā tannīdānakṡayabheṡajānveṡaṇavat | sūtre’pyeṡa eva satyānāṃ drṡṭānto darśita: | katamasmin
sūtre | “caturbhiraṅgai: samanvāgato bhiṡaktalpasartte”tyatra{3. ##Ms. looks like## bhiṡaktalpasartte^ | ##Y. adopts## bhiṡak śalyāpaharttā ##and gives in note## kalpāpaha^ ##Mss## |} | yathā ca vyavacāraṇāvasthāyāṃ satya-
parīkṡā tathābhisamayāvasthāyāṃ satyābhisamaya: | pūrvāvedhāt | drṡṭabhūmini:saṃgāśvadhāvanavat{4. ##Ms.## dhānavat | ##Y.## prasaraṇa^ |} |
abhisamaya iti ko’rtha: | abhisaṃbodha iṇo bodhanārthatvāt | kasmādanāsrava eva na sāsrava: |
sa hi nirvāṇābhimukha: samyak bodha: | samyagiti tattvena | tatra pha-[##2b. 17B. VIII##]labhūtā
upādānaskandhā du:khasatyam | hetubhūtā: samudayasatyam | samudetyasmāditi krtvā | ata eva
tayo: phalahetubhāvānnāmato bhedo na dravyata: | nirodhamārgayostu dravyato’pi | āryasatyānīti
sūtra ucyante | ko’syārtha: | āryāṇāmetāni satyāni tasmādāryasatyānīti sūtra evoktam |
kimanyeṡāmetāni mrṡā | sarveṡāmetāni satyānyaviparītatvāt | āryaistu yathaitāni tathā drṡṭāni
nānyai: | ata āryāṇāmetāni satyānyucyante na tvanāryāṇāṃ viparītadarśanāt |
“yadāryā: sukhata: prāhustat pare du:khato vidu: |
yatpare sukhata: prāhustadāryā du:khato vidu: ||”
iti gāthā | dve āryāṇāṃ satye dve ārye cāryāṇāṃ ca satye ityapare | yathā vedanaikadeśo du:kha-
svabhāva: | kathaṃ sarve sāsravā: saṃskārā du:khamityucyante |
du:khā{5. ##G.## du:khaṃ |}stridu:khatāyogādyathāyogamaśeṡata: |
manāpā amanāpāśca tadanye caiva sāsravā: ||3||
@329
tisro hi du:khatā du:khadu:khatā saṃskāradu:khatā vipariṇāmadu:khatā ca | tābhiryathāyogama-
śeṡata: sarve sāsravā: saṃskārā du:khā: | tatra manāpā vipariṇāmadu:khatayā | amanāpā
du:khadu:khatayā | tebhyo’nye saṃskāradu:khatayā | ke punarmanā-[##3a. 17A1. I##]pā: ke’manāpā:
ke nobhayathā | tisro vedanā yathākramaṃ tadvaśena sukhavedanīyādayo’pi saṃskārā manāpādisaṃjñāṃ
labhante | sukhāyā hi vedanāyā vipariṇāmena du:khatā | sūtra uktaṃ “sukhā vedanā utpādasukhā
sthitisukhā vipariṇāmadu:khe”ti | du:khāyā: du:khasvabhāvenaiva du:khatā | “du:khā vedanā
utpādadu:khā sthitidu:khā” iti sūtre | adu:khāsukhāvedanāyā: saṃskāreṇaiva du:khatā |
“pratyayābhisaṃskaraṇādyadanityaṃ taddu:khami"ti | vedanāvattadvedanīyā api saṃskārā ucyante{1. ##Y.## veditavyā: |} |
du:khameva du:khatā du:khadu:khatā | evaṃ yāvat saṃskārā eva du:khatetyapare | asādhāraṇatvāt{2. ##Ms.## ^tvātma^ |}
manāpā’manāpānāṃ vipariṇāmadu:khadu:khate ukte | sarve tu saṃskārā: saṃskāradu:khatayā du:khā: |
tāṃstvāryā{3. ##Y.## tāṃ tvāryā |} eva paśyanti || āha cātra |
“ūrṇāpakṡma yathaiva hi karatalasaṃsthaṃ na vedyate pumbhi: 
akṡigataṃ tu tathaiva hi janayatyaratiṃ ca pīḍāṃ ca |
karatalasadrśo bālo na vetti{4. ##Ms.## vaitti |} saṃskāradu:khatāpakṡma 
akṡisadrśastu vidvāṃstenaivodvajyate gāḍh+ami”ti ||
na hi bālānāmāvīcikeṡvapi skandheṡu tathā du:khabuddhi: pravartate yathāryāṇāṃ bhāvāgrikeṡvapīti |
evaṃ tarhi mārgasyāpi{5. ##Y.## mārge’pi |} saṃskāradu:khatāprasa-[##3b. 17B1. I##]ṅga: | saṃskrtatvāt | pratikūlaṃ
hi du:khamiti lakṡaṇānna mārgo{6. ##Y.## mārgo na |} du:kham | na hi tasyotpāda āryāṇāṃ pratikūla: sarvadu:khakṡayā-
vāhanāt | yadāpi te nirvāṇaṃ śāntata: paśyanti tadāpi yadeva du:khato drṡṭaṃ tasyaiva nirodhaṃ
śāntata: paśyanti na mārgasya | yadāpi du:khamapyatrāsti tasmāt du:khamevāryasatyamucyate |
sukhasyālpatvāt mudgādibhāve’pi māṡarāśyapadeśavadityeke | ko hi vidvān pariṡekasukhāṇukena
gaṇḍasukhamiti vyavasyet | āha khalvapi
“du:khasya ca hetutvāt du:khaiścānalpakai: samuditatvāt |
du:khe ca sati tadiṡṭerdu:khaṃ sukhamiti{7. ##Ms.## du:khadu:khamiti | ##Y.## du:khamiti sukham |} vyavasyanti” iti ||
@330
sahaiva tu sukhena sarvaṃ bhavamāryā du:khata: paśyanti | saṃskāradu:khataikarasatvāt | ato du:khamevārya-
satyaṃ vyavasthāpyate na sukham | kathamidānīṃ sukhasvabhāvāṃ vedanāṃ du:khata: paśyanti | anityatayā
pratikūlatvāt | yathā rūpasaṃjñādīnyapi du:khata: paśyanti | na ca tānyevaṃ du:khāni yathā du:kha-
vedaneti{1. ##Y.## du:khā... |} | yastu manyate du:khahetutvāditi | tasyāsau samudayākāra: syānna du:khākāra: |
āryāṇāṃ ca rūpārūpyopapattau kathaṃ du:khasaṃjñā pravarteta{2. ##Y.## pravartate |} | na hi punasteṡāṃ{3. ##Y. omits## puna: |} du:khavedanāhetu:
skandhā bhava-[##4a. 17A1. II##]nti | saṃskāradu:khatā ca sūtre kimarthaṃ prthaguktā{4. ##Y. omits## prthak |} bhavet |
yadi tarhyanityatvāt du:khata: paśyanti | anityadu:khākārayo: ka: prativiśeṡa: | udayavyaya-
dharmitvādanityaṃ paśyanti | {5. ##Y. adds## yathā |}pratikūlatvāt du:kham | anityaṃ tu drśyamānaṃ pratikūlaṃ bhavatītya-
nityākāro du:khākāramākarṡati | nāstyeva sukhā vedanetyekīyā du:khaiva tu sarvā | kathamidaṃ
gamyate | sūtrādyuktitaśca | kathaṃ tāvatsūtrāt | uktaṃ hi bhagavatā “yatkiṃcidveditamidamatra
du:khasye”ti | “du:khā{6. ##Y.## sukhā |} vedanā du:khato draṡṭavye”ti | “du:khe sukhamiti saṃjñāviparyāsa” iti |
evaṃ tāvatsūtrāt | katha: yuktita: | sukhahetvavyavasthānāt | ya eva hi kecitpānabhojana-
śītoṡṇādaya iṡyante sukhahetavasta evātyupayuktā akālopayuktāśca punardu:khahetava: saṃpadyante |
na ca yuktā sukhahetuvrddhyā samena vā’nyasminkāle du:khotpattirityādita eva te du:khahetavo
na sukhasya | ante tu taddu:khaṃ vrddhimāpannaṃ vyaktimāpadyata iti | evamīryāpathavikalpe’pi{7. ##Ms.## vikalepi |} vakta-
vyam | du:khapratikāre ca sukhabuddherdu:khavikalpe ca | na hi tāvat sukhamiti vedyate kiñci-
dyāvanna du:khāntareṇopadruto bhavati kṡutpipāsāśītoṡṇaśramakāmarā-[##4b. 17B1. II##]ga-
prabhaveṇa{8. ##Ms.## prabhavena |} | tasmāt pratīkāra evāviduṡāṃ sukhabuddhirna sukhe du:khavikalpe ca bālā: sukhabuddhi-
mutpādayanti yathāṃśādaṃśaṃ bhāraṃ saṃcārayanta: | tasmānnāstyeva sukhamiti | astyevetyābhi-
dhārmikā: | eṡa eva ca nyāya: | kathaṃ krtvā | idaṃ hi tāvadayaṃ praṡṭavya: sukhāpavādī | kimidaṃ
du:khaṃ nāma | yadvādhanātmakaṃ cet{9. ##Ms. looks like## ceti |} | kathamiti vaktavyam | upaghātakaṃ cet | anugrāhakaṃ
sukhamiti siddham | anabhipretaṃ cet | abhipretaṃ sukhamiti siddham | tadeva hyabhipretaṃ punaranabhi-
pretaṃ{10. ##Y. adopts## anabhiprītaṃ ##and gives in note ^prźt^ Mss## |} bhavatyāryāṇāṃ naivālpakāle | tasmādaniṡpannamabhipretatvaṃ cet | na | anyathā’nabhipreta-
tvāt | yā hi vedanā svena lakṡaṇenābhipretā nāsau punastenaiva jātvanabhipretā bhavati | tathā
@331
hyenāmākārāntareṇa vidūṡayantyāryā: pramādapadaṃ caināṃ paśyanti mahābhisaṃskārasādhyāṃ ca vipariṇā-
minīṃ cānityāṃ ca yenānabhipretā bhavati | na tu khalu svalakṡaṇākāreṇa | yadi cāsau
svenātmanānabhipretā bhavennaiva tasyāṃ kasyacidrāgo bhavedyato vairāgyārthe prakārāntareṇāpi{1. ##Y.## ākārāntareṇāpi |} doṡavatīṃ
paśyeyu: | tasmādastyeva svalakṡaṇata: sukhā vedanā || yattu bhagavatoktaṃ “yatkiṃcidvedita-
midamatra du:khasye”ti tadbhagavataiva nītārthaṃ “saṃskārānityatāmānanda ma-[##5a. 17A1. III##]yā
saṃdhāya bhāṡitaṃ saṃskāravipariṇāmatāṃ ca yatkiṃcidveditamidamatra du:khasye”ti | ato na du:kha-
du:khatāṃ saṃdhāyaitaduktamiti siddhaṃ bhavati | yadi ca svabhāvata eva sarvaṃ veditavyaṃ du:khamabhavi-
ṡyatkimarthamāryānanda evaṃ bhagavantamaprakṡyat | tisra ime vedanā uktā bhagavatā sukhā du:khā’-
du:khāsukhā ca | uktaṃ cedaṃ bhagavatā “yatkiṃcidveditamidamatra du:khasye”ti | kiṃ nu saṃdhāya
bhagavatā bhāṡitaṃ yatkiṃcidveditamidamatra du:khasyeti | evaṃ hi so’prakṡyat kiṃ nu saṃdhāya bhagavatā
bhāṡitaṃ tisro vedanā iti | bhagavānapyevaṃ{2. ##Y.## api caivaṃ |} vyākariṡyat | idaṃ mayā saṃdhāya bhāṡitaṃ tisro
vedanā iti | na tvevamāha | tasmātsantyeva svabhāvatastisro vedanā: | idaṃ tu saṃdhāya mayā bhāṡitaṃ
yatkiṃcidveditamidamatra du:khasyetyābhiprāyikametadvākyaṃ darśayati | yadapyuktaṃ “sukhā vedanā
du:kheti draṡṭavye”ti | ubhayaṃ tasyāmasti | sukhatvaṃ ca svabhāvato manāpatvāddu:khatvaṃ ca
paryāyato vipariṇāmānityadharmatvāt | sā tu sukhato drśyamānā bandhāya kalpate tadāsvādanāt |
du:khato drśyamānā mokṡāya kalpate | tadvairāgyāditi | yathā drśyamānā mokṡāya kalpate tathaināṃ
draṡṭumājñāpayanti buddhā: | kathamidaṃ gamyate svabhāvata: sā sukheti | ya-[##5b. 17B1. III##]dāha-
saṃskārānityatāṃ jñātvā atho{3. ##Ms. is not clear. It looks like## akho ##or## sukho |} vipariṇāmatām |
vedanā du:khata: proktā saṃbuddhena prajānateti ||
yadapi coktaṃ “du:khe sukhamiti saṃjñāviparyāsa” iti | ābhiprāyika eṡa nirdeśa: |
lokasya hi sukhasaṃjñā vedanāyāṃ kāmaguṇeṡūpapattau ca | tatra sukhāṃ vedanāṃ paryāyeṇa du:khāṃ satī-
mekāntasukhāṃ paśyato viparyāsa: | evamupapattim |
tasmānnāta: sukhavedanā’bhāvasiddhi: | yadi tu svabhāvata eva sarve veditaṃ du:khamabhaviṡyat
tisro vedanā iti vacane ko guṇo’bhaviṡyat | lokānuvrttyeti cet na | sarvaveditadukhatvasya
@332
saṃskāravipariṇāmānityatāṃ{1. ##Ms.## ^vipariṇāma… |} saṃdhāyabhāṡitavacanāt yathābhūtavacanācca | “yacca sukhendriyaṃ yacca
saumanasyendriyaṃ sukhaiṡā vedanā draṡṭavye”ti vistareṇoktvā “yenemāni pañcendriyāṇyevaṃ yathābhūtaṃ
samyak prajñayā drṡṭāni trīṇi cāsya saṃyojanāni{2. ##Ms. drops## ni |}prahīṇāni bhavantī”tyevamādi | loko’pi ca
kathaṃ du:khāṃ vedanāṃ trividhāṃ vyavasyet | mrdvadhimātramadhyāsu yathākramaṃ sukhādibuddhiriti cet |
na | sukhasyāpi trividhatvāt mrdvādiṡu du:kheṡvadhimātrā{3. ##Ms. drops## trā |}disukhabuddhi: syāt | yadā ca
gandhara-[##6a. 17A1. IV##]saspraṡṭavyaviśeṡajaṃ sukhaṃ vedayate tadā katamat du:khaṃ mrdubhūtaṃ yatrāsya
sukhabuddhirbhavati | anutpannavinaṡṭe ca tasminmrduni du:khe sutarāṃ sukhabuddhi: syāt | aśeṡa-
du:khāpagamāt | evaṃ kāmasukhasaṃmukhībhāve’pi vaktavyam | kathaṃ ca nāmedaṃ{4. ##Y.## nāmaitat |} yojyate{5. ##Y. adopts## yokṡyate |} yanmrduni
vedite suvyaktastīvro’nubhavo{6. ##Y.## tīvrānubhavo |} grhyate madhye punaravyakta iti | triṡu ca dhyāneṡu sukhavacanāt
mrdu dukhaṃ syāt | ūrdhvamadu:khasukhavacanānmadhyaṃ du:khamiti na yujyate mrdvādiṡu du:kheṡu sukhādi-
vedanāvyavasthānam | uktaṃ ca bhagavatā “rūpaṃ cenmahānāmannekāntadu:khamabhaviṡyanna sukhaṃ na
sukhānugatami”tyevamādi | tasmādapyasti kiṃcitsukham | evaṃ tāvanna sūtrātsukhavedanā’bhāva:
sidhyati | yatpuna: sukhahetvavyavasthānādityuktam | hetvaparijñānā{7. ##Ms. seems to drop## nā |}didamucyate | āśrayaviśeṡā-
pekṡo hi viṡaya: sukhaheturvā bhavati du:khaheturvā | na kevalo viṡaya: | sa yāṃ kāmavasthāṃ{8. ##Ms.## yāṃ kāvasthāṃ |}
prāpya sukhaheturbhavati na tāṃ puna: prāpya kadācinna bhavatīti vyavasthita eva sukhahetu: | tadyathā
sa evāgni: pākyabhūtaviśeṡāpekṡa: svādupākaheturbhavati sa evāsvādapākahetu: na tu yāṃ pākyabhūtā-
vasthāṃ prāpya svādupākahetustāṃ puna: prāpya na heturityeṡa drṡṭānta: | [##6b. 17B1. IV##]
dhyāneṡu ca kathaṃ na vyavasthita: sukhahetu: | yattu puna: du:khapratikāre sukhabuddhirityuktaṃ tatra
vihita: pratīkāra: |{9. ##Ms.## pratīkāro yadā... |} yadā gandhādiviśeṡajaṃ sukhaṃ vedayate{10. ##Ms.## vedaye |} tadā kasya pratīkāreṡu sukha-
buddhirbhavatyanutpannavinaṡṭe{11. ##Ms.## viśiṡṭe |} ca tasmin du:khe sutarāṃ sukhabuddhi: syāt | dhyānaje sukhe ka: kasya
pratīkāra ityevamādi | bhāvasaṃcāre’pi cāvasthāntarajaṃ sukhamevotpadyate | yāvadasau tādrśī
kāyāvasthā’ntardhīyate{12. ##Y. seems to be## antarīyate |} | anyathā hi paścādbhūyasī sukhabuddhi: syāt | evaṃ śrāntasyeryāpatha-
vikalpeṡu veditavyam |
“ante kuto du:khabuddhirārambho yadi nādita” iti
@333
cet | kāyapariṇāmaviśeṡānmadyādīnāmante mādhuryaśuktatāvat | tasmādastyeva sukhā vedaneti
siddham | tridu:khatāyogādvā sarvaṃ sāsravaṃ du:khamiti | yattu samudayasatyaṃ tadevocyate | ida-
mutsūtram sūtre hi trṡṇaivoktā | pradhānyādasau sūtra uktā | anye’pi tu samudaya: | kathamidaṃ
pratyetavyam | anyatrānyasyāpi vacanāt | uktaṃ hi bhagavatā |
“karma ca trṡṇā ca atho{1. ##Ms.## cātho |} avidyā saṃskārāṇāṃ heturabhisaṃparāya” iti |
punaścoktaṃ “pañca vījajātānīti sopādānasya vijñānasyaitadadhivacanam | prthivīdhātu-
riti catasrṇāṃ vijñānasthitīnāmetadadhivacanami”ti | tasmādābhiprāyika: sūtreṡu ni-[##7a. 
17A. V##]rdeśo lākṡaṇikastvabhigharme | api tvabhirvrttihetuṃ bruvatā samudayasatyaṃ trṡṇai-
voktā | upapattyabhinirvrttihetuṃ sahetukaṃ bruvatā gāthāyāṃ karma ca trṡṇā cāvidyoktā |
“karmaheturupapattaye trṡṇāheturabhinirvrttaya” iti sūtre vacanāt{2. ##Y.## sūtrāt ##and it is explained as## sūtrāntare vacanāt |} | sahetusapratyayasanidāna-
sūtrakrameṇa vā vījakṡetrabhāvaṃ pratipādayatā vijñānādayo’pyuktā: | kā punarupapatti: kā cābhi-
nirvrtti: | dhātugatiyonyādiprakārabhedenātmabhāvasyopapadanamupapatti: | abhedena punarbhavaprati-
saṃdhānamabhinirvrtti: | tayoryathākramaṃ karma ca bhavatrṡṇā ca hetu: | tadyathā bījaṃ śāliyavādi-
jātiprakārabhedenāṅkuropapadanasya hetu: | āpa: punarabhedena sarvāṅkuraprarohamātrasyetyeva drṡṭānta: |
trṡṇā’bhinirvrttiheturiti kātra yukti: | vītatrṡṇasya janmābhāvāt | ubhaye’pi
mriyante satrṡṇā vītatrṡṇāśca | satrṡṇā eva jātā drśyante na vītatrṡṇā iti | vinā
trṡṇayā janmābhāvāt | bhavasyābhinirvrttau trṡṇāhetuṃ pratīma: | saṃtatinamanācca{3. ##Y.## ^nāmanācca |} | yatra ca
satrṡṇā{4. ##Y. adds## cittasaṃtati: | ##It is expected also## |} tatrābhīkṡṇaṃ cittasaṃtati namantīṃ paśyāma: | tasmāt punarbhave’pyevamiti vyavasyāma: |
na cātmabhāva evaṃ kena-[##7b. 17B1. IV.##]cidāgrhīto yathā trṡṇayā | śuṡkamasūropasnāna-
lepāṅgavat | na cānyo heturevamanuṡakto yathātmasneha ityeṡā yukti: |
catvāryapi satyānyuktāni bhagavatā | dve api satye saṃvrtisatyaṃ paramārthasatyaṃ ca |
tayo: kiṃ lakṡaṇam |
@334
yatra bhinnena tadbuddhiranyāpohe dhiyā ca tat |
ghaṭārthavatsaṃvrtisat paramārthasadanyathā ||4||
yasminnavayavaśo{1. ##Ms.## yasminavayavaśo |} bhinne na tadbuddhirbhavati tat saṃvrtisat | tadyathā ghaṭa: | tatra hi
kapālaśo bhinne ghaṭabuddhirna bhavati | yatra cānyānapohya dharmān buddhyā tadbuddhirna bhavati taccāpi
saṃvrtisadveditavyam | tadyathāmbu | tatra hi buddhyā rūpādīndharmānapohyāmbubuddhirna bhavati | teṡveva
tu saṃvrtisajñā krteti saṃvrtivaśāt ghaṭaścāmbu cāstīti bruvanta: satyamevāhurna mrṡetyetatsaṃvrti-
satyam | ato’nyathā paramārthasatyam | tatra bhinne’pi tadbuddhirbhavatyeva | anyadharmāpohe’pi
buddhyā tat paramārthasat | tadyathā rūpam | tatra hi paramāṇuśo bhinne vastuni{2. ##Ms.## vastuvani |} rasārhānapi ca
dharmānapohya buddhyā rūpasya svabhāvrabuddhirbhavatyeva{3. ##Y. seems to be## ^svabhāve |} | evaṃ vedanādayo’pi draṡṭavyā: | etat para-
mārthena bhāvāt paramārthasatyamiti | yathā lokottareṇa jñānena grhyate tat prṡṭhalabdhena vā laukikena
[##8a. 17A1. VI##] tathā paramārthasatyam | yathā’nyena tathā saṃvrtisatyamiti pūrvācāryā: |
uktāni satyāni |
kathaṃ punasteṡāṃ darśanaṃ bhavati | vaktavyam | ata ādiprasthānamārabhyocyate |
vrttastha: śrutacintāvānbhāvanāyāṃ prayujyate |
satyāni ha draṡṭukāma ādita eva śīlaṃ pālayati | tata: satyadarśanasyānulomaṃ śruta-
mudgrhṇātyarthaṃ vā śrṇoti | śrutvā cintayati aviparītaṃ cintayitvā bhāvanāyāṃ prayujyate |
samādhau tasya śrutamayīṃ prajñāṃ niśritya cintāmayī jāyate | cintāmayīṃ niśritya bhāvanāmayī
jāyate |
kiṃ punarāsāṃ prajñānāṃ lakṡaṇam |
nāmobhayārthabiṡayā{4. ##Ms.## nāmobhayārthaṃ viṡayā: |} śrutamayyādikā{5. ##Ms.## śrutamayyādhikā |} dhiya: ||5||
nāmālambanā kila śrutamayī prajñā | nāmārthālambanā cintāmayī | kadācidvyañjane-
nārthamākarṡati kadācidarthena vyañjanam | arthālambanaiva bhāvanāmayī | sā hi vyañjananirapekṡā
e@335
arthe pravartate | tadyathā’mbhasi plotumaśikṡita: plavanneva{1. ##Ms.## plavannaiva |} muñcati | kiyacchikṡita: kadācit
muñcet{2. ##Ms.## kadācitmuñcet | muñcati ##seems to be correct## |} kadācidālambate | suśikṡita: plavan nirapekṡastaratītyeṡa drṡṭānta: iti vaibhāṡikā: |
asyāṃ tu kalpanāyāṃ cintāmayī prajñā na siddhyatītyapare | yāhi nāmālambanā śrutamayī prāpnoti
yā’rthālambanā bhāvanāyayīti | idaṃ tu lakṡaṇaṃ [##8b. 17B1. VI.##] nāniravadyaṃ{3. ##Ms. looks like## lakṡaṇamā sāniravadyaṃ |} vidyate |
āpta{4. ##Ms.## prāpta |} vacanaprāmāṇyajātaniścaya:{5. ##Ms.## jāti…|} śrutamayī | yuktinidhyānajaścintāmayī | samādhijo bhāva-
nāmayīti | hetau mayaṭvidhānāt | yadyathā’nnamayā: prāṇā: trṇamayyo{6. ##Ms.## trṇamayo |} gāva: iti |
tasya punarevaṃ bhāvanāyāṃ prayuktasya kathaṃ bhāvanā saṃpadyata ityāha |
vyapakarṡadvayavata:
yadi hi kāyacittābhyāṃ vyapakrṡṭo bhavati | saṃsargākuśalavitarkadūrīkaraṇāt | tattarhi
vyapakarṡadvayaṃ kasya sukaraṃ bhavati | yo’lpeccha: saṃtuṡṭaśca |
nāsaṃtuṡṭamahecchayo: |
kā punariyamasaṃtuṡṭi: | kā ca mahecchatā |
labdhe bhūya:sprhā’tuṡṭiralabdhecchā mahecchatā ||6||
labdheṡu kila praṇīteṡu cīvarādiṡu bhūyaskāmatā’saṃtuṡṭi: | alabdheṡu tatkāmatā mahecchate-
tyābhidhārmikā: | nanu ca sā’tibhūyaskāmatā’labdha eva na labdhe bhavatīti ko’nayoviśeṡa
iti vaktavyametad | evaṃ tu{7. ##Ms.## ^tadevantu |} yujyate | labdhenāpraṇītenāprabhūtena{8. ##Ms.## labdho…|} paritāso’saṃtuṡṭi: | alabdha-
praṇītaprabhūtecchā mahecchatā |
viparyāsāttadvipakṡau{9. ##G.## viparyayāt |}
asaṃtuṡṭimahecchatāviparyayeṇa tatpratipakṡau veditavyau | saṃtuṡṭiścālpecchatā ceti |
@336
tridhātvāptāmalau ca tau |
tadvipakṡāviti vartate | tridhātukau ca pratisaṃyuktau ca | sāsravānāsravatvāt | asaṃtuṡṭi
mahecchate ca kā-[##9a. 17A1. VII.##]māvacaryāveva |
ka: punaranayoralpecchatāsaṃtuṡṭyo: svabhāva ityāha |
alobha:
alobhasvabhāve hyete{1. ##Ms.## hyetau |} |
āryavaṃśāśca
alobha iri vartate | āryāṇāmebhya: prasavādāryavaṃśāścatvāra: | te’pyalobhasvabhāvā: |
teṡāṃ tuṡṭyātmakāstraya: ||7||
saṃtuṡṭisvabhāvā: | cīvarapiṇḍapātaśayanāsanasaṃtuṡṭaya: | prahāṇabhāvanārāmatā caturtha
āryavaṃśa: kathamalobhasvabhāva: | bhavakāmarāgavaimukhyāt |
atha caturbhirāryavaṃśai: kiṃ darśitaṃ bhagavatā |
karmāntena{2. ##G.## karmāntyena |} tribhirvrtti:
dharmasvāminā hi bhagavatā parityaktasvavrttikarmāntebhya: śiṡyebhyo mokṡārthamabhyupa-
gatebhyo dvayaṃ prajñaptaṃ vrttiśca karma ca | tribhirāryavaṃśairvrttiścaturthena karma | anayā vrttyedaṃ karma
kurvāṇā{3. ##Ms.## kurvāṇo |} bhavanto na cirānmokṡaṃ prāpsyantīti | kasmātpunariyamīdrśī vrttiridaṃ ca karma
prajñaptam |
trṡṇotpādavipakṡata: |
catvārastrṡṇotpādā: sūtra uktā: | “cīvarahetorbhikṡostrṡṇotpadyamānā utpadyate
pratitiṡṭhantī pratitiṡṭhati abhiniviśamānā’bhiniviśate{4. ##Ms. drops## mā |} | piṇḍapātaheto: śayyāsanahetoriti |
@337
bhavavibhavahetobhikṡostrṡṇotpadyamānā utpadyata” iti vistara: | eṡāṃ pratipakṡeṇa catvāra ārya-
vaṃśā deśitā: |
ma-[##9b. 17B1. VII##]māha kāravastvicchātatkālātyantaśāntaye ||8||
sa evārtha: puna: pariśeṡeṇocyate | mamakāravastu cīvarādayo’haṃkāravastvātmabhāva: |
tatrecchā trṡṇā | tatra mamakāravastvicchāyāstatkālaśāntaye traya āryavaṃśā bhavanti |
ubhayecchātyantaśāntaye caturtha iti | uktamidaṃ yathā bhūtasya bhāvanā saṃpadyate |
tasya tvevaṃ pātrībhūtasya kathaṃ tasyāṃ bhāvanāyāmavatāro bhavati |
tatrāvatāro’śubhayā cānāpānasmrtena ca |
smrtireva smrtam | keṡāṃ punaraśubhayā keṡāmānāpānasmrtyā | yathākramam
adhirāgavitarkāṇām
adhiko rāgo vitarkaścaiṡāṃ tai me adhirāgavitarkā: | yo hi pratyāsannamatyarthaṃ rāgacaritastasyā-
śubhayā | yo hi vitarkacaritastasyānāpānasmrtyeti | avicitrālambanatvādeṡāṃ vitarkopacchedāya
saṃvartata ityeke | aśubhā tu yatra saṃsthānaviśeṡālambanatvādvitarkamāvahatīti | abahimukhatvā-
dityapare | aśubhā hi cakṡurvijñānavadbahirmukhī | tadviṡayopanidhyānāt | tatra punaścaturvidho
rāga: | varṇarāga: saṃsthānarāga: sparśarāga upacārarāgaśca | prathamasya pratipakṡeṇa vinīlakādyā-
lambanāmaśubhāṃ{1. ##Ms.## vinīlakādyālakādyālambanā... | ##Here## lakādyā ##seems to be repeated. 
Y.## vinīlakādyākārālambanām |} varjayanti | dvitīya-[##10a. 17A1. VIII##]sya vikhāditakavikṡiptālambanāṃ
trtīyasya vipaṭumnā{2. ##Y. The word seems to be## vipaṭumakam |} pūyanibaddhāsthyālambanāṃ caturthasya niśceṡṭamrtakāyālambanām{3. ##Ms.## ^kāyāmbalambanam |} | amedena
tu śasyate
śaṃkalā{4. ##Ms. drops## lā | ##The Ms. has both spellings## śaṃkalā ##and## saṃkalā |} sarvarāgiṇām ||9||
@338
asthisaṃkalāyāṃ hi sarvametaccaturvidhaṃ rāgastu nāstīti adhimuktiprādeśikamanaskāratvādaśubhayā{1. ##Y.## manasikāra…|}
na kleśaprahāṇaṃ viṡkambhaṇaṃ tu | sa punarayamaśubhāṃ bhāvayanyogācārastrividha ucyate | ādi-
karmika: krtaparijayo’tikrāntamanaskāraśca | tatra
āsamudrāsthivistārasaṃkṡepādādikarmika: | tatra
aśubhāṃ bhāvayitukāma ādito yogācāra: | svāṅgāvayave cittaṃ nibadhnāti{2. ##Y.## upanibadhnoti |}pādāṅguṡṭhe lalāṭe
yatra cāsyābhirati: | sa tatra māṃsakledapītā{3. ##It is not clear## |}dhimokṡakrameṇāsthi viśodhayan sakalāmasthi-
saṃkalāṃ{4. ##Y.## śaṃkalāṃ |} paśyati | tathaiva ca punardvitīyāmadhimucyate yāvadvihārārāmakṡetrakrameṇa samudraparyantāṃ         
prthivīmasthisaṃkalāṃ pūrṇāmadhimucyate’dhimokṡābhibardhanārtham | punaśca saṃkṡipanyāvadekāmeva
svāmasthisaṃkalāmadhimucyate cittasaṃkṡepārtham | iyatā kila kālenāśubhā pariniṡpannā bhavati |
ayamādikarmiko yogācāra: |
pādāsthna ākapālārdhatyāgāt krtajaya: smrta: ||10||
sa puna: [##10b. 17B1. VIII##] cittasaṃkṡepaviśeṡārthaṃ tasyāmasthiśaṃkalāyāṃ
pādāsthīni hitvā śeṡaṃ manasikaroti | evaṃ krameṇa yāvat kapālasyārdhaṃ hitvā’rdhaṃ manasi
karoti kṡayakrtaparijaya: |
atikrāntamanaskāro bhrūmadhye cittadhāraṇāt |
so’rdhamapi kapālasya muktvā bhrūvormadhye cittaṃ dhārayati | ayaṃ kilāśubhāyāmatikrānta-
manaskāro yogācāra: | astyaśubhā ālambanaparīttatayā parīttā na vaśitāparīttatayā parītteti
catuṡkoṭikam | jitājitamanaskārayorajitajitamanaskārayośca svakāyasamudraparyantālambanāt |
atha kiṃsvabhāveyamaśubhā katibhūmikā kimālambanā kva cotpadyate | yathākramam
ālobho daśabhū: kāmadrśyālambā nrjā’śubhā ||11||
alobhasvabhāvā daśabhūmikā sasāmantakadhyānāntareṡu caturṡu dhyāneṡu kāmadhātau ca kāmā-
vacara{5. ##Ms.## kāmavacara^ |}drśyālambanā kiṃ punardrśyavastusaṃsthāne | ata evārthālambaneti siddham | manuṡyeṡve-
@339
votpadyate | nānyasyāṃ gatau | kuta eva dhātau | tatrāpi nottarakurau | nāmnaiva siddhamaśubhā-
kāreti{1. ##Ms.## aśubhākaroti |} | yadadhvikā tadadhvālambanā | anutpattidharmiṇī tu trayadhvālambanā | adhimukti-
manaskāratvātsāsravā{2. ##Y.## manasikāra… |} | vairāgyalābhikī ca prāyo-[##11a. 18A. I##]gikī ca | ucitānu-
citatvāt | uktamaśubhāyā: saprabhedaṃ lakṡaṇam |
ānāpānasmrti: prajñā pañcabhūrvāyurgīcarā |
kāmāśrayā
ānanamāna āśvāso yo vāyu: praviśati | apānanamapāna: praśvāso yo vāyu: niṡkrā-
mati | tayo: smrtirānāpānasmrti: | saiva prajñāsvabhāvā | smrtivacanaṃ tu smrtyupasthānavattadba-
lādhānavrttitvāt | pañcasu bhūmisu triṡu sāmantakeṡu dhyānāntare kāmadhātau copekṡāsaṃprayogitvāt |
vitarkānuguṇatvāt kila sukhadu:khayostatpratipakṡasya tābhyāmasaṃprayoga: | sukhasaumanasyayoścā-
vadhānaparipanthitvāt tasyāścāvadhāne sādhyatvāditi{3. ##Y.## avadhānasādhyatvāt |} | ye tu{4. ##Y. seems to add one## kila ##somewhere here## |} mauleṡvapi dhyāneṡu samāpanna-
syopekṡāmicchanti teṡāmaṡṭabhūmikā | pareṇāśvāsapraśvāsānāmabhūmitvāt | vāyvālambanā caiṡā
kāmadhātvāśrayā | devamanuṡyeṡu prāyogikī vairāgyalābhikī ca | tattvamanaskāraścaiṡā | idaṃ
dharmāṇāmeva |
na bāhyānām
upadeśābhāvāt | svayaṃ ca sūkṡmadharmānabhisaṃbodhāt | sā ceyaṃ
ṡaḍvidhā gaṇanādibhi: ||12||
ṡaṭkāraṇayuktā caiṡā paripūrṇā bhavati | gaṇanayā’nugamena sthāpanayā upalakṡaṇayā vivarttena
pariśuddhyā ca | tatra ca gaṇa-[##11b. 18B. I##]nā nāma āśvāsapraśvāseṡu cittaṃ dattvā’nabhi-
saṃskāreṇa{5. ##Ms. One letter before## na ##seems to be cancelled; but it is not clear## |} kāyaṃ cittaṃ cā{6. ##Y.## vā |}dhyupekṡya smrtimātreṇa gaṇayatyekaṃ dvau yāvaddaśa | cittābhisaṃkṡepa
vikṡepabhayānnālpabahutarā | tasyāṃ tu trayo doṡā: | ūnagaṇanā yadi dvāvekaṃ grhṇāti | adhika-
gaṇanā yadyekaṃ dvāviti | saṃkaro yadyāśvāsaṃ praśvāsato grhṇāti viparyayādvā | ato’nyathā
@340
samyaggaṇanā | antaravikṡepe punarādito gaṇayitavyaṃ tāvadyāvatsamādhi labhate | anugamo nāma
anabhisaṃskāreṇāśvāsapraśvāsānāṃ gatimanugacchati | kiyaddūramete praviśanti vā niṡkrāmanti vā
kimete sarvaśarīravyāpina ekadeśacāriṇa iti | tān praviśata: kaṇṭhahrdayanābhikaṭyurujaṅghā-
praveśakrameṇa yāvat pādāvanugacchati | niṡkrāmato vitastivyāmāntaraṃ yāvadvāyumaṇḍalaṃ
vairambhāśca vāyava ityapare | tadetattattvamanasikāratvānna yuktam{1. ##Y. puts## etat ##after## yuktam |} | sthāpanā nāma nāsikāgre
yāvat pādāṅguṡṭhe sthitāṃ paśyati | maṇisūtravat | kimanugrāhakā ete upadhātakā: śītā uṡṇā
iti | upalakṡaṇā nāma naite kevalā vāyava eva | catvāryetāni mahābhūtāni mahābhūtābhi-
nirvrttamupādāyarūpaṃ tadā-[##12a. 18A. II##]śritāścittacaittā iti pañcaskandhānupalakṡayati |
vivarto nāma vāyvālambanāṃ vrddhi vivarttyottareṡu{2. ##Y.## uttarottareṡu |} kuśalamūleṡu saṃniyojanaṃ yāvadagradharmeṡu | pari-
śuddhirdarśanamārgādiṡvavatāra: | smrtyupasthānādivajropamasamādhyantā vivarta ityapare | kṡayajñānādi-
śuddhiriti{3. ##Y.## viśuddhi: |} |
gaṇanānugama:{4. ##Ms.## ^nugama |} sthānaṃ lakṡaṇā{5. ##Ms.## lambanā |}rthavivarttanā
pariśuddhiśca ṡoḍh+eyamānāpānasmrtirmatā iti saṃgrahaślokā:{6. ##It is not regarded as a Karika in both the Chinese translations## |} |
tatra punarveditavyau
ānāpānau yata: kāya:
yadbhūmiko{7. ##Ms.## yat…|} hi kāya: tadbhūmikāvetai{8. ##Ms.## tat… |} | kāyaikadeśatvāt | kāyacittaviśeṡasaṃniśritā āśvāsa-
praśvāsā vartante | ārūpyakalalādigatānāmabhāvāt acittacaturthadhyānasamāpannānāṃ ca | yadi
hi kāya: śuṡiro bhavati āśvāsapraśvāsabhūmikaṃ ca cittaṃ saṃmukhībhūtamevaṃ te varttante | jāya-
mānasya caturthadhyānādvyuttiṡṭhamānasya ca praviśanti mriyamāṇasya caturthaṃ ca dhyānaṃ samāpadyamānasya
niṡkrāmanti | etau cānāpānau |
sattvākhyau
nāsattvasaṃkhyātau |
anupāttakau |
@341
indriyavinirbhāgitvāt |
nai:ṡyandikau{1. ##G.## naiṡyandikau |}
naupacayikavipākajau | kāyopacayenānupacayāt{2. ##Y.## apacayāt |} chinnānāṃ{3. ##Y.## ucchinnānām |} puna: pratisaṃdhānācca | nahyetadvipāka-
rū-[##12b 18B. II##]pasyāsti |
nādhareṇa{4. ##G.## nāvareṇa |} lakṡyete manasā ca tau ||13||
svabhūmyuparibhūmikena ca tayościttenopalakṡaṇam | nādhareṇeryāpathika{5. ##Y.## nādhareṇairyā^ |}nairmāṇikena | ukte dve
avatāramukhe | tābhyāṃ tu samādhilabdhā
niṡpannaśamatha: kuryāt smrtyupasthānabhāvanām |
vipaśyanāyā: saṃpādanārtham | kathaṃ ca puna: kuryāt |
kāyaviccittadharmāṇāṃ dvilakṡaṇaparīkṡaṇāt ||14||
kāyaṃ svasāmānyalakṡaṇābhyāṃ parīkṡate | vedanāṃ cittaṃ dharmāśca | svabhāva evaiṡāṃ
svalakṡaṇam | sāmānyalakṡaṇaṃ tu anityatā saṃskrtānāṃ du:khatā sāsravāṇāṃ śūnyatā’nātmate
sarvadharmāṇām | kāyasya puna: ka: svabhāva: | bhūtabhautikatvam | dharmāstribhyo’nye | sāmāhi-
tasya kila kāyaṃ paramāṇuśa: kṡaṇikataśca paśyata: kāyasmrtyupasthānaṃ niṡpannaṃ bhavati |
atha smrtyupasthānānāṃ ka: svabhāva: | vividhasmrtyupasthānaṃ svabhāvasaṃsargālambanasmrtyupa-
sthānam | tatra svabhāvasmrtyupasthānam 
prajñā
kīdrśī prajñā |
śrutādimayī
@342
śrutamayī cintāmayī bhāvanāmayī ca | trividhāni smrtyupasthānāni śrutacintā-
bhāvanāmayāni |
anye saṃsargālambanā:{1. ##Y. G.## ^lambanāt |}
anye tatsahabhuvo dharmā: saṃsargasmrtyupasthānam | tadālambanā{2. ##Y.## tadālambanāt ##and quotes it as a different reading## |} ālambanasmrtyupa-
sthānam | svabhāvasmrtyupasthānaṃ prajñeti | kuta e-[##13a. 18A. III##]va tat | “kāme kāyā-
nupaśyanā smrtyupasthāna”miti vacanāt | kā punaranupaśyanā | prajñā | tayā hi tadvānanupaśya:
kriyate | yataścokta”madhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharatī”ti | anupaśyamasyāsti darśana-
mityanupaśyī | kāye’nupaśyī kāyānupaśyī | kasmāt prajñā smrtyupasthānamityuktā bhagavatā |
smrtyudrekatvāṃditi vaibhāṡikā: | smrtibalādhānavrttitvāditi yo’rtha: | dārupāṭana{3. ##Y.## ^pāṭa: |}kīla-
saṃdhāraṇavat | evaṃ tu yujyate | smrtiranayopatiṡṭhata iti smrtyupasthānaṃ prajñā yathādrṡṭasyābhilapa-
nāt | tadyathā hyuktamāyuṡmatā aniruddhena “tasya kāye kāyānupaśyino viharata: kāyālamba-
nānusmrtistiṡṭhati saṃtiṡṭhata” iti vistara: | bhagavatā’pi coktaṃ “tasya kāye kāyānupaśyino
viharata upasthitā smrtirbhavatyasaṃmūḍh+e"ti | yatra tūktaṃ “kathaṃ bhikṡavaścaturṇāṃ smrtyupasthānānāṃ
samudayaśca bhavatyastaṃgamaśca | āhārasamudayātkāyasya samudayo bhavatyāhāranirodhātkāyasyāstaṃgama”-
ityātrālambanameva smrtyupasthānamuktam | smrtiratropatiṡṭhata iti krtvā | yathālambanaṃ caiṡāṃ nāma
svaparobhayasaṃtatyālambanatvāt pratyekameṡāṃ traividhyam |
krama: |
yathotpatti
kasmātpunareva-[##13b 18B. III##]mutpatti: | audārikasya pūrvaṃ darśanāt | yato vā
kāmarāgasya kāyo’dhiṡṭhānaṃ sa ca vedanā’bhilāṡātsa ca cittasyādāntatvāt tatkleśāprahāṇāditi
vaibhāṡikā: |
catuṡkaṃ tu viparyāsavipakṡata: ||15||
@343
śucisukhanityātmaviparyāsānāṃ caturṇāṃ pratipakṡeṇa catvāri smrtyupasthānānyuktāni yathā-
kramaṃ nādhikanyūnāni | evaṃ ca trīṇyasaṃbhinnālambanāni caturthamubhayathā | yadi dharmāneva paśyatya-
saṃbhinnālambanam | atha kāyādīnāṃ dve trīṇi catvāri vā samastāni paśyati saṃbhinnālambanam |
evaṃ kāyādyālambanāni smrtyupasthānānyabhyasya
sa dharmasmrtyupasthāne samastālambane sthita: |
anityadu:khata: śūnyānātmatastānvipaśyati ||16||
saṃbhinnālambane dharmasmrtyupasthāne sthitastān kāyādīn sarvānabhisamasya caturbhirākārai:
paśyati | anityato du:khata: śūnyato’nātmataśca |
tata ūṡmagatotpatti: 
tasmāddharmasmrtyupasthānādevamabhyastāt krameṇoṡmagataṃ nāma kuśalamūlamutpadyate | ūṡma-
gatamivoṡmagatam | kleśendhanadahanasyāryamārgāgne: pūrvarūpatvāt |
taccatu:satyagocaram |
tadūṡmagataṃ prākarṡikatvāccatu:satyālambanam |
ṡoḍaśākāram
du:khaṃ caturbhirākārai: [##14a. 18A. IV.##] paśyatyanityato du:khata: śūnyato’nātma
taśca | samudayaṃ caturbhihetuta: samudayata: prabhavata: pratyayataśca | nirodhaṃ caturbhi: nirodhata: 
śāntata: praṇītato ni:saraṇataśca | mārga caturbhirmārgato nyāyata: pratipattito nairyāṇikataśca{1. ##Ms.## nairmmāṇikataśca |} |
eṡāṃ tu viśeṡaṇaṃ paścādvakṡyāma: |
ūṡmabhyo mūrdhāna:
mrdumadhyādhimātrakramābhivrddhebhya ūṡmabhyo mūrdhāna utpadyante |
te’pi tādrśā: ||17||
@344
yādrśā ūṡmāṇaścatu:satyālambanā: ṡoḍaśākārāśca | utkrṡṭataratvāttu nāmāntaraṃ
cala{1. ##Ms. drops## la |}kuśalamūlamūrdhatvāt mūrdhāna:{2. ##Ms.## ^mūrddhatvātmūrddhāna: |} | ebhyo hi pāto’tikramo vā |
ubhayākaraṇaṃ dharmeṇa
eṡāṃ punarubhayeṡāmūṡmagatamūrdhnāṃ{3. ##Ms.## ^mūrddhā^ |} dharmasmrtyupasthānenākaraṇam | kimidamākaraṇam |
satyeṡvākārāṇāṃ prathamato vinyasanam |
anyairapi tu vardhanam |
caturbhirapi smrtyupasthānaireṡāṃ vardhanam | vivardhayata: pūrvapratilabdhānāmasaṃmukhībhāvo’bahu-
mānatvāt{4. ##Y.## abahumānāt |} | mrdumadhyādhimātrakramābhivrddhebhya: punarutpadyate
tebhya: kṡānti:
adhimātrasya kṡamaṇādaparihāṇita: | sā’pi triprakārā mrdvī madhyā’dhimātrā ca |
dvidhā tadvat
yathā mūrdhāna uktā: evaṃ mrdumadhye kṡāntī tathaivākaraṇāt | vivardhane tva-[##14b.
18B. IV##]yaṃ viśeṡa: | sarvasyā:
kṡāntyā dharmeṇa vardhanam ||18||
smrtyupasthānenaiva nānyena |
kāmāptadu:khaviṡayā tvadhimātrā
kṡāntiriti varttate | agradharmasaṃśleṡādasau{5. ##Y.## ^dharmaśleṡād |} kāmāvacaradu:khālambanaiva | ata evoṡma-
gatādīnāṃ traidhātukadu:khādyālambanatvasiddhirniyamāvacanāt | yadā kila rūpārūpyapratipakṡādyekaika-
satyālambanāpahrāsena{6. ##Y.## pratipakṡādīnām…|} yāvat kāvāvacarameva du:khaṃ dvābhyāṃ kṡaṇābhyāṃ manasi karotyeṡā sarvaiva
madhyā kṡāntiryadaikameva kṡaṇaṃ tadadhimātreti |
@345
kṡaṇaṃ ca sā |
kṡaṇikā cāsau na prākarṡikī |
tathāgradharmā:
yathaivādhimātrā kṡānti: | te’pi hi kāmāvacaradu:khālambanā: kṡaṇikāśca laukikā-
ścaite’grāśca dharmā: | sarvalaukikaśreṡṭhatvāditi laukikāgradharmā: | vinā sabhāgahetunā mārgasya
tatpuruṡakāreṇākarṡaṇāt{1. ##Y.## mārgākarṡaṇāt |} | ta eta ūṡmagatādaya: smrtyupasthānasvabhāvatvāt prajñātmakā
ucyante |
sarve tu pañcaskandhā:
saparivāragrahaṇāt |
vināptibhi: ||19||
prāptayo noṡmagatādibhi: saṃgrhyante | mā bhūdāryasya tatsaṃmukhībhāvādūṡmagatādīnāṃ
saṃmukhībhāva iti | tatra trisatyālambanoṡmagatākara-[##15a. 18A. IV##]ṇe{2. ##Y. also reads like this. But is it## trisatyālambana ūṡmagatākaraṇe ?} dharmasmrtyupa-
sthānaṃ pratyutpannamanāgatāni catvāri bhāvyante | nirodhasatyālambane tadevobhayathā | sarvatrākārā:
sabhāgā:{3. ##Ms.## sabhāgā vivarddhane |} | vivardhane caturṇāmanyatamadanāgatāni catvāri | tatraiva nirodhālambane’ntyamanā-
gatāni catvāri ākārā: sarve | labdhatvādgotrāṇām | mūrdhākaraṇe catu:satyālambane’pi
nirodhālambanavardhane{4. ##Y.## ^vivardhane’pi |} cāntyamanāgatāni catvāri ākārā: sarve | trisatyālambanavardhane{5. ##Y.## vivardhane ##and adds## tu |}
catu{6. ##Ms. drops## tu |}rṇāmanyatamadanāgatāni catvāri ākārā: sarve | kṡāntīnāṃ sarvatra cāntyam{7. ##Y. omits## ca |} | anā-
gatāni catvāri ākārā: sarve | agradharmeṡvantyamanāgatāni catvāri ākārāścatvāra eva |
anyābhāvāddarśanamārgasādrśyācca |
iti nirvedhabhāgīyaṃ caturdhā
@346
ityetāni catvāri nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni yadutoṡmagataṃ mūrdhāna: kṡāntayo’gra-
dharmāśca | eṡāṃ dve mrdūnī calatvāt parihāṇita: kṡāntayo madhyamagradharmā adhimātram{1. ##Ms.## dharmmādhimātram |} | nirvedha-
bhāgīyānīti ko’rtha: | vidha vibhāge | niścito vedho nirvedha: āryamārgastena vicikitsā-
prahāṇāt satyānāṃ ca vibhajanādidaṃ du:khamayaṃ yāvat mārga iti | tasya bhāgo darśanamārgaikadeśa: |
tasyāvāhaka-[##15b. 18B. V##]tvena hitatvānnirvedhabhāgīyāni | taccaitaccaturvidhamapi nirvedha-
bhāgīyam 
bhāvanāmayam |
na śrutacintāmayam |
anāgabhyā{2. ##Ms.## anāgāmyā^ |}ntaradhyānabhūmikam{3. ##Ms. drops## bhūmika |}
anāgamyaṃ{4. ##Ms.## anāgāmyaṃ |} dhyānāntaraṃ catvāri ca dhyānānyasya bhūmistatsaṃgrhītatvāt | nordhvaṃ{5. ##Ms.## norddha… |}
darśanamārgaparivāratvāt | tadabhāva: kāmadhātvālambanatvāt | tasya ca pūrvaparijñeyapraheyatvāt |
teṡāṃ rūpadhātau pañcaskandhako vipāka: | paripūrakāṇyeva{6. ##Y.## paripūrikāṇyeva |}nākṡepakāṇi | bhavadveṡitvāt |
dve tvadho’pi vā ||20||
vāśabdo matavikalpārtha: | bhadantaghoṡakasya tu dve prathame nirvedhabhāgīye saptabhūmike kāmāvacare
api ta: |
sarvāṇyapi tvetāni catvāri
kāmāśrayāṇi
trīṇi manuṡyeṡvevotpadyante{7. ##Ms.## ^tpādyante |} | triṡu dvīpeṡu | utpāditapūrvāṇāṃ tu deveṡu saṃmukhībhāva: | caturthaṃ
deveṡvapi | trīṇi strīpuruṡā ubhayāśrayāṇi labhante |
agradharmān dvyāśrayān{8. ##Ms.## vyāśrayān |} labhate’ṅganā{9. ##Ms. drops## ṅganā |} |
@347
agradharmāstu stryeva dvyāśrayāna labhate | puruṡa: puruṡāśrayāneva | strītvasyāprati-
saṃkhyānirodhalābhāt | kathaṃ nirvedhabhāgīyānāṃ tyāga: |
bhūmityāgāttyajatyāryastāni
yadbhūmikānyanena pratilabbhāni bhavanti tāṃ bhūmiṃ tyajannāryastānyapi tya-[##16a.
17A. VI##]jati nānyathā bhūmityāga: punarbhūmisaṃcārāt |
anāryastu mrtyunā ||21||
prthagjanastu nikāyasabhāgatyāgenaiva tyajati satyasati vā bhūmisaṃcāre |
ādye dve parihāṇyā ca
tyajati mrtyunā ca prthagjana eva | āryasya tu nāsti tābhyāṃ parihāṇi: | kṡāntyagradharmābhyāṃ
tu prthagjanasyāpi nāsti parihāṇi: |
maulestatraiva satyadrk |
yo mauladhyānabhūmikāni nirvedhabhāgīyānyutpādayati sa tatraiva janmani satyānyavaśyaṃ
paśyati | tīvrasaṃvegatvāt |
apūrvāptirvihīneṡu
yadā vihīneṡu punarlābho bhavatyapūrvāṇyeva tadā labhyante na pūrvaṃ tyaktāni | pratimokṡa-
saṃvaravadanucitayatnasādhyatvāt | sati pratisīmādaiśike pareṇotpādayatyasati mūlādeva |
ete punarvihīniparihāṇī kiṃsvabhāve |
hānī dve asamanviti: ||22||
ubhe apyete asamanvāgamasvabhāve | parihāṇistu doṡakrtā nāvaśyaṃ vihāni: | guṇa-
viśeṡakrtā ca sā | parihīṇo{1. ##Ms.## parihāṇo |}’pyūṡmagatalābhī niyataṃ parinirvāṇadharmā bhavati | mokṡa-
bhāgīyātko viśeṡa: | satyadarśanāsannataratvasatyantarāye |
@348
mūrdhalābhī na mūlacchit
parihīṇo’pi mū-[##16b. 18B. VI##]rdhalābhī kuśalamūlāni na samucchinatti |
apāyāṃstu pāpādānantaryāṇyapi kuryāt |
kṡāntilābhyanapāyaga:{1. ##Ms.## kṡāntyalābhya…|} |
vihīnāyāmapi kṡāntau na punarapāyānyāti tadbhūmika{2. ##Ms.## tat… |}karmakleśadūrīkaraṇāt | kṡānti-
lābhādeva hi gatiyonyupapattyāśrayāṡṭamādibhavakleśānāṃ keṡāṃcidanutpattidharmatā pratilabhate |
apāyagatīnāmaṇḍajasaṃsvedajayonyorasaṃjñi{3. ##Ms.## ^rasaṃgi |}sattvottarakurumahābrahmopapattīnāṃ śaṇḍha{4. ##Y.## ṡaṇḍha |}paṇḍakobhaya-
vyañjanāśrayāṇāmaṡṭamādibhavānāṃ darśanaheyakleśānāṃ ca | tāṃ tu yathāyogaṃ mrdvadhimātrāyāṃ ca |
mrdvyāmapāyagatīnām | adhimātrāyāmitareṡām | nirvedhabhāgīyāni trigotrāṇi śrāvakādi-
gotrabhedāt | tatra
śiṡyagotrā{5. ##Ms. looks like## śotrā... |}nnivartya{6. vivarttya ##below in Bh.## |} dve buddha: syāt
ūṡmagataṃ mūrdhānaṃ ca śrāvakagotrādutpannaṃ vyāvartya punarbuddha: syādityasti saṃbhava: | kṡāntau tu
labdhāyāṃ nāstyeva saṃbhava: | kiṃ kāraṇam | apāyānāṃ kila vyāvrttatvāt | bodhisattvāśca
parahitakriyāpāratantryādapāyānapyavagāhanta iti | tasyaiva tu gotrasyāvivartyatvādasaṃbhava: |
trīṇyapītara: ||23||
vivartya{7. nivarttya ##in karikā# |} syāditi vartate | trīṇyapi nirvedhabhāgī-[##17a. 18A. VII##]yāni śrāvaka-
gotrādvyāvartya buddhādibhava: syāt pratyekabuddha ityartha: | pratyekabuddhagotrāṇi tu vyāvartayituma-
śakyāni |
ābodhe: sarvamekatra dhyānāntye śāstrkhaḍgayo: |
śāstā buddha: khaḍgaviṡāṇakalpa: pratyekabuddha: | tayorekatraivāsane caturthameva dhyānaṃ
niśrityaniñjyapaṭusamādhitvānnirvedhabhāgīyānyārabhya yāvadvodhirutpadyate | kṡayānutpādajñāne hi
@349
bodhiriti paścādupapādayiṡyāma: | aśubhāmārabhya yāvadbodhirityapare | yeṡāṃ tu khaṅgādanyo’pi
pratyekabuddho’sti tadgotrāṇāṃ vyāvartanāpratiṡeṡa:{1. ##Y.## vyāvarttanasyāpratiṡedha: |} | kiṃ puna: prathama eva janmani krtaprayogo
nirvedhabhāgīyānyutpādayet | naitadasti | avaśyaṃ hi
prāktebhyo mokṡabhāgīyaṃ
utpādayitavyam | sarvasvalpaṃ hi 
kṡipraṃ mokṡastribhirbhavai: ||24||
ekasmin{2. ##Ms.## ekasminjanmani |} janmani mokṡabhāgīyaṃ kuśalamūlamutpādayet | dvitīye nirvedhabhāgīyāni | trtīye
āryamārgam | bījaviropaṇa{3. ##Y.## vījāvaropaṇa |}sasyābhivrddhiphalotpattikramavat | krameṇa hi saṃtānasyāsyāṃ
dharmatāyāmavatāraparipākavimuktayo bhavantīti | tacca punarmokṡabhāgīyaṃ varṇayanti |
śrutacintāmayaṃ
na bhāvanāmayam | kati karmāṇi |
[##17b. 18B. VII##] trīṇi karmāṇi 
prādhānyena tu manaskarmma | tatpraṇidhānaparigrahāttu{4. ##Y.## ^parigrahaṇāt |} kāyavākkarmāpi mokṡabhāgīyaṃ bhavati |
kaścidekabhikṡāmapi dattvaika{5. ##Ms.## dattveka |} śikṡāmapi cādāya mokṡābhilāṡabalādhānānmokṡabhāgīyānyākṡipati |
tattvetat 
ākṡipyate nrṡu |
manuṡyeṡveva triṡu dvīpeṡu | nānyatra | prajñānirvedayorabhāvādyathāyogam | uktaṃ prasaṅgena mokṡa-
bhāgīyam |
abhisamayakramastu vaktumārabdha: | tatra ca yāvadagradharmā uktā: | śeṡaṃ vaktavyam |
ata idamucyate |
@350
laukikebhyo’gradharmebhyo dharmakṡāntiranāsravā{1. ##Ms.## ^nāśravā |} ||25|| 
laukikāgradharmānantaramanāsrava{2. ##Ms.## ^mānāśrava |} dharmajñānakṡāntirutpadyate | kasminnālambane |
kāmadu:khe
kāmāvacaradu:khamasyā ālambanam | seyaṃ du:khe dharmajñānakṡāntirityucyate | anāsravajñānārthaṃ
ni:ṡyandena viśeṡaṇam | karmajñānārthaṃ kṡānti: | puṡpaphalavrkṡavat | saiva ca niyāmā{3. ##Ms.## niyamā |}vakrāntirityu-
cyate | samyaktvaniyāmāvakramaṇāt | samyaktvaṃ nirvāṇamuktaṃ{4. ##Y.## nirvāṇamityuktam |} sūtre | tatra niyamo niyāma
ekāntībhāva: | tasyābhigamanamavakramaṇam{5. ##Ms.## tasyabhi^…|} | tasyāṃ cotpannāyāmāryapudgala ucyate | anā-
gatayā prthagjanatvaṃ vyāvartyate | etadeva tasyā: kāritramanāgatāyāmabhyupagamyate nānya-[##18a. 
18A. VIII##]t | pradīpajātivat | laukikāgradharmairityapare{6. ##Y.## laukikairagra^ |} | na taddharmatvāttadvirodhitvāda-
doṡa: | śatruskandhārūḍh+atadghātanavat{7. ##Ms.## tat |} | ubhayairityapare | ānantaryavimuktimārgasādharmyāditi |
tato’traiva dharmajñānaṃ
tata: punardu:khe dharmajñānakṡānteranantaramatraiva kāmāvacare du:khe dharmajñānamutpadyate |
tat du:khe dharmajñānamityucyate | anāsravādhikāra: sarvatra veditavya: | yathā ca kāmāvacare
du:khe dharmajñānakṡāntirdharmajñānaṃ cotpadyate
tathā puna: |
śeṡe du:khe’nvayakṡāntijñāne{8. ##Ms.## ^nvayajñāna kṡāntijñāne |}
du:khe dharmajñānānantaraṃ rūpārūpyāvacare du:khe samastālambanānvayajñānakṡāntirutpadyate | sā
du:khe’nvayajñānakṡāntirityucyate | tato’nvayajñānamutpadyate | tat du:khe’nvayajñānamityucyate |
prathamato dharmatattvajñānāddharmajñānam | tadanvayādūrdhvaṃ du:khālambanamanvayajñānam | tathaivānugamanāt |
yathā caitāni du:khasatye catvāri kṡāntijñānānyutpadyante
@351
satyatraye{1. ##Ms.## satyatraya |} tathā ||26||
du:khānvayajñānādanantaraṃ kāmāvacare samudaye dharmajñānakṡāntirutpadyate | tata: samudaye dharmajñānam |
evaṃ samanantarotpattikrameṇa śeṡe samudaye’nvayajñānakṡānti: samudaye’nvayajñānam kāmāvacaradu:kha-
nirodhe{2. ##Ms.## ^nirodhandharmma |}dharmajñānakṡāntirni-[##18b. 18B VIII##]rodhe dharmajñānaṃ śeṡe nirodhe’nvayajñānakṡānti-
nirodhe'nvayajñānaṃ kāmāvacaradukhapratipakṡamārge dharmajñānakṡāntirmārge dharmajñānaṃ śeṡe mārge{3. ##Ms.## śeṡamārge |}’nvya
jñānakṡāntirmārge’nvayajñānam |
iti ṡoḍaśacitto’yaṃ satyābhisamaya:
ityanena krameṇāyaṃ satyānāmabhisamaya: ṡoḍaśacittako bhavati | ye tarhi nikāyāntarīyā:
satyānāmekābhisamayaṃ varṇayanti | abhiprāya eṡa{4. ##Ms.## eṡo |} draṡṭavya: | abhedena hyabhisamaya ucyate
satyeṡu |
tridhā |
darśanālambakāryākhya:{5. ##Ms.## ^lambanākāryākhya: |}
darśanābhisamayo’nāsravayā prajñayā satyānām | ālambanābhisamayastatsaṃprayuktairvedanādi-
bhirapi | kāryābhisamayo viprayuktairapi śolajātyādibhi: | du:khe hi drśyamāne tasya trividho’bhi-
samaya: samudayādīnāṃ{6. ##Ms.## samudāyā^ |} kāryābhisamaya: | prahāṇasākṡātkaraṇabhāvanāt | tadyadi satyānāṃ darśanābhi-
samayaṃ pratyekābhisamayaṃ brūyāt | ayuktaṃ brūyādākārabhedāt | athāpyanātmākāreṇa sarveṡāṃ{7. ##Y. adds## satyānām |}
darśanamiti brūyāt | na tarhi satyānāṃ du:khādito darśanaṃ syāt | evaṃ ca{8. ##Y.## tathā ca sati |}sūtravirodha: |{9. ##Ms.## ^virodha ihā^ |}
“ihāryaśrāvakasya du:khaṃ vā du:khato manasi kurvata: samudayaṃ vā samudayato yāvat{10. ##Ms.## yāvatmārga^ |} mārga vā
mārgato manasi kurvato’nāsrave-[##19a 18A1. I##]ṇa manasikāreṇa saṃprayukto yo dharmāṇāṃ
pravicaya”{11. ##Y.## vicaya |} iti | bhāvanāmārga evamiti cet | na | yathādarśanaṃ bhāvanāt | athāpyekasya
@352
darśanāccheṡeṡu vaśitvalābhādekābhisamayaṃ brūyānna doṡa: syāt | antarā tu vyutthānamasti 
nāstīti vicāryaṃ syāt | atha punarbrūyāt du:khameva parijānansamudayaṃ prajahāti nirodhaṃ sākṡāt 
karoti mārgaṃ bhāvayati | ata ekābhisamaya iti | evamapi na doṡa: syādekasya darśane śeṡāṇāṃ
kāryābhisamayavacanāt | darśanābhisamayaṃ tu prati sūtre satyānāṃ krameṇābhisamaya ukto lakṡyate |
“nahaiva grhapate satyānāmekābhisamayo’pi pūrvābhisamaya”{1. ##It seems to be## anupūrvābhisamaya (##see## sphuṭārthā P. 543) |} iti vistareṇa sadrṡṭāntāni trīṇi
sūtrāṇi | “yo du:khe niṡkāṅkṡo nirvicikitso buddhe’pi sa” iti sūtrādekābhisamaya iti
cet | na |{2. ##Y.## nā samudā... |} asamudācārāvaśyaṃprahāṇābhisaṃdhivacanāt | ya eṡa ukta: ṡoḍaśacittako’bhi-
samaya:
so’gradharmaikabhūmika: ||27||
yadbhūmiko’gradharmastadbhūmikānyetāni ṡoḍaśa cittāni | te puna: ṡaḍbhūmikā ityuktaṃ
prāk | kasmāt puna: kṡāntayo jñānāni cāvaśyaṃ bhavanti | yasmāt 
kṡāntijñānānyanantarya{3. ##Ms.## kṡāntijñānānyantarya |} muktimārgā yathākramam |
anantaryamārgā:{4. ##Ms.## ānantaryamārgā: |} kṡāntaya: kleśaprāptivicchedaṃ pratyantarayitumaśakyatvāt{5. ##Y. adopts the reading## anantaryaśakyatvāt ##and gives in note## antarayituṃ śa ##Mss## |} | vimuktimārgā-
[##19b. 18B1. I##]stu jñānāni | kleśaprāptivimuktānāṃ visaṃyogaprāptisahotpādāt | ata
ubhayairavaśyaṃ bhavitavyam | dvābhyāṃ cauraniṡkāsanakapāṭapidhānavat | yadi punardvitīyenānantarya-
mārgeṇaiva saha visaṃyogaprāptirutpadyeta kiṃ syāt | prahīṇavicikitsaṃ jñānaṃ tatraivālambane notpannaṃ
syāt | kṡāntibhi: kleśaprahāṇānnava saṃyojananikāyā jñānabadhyā iti śāstravirodha iti
cet | na | kṡāntīnāṃ jñānaparivāratvāt | rājaparivārakrtasya rājakrtavyapadeśavat |
kiṃ puna: sarvāṇi ṡoḍaśacittāni satyadarśanāddarśanamārga: | netyāha | kiṃ tarhi |
adrṡṭadrṡṭedrṅmārgastatra pañcadaśa kṡaṇā: ||28||
@353
du:khadharmajñānakṡāntimārabhya yāvat{1. ##Ms.## yāvatmārge |} mārge’nvayajñāna kṡāntirete pañcadaśa kṡaṇā darśana-
mārga: | ki kāraṇam | adrṡṭasatyadarśanāt | ṡoḍaśe tu nāstyapūrvaṃ dravyamiti | yathādrṡṭābhya-
sanādbhāvanāmārga{2. ##Ms.## ^bhyasānā^ |} eva | nanu ca tenāpyadrṡṭaṃ paśyati mārge’nvayajñānakṡāntim{3. ##Y.## mārgānvaya...|} | satyaṃ prati
cintā na kṡaṇam | na hi kṡaṇenādrṡṭena satyamadrṡṭaṃ bhavati | yathā naikena{4. ##Ms.## nekena | ##Y.## naika |} luṅgenālūnena kedāra-
malūnaṃ bhavati | phalatvādaṡṭajñānaṡoḍaśākārabhāvanāt pūrvamārgavihāne: prābandhikatvācca mārgānvaya
jñānaṃ bhāvanāmārga: | aparihāṇistu darśanaheyakleśa-[##20a. 18A1. 11##]prahāṇasaṃdhāraṇāt |
ata eva darśanamārga iti cet | na | atiprasaṅgāt | sapta jñānāni kasmāddarśanamārga: |
darśanasyāsamāptatvāt | na hi sarva satyadarśanaṃ samāptamiti tadantarālatvāttānyapi darśanamārga: |
uktaṃ yathā darśanamārgo bhāvanāmārgaścotpadyate |
yathedānīmutpannāryamārgāṇāṃ pudgalānāṃ vyavasthānaṃ tathā vakṡyāma: | ya ete darśanamārga-
svabhāvā:{5. ##Ms.## darśanārga...##or## darśamārga...|} pañcādaśa kṡaṇā uktā veditavyau
mrdutīkṡṇendriyau teṡu śraddhādharmānusāriṇau |
mrdvindriyasteṡu vartamāna: śraddhānusārītyucyate | tīkṡṇendriyo dharmānusārīti | śraddhayānusāra:
śraddhānusāra: | so’syāstīti śraddhānusārī | śraddhayānusartuṃ{6. ##Ms.## śraddhānusarttuṃ |} śīlamasyeti vā | pūrvaṃ parasaṃpratyaye-
nārthānusaraṇāt{7. ##Y.## parapratyayenā...|} | evaṃ dharmānusārī | pūrvaṃ svayameva sūtrādibhirdharmairarthānusaraṇāt | tau puna:
ahīnabhāvanāheyau phalādyapratipannakau ||29||
phalānāmādyaṃ srotaāpattiphalaṃ sarvaphalaprāptau tasya prathamatvāt | tāveva śraddhādharmāṃnusāriṇau
yadi pūrvaṃ laukikena mārgeṇāprahīṇabhāvanāheyau bhavata: sakalabandhanau tau srotaāpattiphalaprati-
pannakāvucyete |
yāvat pañcaprakāraghnau
yadi pūrvaṃ laukikena mārgeṇa kāmāvacarāṇāṃ bhāvanāheyānāṃ yāvat [##30b. 18B1. 
II##] pañca prakārā: prahīṇā bhavanti | tathaiva prathamaphalapratipannakāvucyete |
@354
dvitīye’rvāṅnavakṡayāt
dvitīyanimittaṃ dvitīye | yadi tayostasmāt pareṇa ṡaṭ saptāṡṭau vā prakārā: pūrva
prahīṇā bhavanti | dvau{1. ##Y. omits## dvau |} tau dvitīyaphalapratipannakāvucyete | katamacca dvitīyam | sakrdāgāmi 
phalam |
kāmādviraktābūrdhvaṃ vā trtīyapratipannakau ||30||
yadi punarnavamasyāpi prakārasya prahāṇāt kāmadhātorvītarāgau bhavata ūrdhvaṃ vā{2. ##Y.## ca |} yāvadā-
kiñcanyāyatanāt tau trtīya{3. ##Ms. drops## ya |}pratipannakāvucyete | katamacca trtīyam | anāgāmiphalam |
ṡoḍaśe tu phalasthau tau yatra ya: pratipannaka: |
ṡoḍaśe tu citta utpanne tau na puna: śraddhādharmānusāriṇāvucyete | nāpi pratipannakau |
kiṃ tarhi | phalasthau | yatra phale ya: pratipannako bhūta: sa tadānīṃ tatra phalasthito bhavati |
srotaāpattiphale sakrdāgāmiphale vā anāgāmiphale vā | arhattvaṃ tu na śakyamādita: prāptum |
darśanamārgeṇa bhāvanāheyānāmaprahāṇāt{4. ##Y.## ^heyāprahāṇāt |} | pūrvaṃ ca bhavāgravairāgyāsaṃbhavāt |
śraddhādhimuktadrṡṭyāptau mrdutīkṡṇendriyau tadā ||31||
tasminkāle yo mrdvindriya: śraddhānusāripūrvī sa śraddhādhimukta ityucyate | yastīkṡṇendriyo
dharmānusāripūrvī sa drṡṭiprāpta ityucyate | śraddhā-[##21a. 18A1. III##]prajñādhikatvenādhimokṡa-
drṡṭiprabhāvitatvāt | kiṃ puna: kāraṇaṃ prahīṇapañcaprakāro’pi ṡoḍaśe citte srotaāpanna evocyate
na sakrdāgāmiphalapratipannaka: | yasmāt 
phale phalaviśiṡṭasya lābho mārgasya nāstyata: |
nāprayukto viśeṡāya phalastha: pratipannaka: ||32||
phale hi labhyamāne phalaviśiṡṭo mārgo na labhyata ityeṡa niyama: | ata: phalastho yāvanna
viśeṡāya prayujyate phalāntaraprāptau tāvat pratipannako nocyate | evamanyatrāpi phale vedi-
tavyam | yastu trtīyadhyānavītarāgo’dharāṃ bhūmiṃ niśritya niyāmamavakrāmati so’vaśyaṃ phala viśiṡṭaṃ
@355
mārga saṃmukhīkaroti | anyathā hi sa tasmādūdhrvopapanna: sukhendriyeṇāsamanvāgata: syāt | evaṃ
tāvadbhūya: kāmavītarāgāṇāṃ niyāmāvakrāntau pudgalavyavasthānam |
ānupūvikaṃ tu vaktavyam | ata idaṃ tāvadvyavasthāpyate | yathaite kāmadhātau navaprakārā:
kleśā upadiṡṭā evaṃ
navaprakārā doṡā hi bhūmau bhūmau
yāvadbhavāgre | yathā ca doṡā:{1. ##Ms.## doṡāstathā |}
tathā guṇā: |
tatpratipakṡā apyānantaryavimuktimārgākhyā guṇā bhūmau bhūmau navaprakārā eva | kathaṃ
krtvā |
mrdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmrdvādibhedata: ||33||
mrduma-[##21b. 18B1. III##]dhyādhimātrā hi trayo mūlaprakārā: | teṡāṃ puna: pratyekaṃ
mrdumadhyādhimātratvena trividhatvāt nava vyavasthāpyante | tadyathā mrdumrdu: prakāro mrdumadhyo
mrdvadhimātro madhyamrdurmadhyamadhyo madhyādhimātro’dhimātramrduradhimātramadhyo’dhimātrādhimātraśceti |
tatra mrdumrdunā mārgeṇādhimātrādhimātrasya kleśasya prahāṇam | evaṃ yāvadadhimātrādhimātreṇa
mrdumrdo: | ādita evādhimātramārgāsaṃbhavādutpannādhimātramārgasya cādhimātrakleśāsaṃbhavāt |
audāriko hi malaścelātpūrvaṃ nirdhūyate paścāt sūkṡma: | audārikaṃ ca tama: sūkṡmeṇālokena
hanyate sūkṡmaṃ cādhimātreṇetyeṡa drṡṭāntayoga: | śuklā hi dharmā balavanto durbalāstu krṡṇā: |
kṡaṇikamrdukenāpyāryamārgeṇānādisaṃsāraparaṃparāpyāyitādhimātrāṇāṃ{2. ##Y.## ^dhyāpitādhimātrāṇāṃ |} kleśānāmunmūlatvāt{3. ##Y.## nmūlanāt |} |
bahukālasaṃbarddhitānāṃ{4. ##Y.## subahu...|} doṡāṇāṃ trivrtkarṡavat{5. ##Y.## trivrtkarṡaniṡkarṡaṇavat | ##Ms. seems to drop## niṡkarṡa |} kṡaṇikālpapradīpamahātamopaghātavacya{6. ##Y. seems to be## tamoghātavat | ##Ms. Is it## mahātamaupaghātavacca |} | evaṃ
navaprakāreṡu kleśeṡu sarvatra 
akṡīṇabhāvanāheya: phalastha: saptakrtpara: |
@356
yasya hi phalasthasyaiko’pi bhāvanāheya: prakāro’prahīṇa: sa srotaāpanna: | saptajanmāni karotīti
saptakrt | para: sarvāntya: | na hi [##22a. 18A1. IV##] sarvasaptakrditi | saptakrtva:parama
iti sūtrapāṭha: | saptakrtva: paramaṃ janmā’syetyartha: | prakarṡe paramaśabda: | nirvāṇasroto{1. ##Ms. drops## ṇa |}
hi mārgastena tatra gamanāt | tadasāvāpanna{2. ##Ms.## tadāsā...|} āgata: prāpta iti srotaāpanna: | kathamāpanna: |
ādyamārgalābhāccet aṡṭamako’pi syāt | ādyaphalalābhāccet | bhūyovītarāgo’pi syāt |
kāmavītarāga:{3. ##Y. adds## api syāt |} | sarvaphalaprāpiṇamadhikrtyādyaphalalābhāt | kiṃ puna: kāraṇaṃ sa eva nāṡṭamaka: |
pratipannakaphalamārgalābhāt{4. ##Ms.## pratipannaka: |} darśanabhāvanāmārgalābhāt sakalasroto’bhisamayācca mārgānvayajñāne |
sa eva tasmādanyānsaptopapattibhavānmanuṡyeṡu pratisaṃdadhāti saptāntarābhavān | evaṃ deveṡvityaṡṭā-
viṃśatibhavān pratisaṃdadhāti | saptakasāmānyāttu saptakrtva: | parama ukta: | saptasthānakauśala-
saptaparṇavaditi vaibhāṡikā: | yattarhi sūtra uktaṃ “asthānamanavakāśo yaddrṡṭisaṃpanna: pudgalo’ṡṭamaṃ
bhavamabhinirvartayiṡyati | nedaṃ sthānaṃ vidyata” iti | ekasyāṃ gatāvityabhiprāya: | yathārutaṃ
vā kalpyamāne’ntarābhavo’pi na syāt | evamapyūrdhvaṃsrotaso bhavāgraparamasyaikasyāṃ gatāvaṡṭama
upapattibhāvo [##22b. 18B1. IV##] na prāpnoti | kāmadhātvabhisaṃdhivacanādadoṡa:{5. ##Ms.## ^dhātvā |} |
kimatra jñāpakaṃ sūtraṃ yuktirvā | iha caiva kiṃ jñāpakaṃ pratyekaṃ devamanuṡyeṡu saptakrtvo na punarubhayeṡveva
saptakrtva iti | evaṃ hi paṭhyate | “saptakrtvo devāśca manuṡyāśce”ti | pratyekamapi tu kāśyapīyā:
paṭhanti | “saptakrtvo devān saptakrtvo manuṡyāni”ti | nātrābhiniveṡṭavyam | yaśca manuṡyeṡu srota-
āpanno bhavati sa tānevāgamya parinirvāti | yo deveṡu sa tāneva | kiṃ puna: kāraṇamaṡṭamaṃ bhavaṃ
nābhinirvartayati | tāvatā kālenāvaśyaṃ saṃtatiparipākāt | mārgo hi sa tajjātīya: | saptapadāśī-
viṡa{6. ##Y.## āśīrviṡa |} daṡṭavaccāturthakajvaravacca | saptasaṃyojanāvaśeṡatvācca | dve avarabhāgīye pañca cordhvabhāgīyā-
nīti | antareṇāpyāryamārge saṃmukhīkurvāṇo na parinirvāti | tāvat bhavavedanīyasya karmaṇo
balādhānāt | asati buddhotpādagrahastha evārhattvaṃ prāpnoti | agāraṃ tu{7. ##Ms.## agārāntu |} punarnādhyāvasati |
dharmatāpratilambhikaṃ tu bhikṡuliṅgaṃ pratilabhate | anyāśramikaṃ liṅgenetyapare | kasmādavinipātaka-
dharmā{8. ##Y.## avinipātadharmā: |} bhavati | tadgāmi{9. ##Ms.## tatgāmi...| ##Y.## tadgāmikakarma ##and gives in note ^mi Mss## |}karmānupacayādupacitavipākadānavai-[##23a. 18A1. V##]guṇyācca
saṃtaterbalavatkuśalā{10. ##Y.## kuśalamūlā^ |}dhivāsanātprayogāśayaśuddhita: | apāyanipāte tu karmaṇyasau kṡāntimapi
notpādayet | āha cātra
@357
“krtvā budho’lpamapi pāpamadha: prayāti
krtvā budho mahadapi prājahātyanartham 
majjanyadho’lpamapi vāriṇi saṃhataṃ hi
pātrīkrtaṃ mahadapi plavate tadeva” iti |
du:khasyāntaṃ karotīti ko du:khasyānta: | yasmāt pareṇa du:khaṃ nāsti | apratisaṃdhikaṃ
du:khaṃ karotītyartha: | athavā nirvāṇamanta: | kathaṃ nirvāṇaṃ karoti | tatprāptivibandhāpa-
nayanāt | yathākāśaṃ kuru maṇḍapaṃ pātayeti bhavanti vaktāra: | anyo’pi ca{1. ##Y.## vā |} syātsaptakrtva:
paramo na tu niyata iti nocyate | evaṃ tāvadakṡīṇabhāvanāheya: phalastha: saptakrtva: paramo
bhavati |
tricaturvidhamuktastu dvitrijanmā kulaṃkula: ||34||
sa eva srotaāpannastribhi: kāraṇai: kulaṃkulo bhavati | kleśaprahāṇatastricatu:prakāra-
prahīṇatvāt | indriyatastatpratipakṡānāsravendriyalābhāt | janmato dvitrijanmāvaśeṡatvāt |
śloke tu dvayorgrahaṇaṃ srotaāpannasya paścātprahīṇe sati tatpratipa-[##23b. 18B1. V##]kṡānāsra-
vendriyasyānuktasiddhatvāt | janma tu kadācidalpīya: syāt | pareṇa bhavyatvād | ato’sya
grahaṇam | kasmānna pañcaprakāraprahaṇāt{2. ##Ms.## prakārā ##but## ākāra ##seems to be cancelled## |} | tatprahāṇe ṡaṡṭhasyāvaśyaṃ prahāṇāt | nahi tasyaika:
prakāra: phalaṃ vighnayituṃ samartha: | ekavīcikasyeva{3. ##Ms.## ^vīcikasyaiva |} dhātvanatikramāt{4. ##Ms.## dhāttvatinati^ |} | sa eva kulaṃkulo
dvividha: | devakulaṃkulo yo deveṡu dve trīṇi vā kulāni saṃśritya{5. ##Y.## saṃsrtya |} parinirvāti tatra vā’nyatra
vā devanikāye | manuṡyakulaṃkulo yo manuṡyeṡu tatra vā’nyatra vā dvīpe parinirvāti | sa eva
puna: phalastha:
āpañcamaprakāraghno dvitīyapratipannaka: |{6. ##Ms. drops## ka: |}
yasya phalasthasyaikaprakāro yāvatpañcama: prahīṇo bhavati asau dvitīyaphalapratipannako veditavya: |
kṡīṇaṡaṡṭhaprakārastu sakrdāgāmyasau puna: ||35||
@358
dvitīyaphalaprāpto bhavati | devān gatvā sakrnmanuṡyalokāgamanātsakrdāgāmī |
pareṇa janmābhāvāt | rāgadveṡamohānāṃ ca tanutvādityucyate | mrduprakārāvaśeṡatvāt | sa eva
puna: phalastha: |
kṡīṇasaptāṡṭadoṡāṃśa ekajanmaikavīcika: |
trtīyapratipannaśca
tribhi: kāraṇai: | sa eva sakrdāgāmyekavīciko veditavya: | sa-[##24a. 18A1. VI##]
ptāṡṭaprakāraprahāṇāt | tatpratipakṡānāsravendriyalābhādekajanmāvaśeṡatvāt | kathamasyaika:
prakāra: phalaṃ vighanayituṃ śaknoti | dhātvatikramāt | ‘avasthātraye hi karmāṇi vighnāyopatiṡṭhanta”
ityuktaṃ prāk | yathā karmāṇyevaṃ kleśā api veditavyā iti | vipākani:ṡyandaphalabhūmyati-
kramāt | vīcirnāmāntaraṃ tasya caika{1. ##Y.## vaika^ |}janmavyavahitatvāt nirvāṇasya ekakleśaprakāravyavahita-
tvādvā’nāgāmiphalasyaiko vīcirasyetyekavīcika: | trtīyaphalapratipannakaścaikavīciko{2. ##Ms. On the top margin one more## prati ##is written.
In that case it should be## trtīyaphalaṃ prati pratipannakaścaikavīciko veditavya: |} vedi-
tavya: prahīṇasaptāṡṭaprakāra: | pūrvaprahīṇaprakārastu phalaprāptau na tāvatkulaṃkulo bhavatyekavīciko
vā yāvatphalaviśiṡṭo mārgo na saṃmukhīkrta: |
so’nāgāmī navakṡayāt ||36||
sa eva puna: phalastho navaprakāraprahāṇādanāgāmī upadiṡṭa: | kāmadhātvanāgamanāt |
“pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇādi”tyucyate prahāṇasaṃkulanāt{3. ##Y.## ^saṃkalanāt |} | avaśyaṃ dve
trīṇi vā pūrvaṃ prahīṇāni bhavanti |
so’ntarotpannasaṃskārāsaṃskāraparinirvrti: |
ūrdhvaṃsrotāśca
antarā pariniṃrvrtirasyetyantarāparinirvrti: | evamutpannasya{4. ##Y. suggeets one reading to be## evamutpanne’sya |} saṃskāreṇāsaṃskāreṇeti
yojyam | sa evānāgā-[##24b. 18B1. VI##]mī puna: pañcadhā bhavati{5. ##Ms.## bhavanti |} | antarāparinirvāyī
@359
yo’ntarābhave parinirvāti | upapadyaparinirvāyī ya upapannamātro na cirāt parinirvātyabhiyukta-
vāhimārgatvāt | sopadhiśeṡanirvāṇena{1. ##Y. One reading is##...śeṡeṇa... |} | so’pi nirupadhiśeṡeṇetyapare{2. ##Y.## ^śeṡanirvāṇena |} | nāyurutsargāvaśi-
tvāt{3. ##Y.## na | āyu^ |} | sābhisaṃskāraparinirvāyī kila upapadyāpratiprasrabdhaprayoga: | sābhisaṃskāraṃ parinirvātya-
bhiyuktāvāhimārgatvāt{4. ##Ms.## ^bhiyuktavāhi^ |} | anabhisaṃskāraparinirvāyī tvanabhisaṃskāreṇābhiyogavāhimārgā-
bhāvāt | saṃskrtāsaṃskrtālambanamārganirvāṇādityapare | tattu na | atiprasaṅgāt | sūtre
tvanabhisaṃskāraparinirvāyī pūrvaṃ paṭhyate | tathaiva ca{5. ##Y. adopts the reading## tathaiva ##and gives in note## ^thā ca ##Mss## |} yujyate | vāhyavāhimārgayoranabhi saṃskārābhi-
saṃskārasādhyatvādayatnayatnaprāptita: | upapadyaparinirvāyiṇastu vāhitaro’dhimātrataraśca mārgo
mrdutarāścānuśayā iti | ūrdhvasrotā yasyordhvaṃ gatirna tatraiva parinirvāṇaṃ yatropapanna: | sroto{6. ##Ms.## ^papannaśroto |}
gatirityeko’rtha: |
sadhyāne vyavakīrṇe’kaniṡṭhaga: ||37||
ūrdhvaṃsrotā dvivadho hetuta: phalataśca | hetuto vyavakīrṇāvyavakīrṇadhyānatvāt | phalato’kaniṡṭha-
bhavāgraparamatvāt tatra yena dhyānaṃ vyavakīrṇaṃ so’kani-[##25a. 18A1. VII##]ṡṭhān gatvā
parinirvāti |
sa pluto’rdhapluta: sarvacyutaśca
sa punareṡo’kaniṡṭhaparama ūrdhvaṃsrotāstrividha: | plutādibhedāt | tatra pluto nāma ya
iha dhyānāni vyavakīrya dhyānacayāt parihīṇa: prathamaṃ dhyānamāsvādya brahmakāyikeṡūpapanna: pūrvā-
bhyāsavaśāccaturthaṃ dhyānaṃ vyavakīrya tasmāt pracyuto’kaniṡṭheṡūpapadyate | eṡa{7. ##Ms.## eṡā |} hi madhyānimajja-
nāt pluta: | ardhapluto nāma yastata: śuddhāvāseṡūpapadya madhyādekamapi sthānāntaraṃ vilaṅghyāka-
niṡṭhān praviśati | mahābrahmasvāryo nopapadyate drṡṭisthānatvādekanāyakatvācceti{8. ##Y.## ^māyaka^ |} | sarvacyuto
nāma ya: sarvāṇi sthānāntarāṇi saṃcaryākaniṡṭhān praviśati | na ca kadācidanāgāmī |
tatraivotpattyāyatane dvitīyaṃ janmābhinirvartayati | viśeṡagāmitvāt | evaṃ cāsya paripūrṇama-
nāgāmitvaṃ bhavati | yatropapannastasyādhastatra cātyantamanāgamanāt | evaṃ tāvaddhyāne vyava-
kīrṇe’kaniṡṭhago veditavya: | tata:
@360
anyo bhavāgraga:{1. ##G.## bhavāgraja: |} |
avyavakīrṇadhyāna ūrdhdhaṃsrotā bhavāgraniṡṭho bhavati | sa hi samāpattyantarāṇyāsvādayan sarva-
sthānāntareṡūpapadyāpraviśyaiva śuddhāvāsānārūpyakramotpattito bhavāgraṃ gatvā parinirvāti | śamatha-
cari [##25b. 18B1. VII##]to hyeṡa: | pūrvakastu vipaśyanācarita: | antarāpi tu{2. ##Y. omits## apitu |} pari-
nirvāṇamūrdhvaṃsrotaso yujyamānaṃ paśyāma: | akaniṡṭhabhavāgraparamatvaṃ tu pareṇa gatyabhāvādyathā sapta
krtva:paramatvaṃ strotaāpannasyeti | ime tāvat pañca rūpopagā anāgāmina: |
ārūpyagaścaturdhā’nya:
anya ārūpyago’nāgāmī yo rūpavītarāga itaścyutvārūpyeṡūpapadyate | sa punaśca-
turvidha upapadyādiparinirvāyibhedāt | ta ete ṡaḍanāgāmino bhavanti | tata:
iha nirvāpako’para: ||38||
ihaiva janmanyapara: parinirvāti | sa drṡṭadharmaparinirvāyī saptama: |
punastrīṃstrividhān krtvā nava rūpopagā: smrtā: |
punastrayāṇāmanāgāmināṃ tridhā bhedādrūpopagā navānāgāmino{3. ##Ms.## nāvā... |} bhavanti | katameṡāṃ{4. ##Y.## kathameṡāṃ |}
trayāṇām | antaropapadyaparinirvāyiṇorūrdhvasrotasaśca | kathaṃ tridhā bhedāt | antarāpari-
nirvāyiṇastāvadāśvanāśuciraparinirvāṇāt drṡṭāntatrayeṇa | upapadyaparinirvāyiṇa upapadyābhi-
saṃskārānabhisaṃskāraparinirvāṇāt | sarve hyete trayo’pyupapanna{5. ##Y. omits## trayo’pi ##and reads## upapadya |}parinirvāṇādupapadyaparinirvāyiṇa: |
ūrdhvaṃsrotasa: plutādibhedāt | sarveṡāṃ vā trayāṇāmāśvanāśu-[##26a. 18A1. VIII##]cirapari-
nirvāṇāditi tritvam |
tadviśeṡa: puna: karmakleśendriyaviśeṡata: ||39||
teṡāṃ punastrayāṇāṃ navānāṃ cānāgāmināṃ karmakleśendriyaviśeṡādviśeṡa: | trayāṇāṃ
tāvadabhinirvrttyupapadyāparaparyāyavedanīyakarmopacitatvādyathākramaṃ mrdumadhyādhimātrakleśasamudācāra-
@361
tvādadhimātramadhyamrdvindriyatvācca | teṡāmapi navānāṃ{1. ##Y. omits## navānāṃ |} pratyekamata eva yathāyogaṃ viśeṡa: |
prathamayostrikayo: kleśendriyaviśeṡāt pūrvavat | paścimasya trikasyāparaparyāyavedanīyakarmaviśe-
ṡācceti | ta ete navaprakārakleśendriyatvānnavānāgāmino bhavanti | kathaṃ tarhi sūtre sapta
satpuruṡagatayo deśitā: |
ūrdhvaṃsroturabhedena{2. ##Ms.## ^śrotu... |} sapta sadgatayo matā: |
ūrdhvaṃ sravaṇadharmā{3. ##Y.## ūddharvasravaṇadharmā | ##Ms.## ūdhvaṃśravaṇadharmā |} ūrdhvaṃsrotā{4. ##Ms.## ūddhvaṃśrotā |} | tasyābhedanirdeśātsapta satopuruṡagatāya: sūtre’bhihitā: |
kasmāt punaretā eva satpuruṡagatayo nānyā: śaikṡagataya: | etā hi gatayo yeṡāṃ teṡāṃ satyeva
karmaṇi vrtti: kuśale asatyavrttirakuśale | etāśca gatīrgatānāṃ na puna: pratyāgatirasti |
natvetadyathoktamanyatrāsti | ata:
sadasadvrttyavrttibhyāṃ gatāpratyāgateśca tā: ||40||
sapta satpuruṡagatayo nānyā iti | yattarhi sūtra evoktaṃ “sa [##26b. 18B1. VIII##]tpuruṡa:
katama: | śaikṡya:{5. ##Ms.## śaikṡa |} samyagadrṡṭyā{6. ##Ms.## samyak...|} samanvāgata” iti vistara: | anyeṡāmapyasti pāryāyikaṃ satpuru-
ṡatvam | pañcavidhasya pāpasyātyantamakaraṇasaṃvarapratilambhāt prāyeṇākuśalaprahāṇācca | yeṡāṃ tu
niṡparyāyeṇa teṡāmihādhikāra: |
kiṃ puna: parivrttajanmano’pyanāgāmina eṡa bhedo’sti | yasmāt
na parāvrttajanmārya: kāme dhātvantaropaga: |
kāmadhātau parāvrttajanmāntara āryo na dhātvantaraṃ gacchati | anāgāmiphalaṃ prāpya
tatreva janmani parinirvāṇāt | rūpadhātau tu parāvrttajanmā kadācidārūpyānpraviśati | ya
ūrdhvaṃsrotā bhavāgraparama: | yattarhi śakra ṇoktaṃ “ye te devā akaniṡṭhā iti viśrutā: |
ante me hīyamānasya tatropapattirbhaviṡyati” | abhidharmā{7. ##Y.## dharmalakṡaṇā^ |}nabhijñatvāditi vaibhāṡikā: |
bhagavatā“pyanivāraṇaṃ saṃharṡaṇīyatvā”diti |
@362
sa cordhvajaśca naivākṡasaṃcāraparihāṇibhāk ||41||
sa ca kāmadhātau parivrttajanmā ūrdhvadhātūpapannaścāryo naivendriyāṇi{1. ##Ms.## neve...|} saṃcarati nāpi
kathaṃcit parihīyate | kiṃ puna: kāraṇaṃ parivrttajanmāntarasyāryasya rūpārūpyapraveśendriyasaṃcāra-
parihāṇayo{2. ##Ms.## pariṇāhayo |} neṡyante | yasmānna santi | kasmānna santi | janmāntaraparivāsenendriyāṇāṃ pari-
[##27a. 19A. I##]pakvataratvādāśrayaviśeṡalābhācca | atha kasmādavītarāga: śaikṡo nāntarāye
parinirvāyī bhavati | mārgasyājitatvādasaṃmukhībhāvata: anuśayānāṃ ca nātimandatvāt du:sa-
matikrāmatvātkāmadhātoriti vaibhāṡikā: | bahu hyanena kartavyaṃ bhavati | akuśalāvyākrtakleśa-
prahāṇaṃ dvitriśrāmaṇyaphalaprāptistridhātusamatikramaśca | taccāntarābhavastho na śakta:{3. ##Ms.## sakta: |} kartumiti |
yaduktaṃ “sa dhyāne vyavakīrṇe{4. ##Ms.## vyavakīrṇo |}’kaniṡṭhaga” iti | atha katamaddhyānaṃ prathamato vyavakīryate |
ākīryate caturthaṃ prāk 
sa hi sarvakarmaṇya: samādhi: sukhapratipadāmagrayatvāt{5. ##Y.## agratvāt |} | evaṃ ca puna: vyavakīryate |
arhannanāgāmī vā pravāhayuktamanāsravaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate | tasmādvayutthāya pravāhayuktaṃ
tadeva sāsravaṃ samāpadyate punaścānāsravam | evaṃ pravāhāprahāsena yadā kila dvau kṡaṇāvanāsravau
samāpadyate dvau sāsravau punaścānāsravāvayaṃ{6. ##Ms.## sravāyaṃ |} vyavakiraṇasya prayoga: |
niṡpatti{7. ##G.## sidhyati |}kṡaṇamiśraṇāt |
yadā tvanāsravasya kṡaṇasyānantaraṃ sāsravaṃ saṃmukhīkaroti sāsravasyānāsravam | evaṃ
sāsravasya kṡaṇasyānāsravābhyāṃ miśraṇāt vyavakiraṇaṃ niṡpannaṃ bhavatīti vaibhāṡikā: | dvau hi
kṡaṇāvānantaryamārgasadrśau trtī [##27b. 19B. I##]yo vimuktimārgasadrśa iti | evaṃ caturthaṃ
dhyānaṃ vyavakīrya tadvalenānyānyapi vyavakīryante | kāmadhātau triṡu dvīpeṡu prathamaṃ vyavakīryate |
paścāt parihīṇena rūpadhātau | aśakyaṃ tu kṡaṇavyavakiraṇamanyatra buddhāt | ata icchāta: pravāha-
trayasamāpattito niṡpannaṃ bhavatīti paśyāma: |
kimarthaṃ punardhyānaṃ vyavakīryate |
@363
upapattivihārārthaṃ kleśabhīrutayā’pi ca ||42||
tribhi: kāraṇairdhyānaṃ vyavakiranti | tīkṡṇendriyā anāgāmina: śuddhāvāsopapattyarthaṃ drṡṭadharmasukha-
vihārārthaṃ ca | mrdvindriyā: kleśabhīrutayā cāsvādanāsaṃprayuktasamādhidūrīkaraṇādaparihīṇā-
rtham{1. ##Y.## aparihāṇyartham |} | arhantastu tīkṡṇendriyā drṡṭadharmasukhavihārārtham | mrdvindriyā: kleśabhīrutvāccāparihī-
rtham |
atha kasmāt pañcaiva śuddhāvāsopapattaya: | yadetadvayavakīrṇabhāvitaṃ caturthaṃ dhyānamuktam 
tatpāñcavidhyātpañcaiva śuddhāvāsopapattaya: |
sā hi vyavakīrṇabhāvanā pañcaprakārā mrdumadhyādhimātrataratamabhedāt | prathamāyāṃ trīṇi cittāni
saṃmukhīkriyante | anāsravaṃ sāsravamanāsravaṃ ca | dvitīyāyāṃ ṡaṭ | trtīyāyāṃ nava | caturthyāṃ
dvādaśa | pañcamyāṃ pañcadaśa | tāsāṃ yathāsaṃkhyaṃ pañca śuddhāvāsā: phalam | yattatra sāsravaṃ tadvaśātte-
ṡūpapatti: | śraddhā-[##28a. 19A. II##]dīndriyādhikyāt pañcetyapare |
nirodhalābhyanāgāmī kāyasākṡī punarmata: ||43||
nirodhalābho’syāstīti nirodhalābhī | yo hi kaścidanāgāmī nirodhasamāpatti-
lābhī sa kāyasākṡītyucyate | nirvāṇasadrśasya dharmasya kāyena sākṡātkaraṇāt{2. ##Ms.## ^kāraṇāt |} | kathaṃ
puna: kāyena sākṡātkaroti{3. ##Ms. drops## ti |} | cittābhāvāt kāyāśrayotpatte: | evaṃ tu bhavitavyam | sa hi
tasmādvyutthāyāpratilabdhapūrvā savijñānakāṃ kāyaśānti pratilabhate | yato’syaivaṃ bhavati śāntā vata
nirodhasamāpattinirvāṇasadrśī vata nirodhasamāpattiriti | evamanena tasyā: śāntatvaṃ kāyena
sākṡātkrtaṃ bhavati | prāptijñānasākṡātkriyābhyāṃ pratyakṡīkāro hi sākṡātkriyā | “aṡṭādaśa
śaikṡā” ityatra sūtre kiṃ kāraṇaṃ kāyasākṡī nokta: | kāraṇābhāvāt | kiṃ puna: kāraṇam |
anāsravāstisra: śaikṡāstatphalaṃ ca | tadviśeṡeṇa hi śaikṡāṇāṃ vyavasthānam | nirodhasamāpatiśca
naivaśaikṡānāśikṡā phalam | ato na tadyogācchaikṡaviśeṡa ukta: | eṡa tāvadanāgāmināṃ yathā-
sthūlaṃ bheda: | sūkṡmaṃ tu bhidyamānā: sahasraśo bhidyante | antarāparinirvāyiṇastrayo mrdumadhyādhi-
mātrendriyabhedāt | bhūmibhedāccatvāra:{4. ##Y.## ^bhedāścatvāra: |} | parihāṇadharmādigotrabhedāt ṡaṭ | sthānāntarabhedā
@364
[##28b. 19B. II##]t ṡoḍaśa | bhūmivairāgyabhedāt ṡaṭtriṃśat | rūpadhātau sakalabandhano
yāvaccaturthadhyānāṡṭaprakāravītarāga: | sthānāntaragotravairāgyendriyabhedādvānavatāni{1. ##Y. adopts the reading## ^navanīti ##and gives in note## ^tāni ##Mss## |} pañcaviśati:{2. ##Y. adopts## viṃśati ##and gives in note## ^ti: ##Mss## |} 
śatāni | kathaṃ krtvā | ekasmin sthāne ṡaṭ gotrāṇi | gotre{3. ##Y. adopts the reading## gotra^ ##and gives in note## ^tre ##Mss## |} nava pudgalā: sakala-
bandhano yāvadaṡṭaprakāravītarāga:svasmātsthānāt ṡaṇṇavakāni catuṡpañcāśat ṡoḍaśa catuṡpañcā-
śatkāni catu:ṡaṡṭānyaṡṭau śatāni | indriyabhedāt punastriguṇā ityevaṃ krtvā yo’dharadhyāne{4. ##Y.## yo hyavare dhyāne |}
navaprakāravītarāga: sa uttare sakalabandhana ukta: | samagaṇanārtham | yathāntarāparinirvāyiṇa
evaṃ yāvadūrdhvastrotasa ityabhisamasya{5. ##Ms.## ^samayasya |} sarve catvāriṃśadūnāni trayodaśasahasrāṇyanāgāmināṃ
bhavanti |
ābhavāgrāṡṭabhāgakṡidarhattve{6. ##G.## ^rhattva^ |} pratipannaka: |
anāgāmītyadhikrtam | sa khalvayamanāgāmī prathamadhyānaikaprakāravairāgyāt prabhrti
yāvat bhavāgrāṡṭaprakāraprahāṇādarhattvapratipannako bhavanti |
navamasyāpyānantaryapathe{7. ##G.## ^pyanantarya^ |}
navamasyāpi bhāvāgrikasya prakārasya prahāṇāyānantaryamārge so’rhattvapratipannaka eva |
vajropamaśca sa: ||44||
sa cānantaryamārgo vajropama: samādhirityucyeta | [##29a. 19A. III##] sarvānuśaya-
bheditvāt | bhinnatvādasau na puna:{8. ##Y. omits## puna: |} sarvān{9. ##Y.## sarvāṃ |} bhinatti{10. ##Ms. looks like## bhinattiṃ |} | sarvāstu bhettuṃ samartha: | sarvānantarya-
mārgāṇāmadhimātratamatvāt | vajropamānāṃ tu bahubhedaṃ varṇayanti | anāgāmyasaṃgrhītā{11. ##Y.## anāgamyasaṃgrhītā |}
bhāvāgrikadu:khasamudayālambanairdu:khasamudayānvayajñānākārai: saṃprayuktā aṡṭau | nirodhamārgadharma-
jñānākārai: saṃprayuktā aṡṭau | nirodhānvayajñānākārai: saṃprayuktā: prathamadhyānanirodhālambanāśca-
tvāra: | evaṃ yāvat bhavāgranirodhālambanāścatvāra: | mārgānvayajñānākārai: saṃprayuktāścatvāra: |
@365
krtsnasyānvayajñānapakṡasyālambanāt | ta ime jñānākārālambanabhedabhinnā dvāpañcāśadvajropamā
bhavanti | yathā’nāgāmyasaṃgrhītā{1. ##Y.## yathānāgamya...|} evaṃ yāvaccaturthadhyānasaṃgrhītā: | ākāśavijñānānantyā-
kiṃcanyāyatanasaṃgrhītā yathāsaṃkhyamaṡṭāviśatiścatuviṃśativiṃśatiśca{2. ##Ms. seems to drop one## viṃśati |} bhavanti | teṡu dharmajñānasyādho-
bhūminirodhālambanasya cānvayajñānasyābhāvāt | adhobhūmipratipakṡālambanaṃ tu bhavati | tasyā-
nyo’nyahetutvāditi | yeṡāṃ tu mārgānvayajñānamapyekaikabhūmipratipakṡālambanamiṡṭaṃ teṡāmaṡṭāviṃśati-
madhikān prakṡipyānāgamyasaṃgrhītā{3. ##Ms.## prakṡipya...|} aśītirvajropamā bhavanti | evaṃ yāvaccaturthadhyāna saṃ-[##29b.
19B. III##] grhītā: | ākāśānantyāyatanādiṡu yathākramaṃ catvāriṃśat dvātriṃśaccaturviṃśatiśca
bhavanti | punargotrendriyabhedāt bhūyāṃso bhavanti |
yastvasau bhāvāgriko navama: prakāra ukto yasya vajropamena prahāṇaṃ
tatkṡayāptyā kṡayajñānaṃ
tasya punarnavamasya prakārasya kṡayaprāptyā saha kṡayajñānamutpadyate | vajropamasamādheranantaraṃ paścimo
vimuktimārga: | ataeva tatkṡayajñānaṃ sarvāsravakṡayaprāptisahajatvātprathamata: |
aśaikṡo'rhannasau tadā
utpanne ca puna: kṡayajñāne so’rhattvapratipannaka: aśaikṡo bhavatyarhaṃścārhattvaphalaprāpta: |
phalāntaraṃ prati puna: śikṡitavyābhāvādaśaikṡa: | ata eva sa paramārtha{4. ##Y.## parārtha^ |}karaṇārthatvāt sarvasarāga-
pūjārhattvāccārhanniti siddhaṃ bhavatyanye sapta pūrvoktā: pudgalā: śaikṡā iti | kena te śaikṡā: |
āsravakṡayāya nityaṃ śikṡaṇaśīlatvācchikṡātraye adhiśīlamadhicittamadhiprajñaṃ ca | tā: puna:
śīlasamādhiprajñāsvabhāvā: | prthagjano’pi śaikṡa: prāpnoti | na | yathābhūtaṃ satyāprajñānāt 
punaścāpaśikṡaṇāt | ata eva dvirabhidhānaṃ sūtre “śikṡāyāṃ śikṡate śikṡāyāṃ śikṡata iti
śivaka tasmācchaikṡa [##30a. 19A. IV##]ityucyata” iti | ya: śikṡata eva nāpaśikṡate
sa śaikṡa ityavadhāraṇaṃ yathā vijñāyeta | prakrtistha ārya: kathaṃ śikṡaṇaśīla: | āśayata: |
sthitādhvagavat prāptyanuṡaṅgataśca śikṡātrayasya | atha śaikṡā dharmā: katame | śaikṡasyānāsravā: |
aśaikṡā: katame | aśaikṡasyānāsravā: | nirvāṇaṃ kasmānna śaikṡam | aśaikṡaprthagjanayorapi
@366
tadyogāt | kasmānnāśaikṡam | śaikṡaprthagjanayorapi tadyogāt{1. ##Ms.## tat...|} | ta ete sarva evāṡṭāvārya-
pudgalā bhavanti | pratipannakāścatvāraśca phale sthitā: | tadyathā srotaāpattiphalasākṡātkriyāyai
pratipannaka: srotaāpanna: | evaṃ yāvadarhattvaphalasākṡātkriyāyai pratipannako’rhanniti | nāmata ete’ṡṭau
bhavanti | dravyatastu pañca | prathama: pratipannakaścatvāraśca phalasthā: | śeṡāṇāṃ pratipannakānāṃ
triphalasthāvyatirekāt | anupūrvādhigamaṃ pratyevamucyate | bhūya:kāmavītarāgau tu syātāṃ
darśanamārge sakrdāgāmyanāgāmiphalapratipannakau na ca srotaāpanna{2. ##Y.## srotāpanna |}sakrdāgāmināviti |
dvividho hi bhāvanāmārga ukto laukiko lokottaraśceti | kenāyaṃ śaikṡa: kuto vairāgyaṃ
prāpnoti |
lokottareṇa vairāgyaṃ bhavāgrāt 
na lau [##30b. 19B. IV##]kikena | kiṃ kāraṇam | tata ūrdhvaṃ laukikābhāvāt
svabhūmikasya vā pratipakṡatvāt | kasmānna pratipakṡa: | tatkleśānuśayitatvāt{3. ##Ms. drops## ta |} | yo hi
kleśo yatra vastunyanuśete na tasya tadvastu prahāṇāya saṃvartate yasya ca ya: pratipakṡo na tatra
sa kleśo{4. ##Ms looks like## saṃkleśo |}’nuśeta iti |
anyato dvidhā ||45||
bhavāgrādanyata: sarvato bhūmelauṃkikenāpi vairāgyaṃ lokottareṇāpi | tatra puna:
laukikenāryavairāgye visaṃyogāptayo dvidhā |
laukikena mārgeṇāryavairāgyaṃ gacchato dvividhā visaṃyogaprāptaya utpadyante laukikyo lokottarāśca |
lokottareṇa cetyeke
lokottareṇāpyevamityapare | kiṃ kāraṇam |
tyakte kleśāsamanvayāt ||46||
@367
yadi hyāryamārgeṇa vairāgyaṃ prāpnuvato laukikī visaṃyogaprāptirnotpadyate evaṃ sati ya
āryamārgeṇākiṃcanyāyatanādvītarāgo dhyānaṃ niśrityendriyāṇi saṃcarati sa krtsnapūrvamārgatyā-
gātkevalaphalamārgalābhāccordhvabhūmikleśavisaṃyogenāsamanvāgata: syāt | tyakte ca tasmin
punarapi tai: kleśai: samanvāgata: syāditi |
bhavāgrādhavimuktordhvajātavattvasamanvaya:{1. ##Ms. looks like## ^vattve |} |
asatyāmapi tu tasyāṃ{2. ##Y. seems to be## tasya |} laukikyāṃ visaṃyo-[##31a. 19A. V##]gaprāptau na tai: samanvā-
gama: syāt | tadyathā bhavāgrādardha{3. ##Ms.## bhāvādarddha^ ##Y.## bhavāgrārdha |}prakāravimuktasyāsatyāmapi tu laukikyāṃ tadvisaṃyogaprāptau
tyaktāyāmapi cendriyasaṃcāreṇa lokottarāyāṃ na punastai: kleśai: samanvāgamo bhavati | yathā ca
prthagjanasya prathamadhyānabhūmerūrdhvaṃ jātasya kāmāvacarakleśavisaṃyogaprāptityāgānna punastai:
samanvāgamo bhavatītyajñāpakametat |
katamayā punarbhūmyā kuto vairāgyaṃ bhavati |
anāsraveṇa vairāgyamanāgāmyena{4. ##G.## ^gamyena | ##Ms. reads## anāgamyena ##below but## anāgāmyena ##also elsewhere## |} sarvata: ||47||
ābhavāgrāt | atha ya: sāmantakaṃ niśrityādharabhūmivairāgyaṃ prāpnoti kimasyānantaryamāga-
vatsarve vimuktimārgā: sāmantakādbhavanti | netyāha | kiṃ tarhi |
dhyānātsāmantakādvā’ntyo mukti{5. ##Ms.## vimukti |}mārgastribhūjaye |
nava hyupapattibhūmaya: | sarvakāmadhāturaṡṭau ca dhyānārūpyā: | tatra yāvat dvitīyadhyāna-
vairāgyaṃ tribhūmijaya: | tasmin paścimo vimuktimārga: sāmantakādbhavati dhyānādvā maulāt |
nordhvaṃ sāmantakāt
tribhūmijayādūrdhvaṃ maulādeva na puna: sāmantakādupekṡendriyasāmānyāt | triṡu hi
dhyāneṡu sāmantakamaulayorindriyabhedāt kaścinna śaknoti maulaṃ dhyānaṃ praveṡṭum | indriyasaṃcārasya
@368
duṡkaratvāt | [##31b. 19B. V##] atastribhūmivairāgye dhyānasāmantakādapyanyo vimuktimārgo
bhavati |
“anāsraveṇa vairāgyamanāgamyena sarvata” ityuktamanyaistu noktam | ata ucyate
āryairaṡṭabhi: svordhvabhūjaya: ||48||
anāsravairaṡṭābhirdhyānāntarārūpyai: svasyā ūrdhvāyāśca bhūmervairāgyaṃ nādharāyā vītarāgatvāt |
tatra lokottarā ānantaryavimuktimārgā: satyālambanatvātsatyākārapravrttā iti siddham |
vimuktyānantaryapathā laukikāstu yathākramam |
śāntādyudārādyākārā:{1. ##G.## ^kāra |}
vimuktimārgā: śāntādyākārā ānantaryamārgā audārikādyākārā: | te punaryathākramam 
uttarādharagocarā: ||49||
vimuktimārgā uttarāṃ bhūmiṃ śāntata: praṇītato ni:saraṇataścākārayanti saṃbhavata: | ānantarya-
mārgā adharāṃ bhūmimaudārikato du:khilata: sthūlabhittikataśca{2. ##Ms. seems to drop## ta |} | aśāntatvādaudarikato mahābhi-
saṃskārataratvāt | apraṇītatvāt du:khilato bahudauṡṭhulyataratvena pratikūlabhāvāt | sthūlabhitti-
katastayaiva tadbhūmyani:saraṇāt{3. ##Ms.## ^saraṇā |} bhittyani:saraṇavat | eṡāṃ{4. ##Y.adopts the reading## teṡāṃ ##and gives in note## yeṡāṃ ##Mss## |} viparyayeṇa śāntapraṇīta-
ni:saraṇākārā: | gata{5. ##Ms.## śata^ |} mānuṡaṅgikam | idaṃ tu{6. ##Y. omits## tu |} vaktavyam |
atha kṡayajñānādanantaraṃ kimutpadyate 
yadyakopya: kṡayajñānāda-[##32a. 19A. VI##]nutpādamati:
akopyadharmā cedarhanbhavati kṡayajñānātsamanantaramanutpādajñānamasyotpadyate |
na cet |
@369
kṡayajñānamaśaikṡī vā drṡṭi:
na cedakopyadharmā bhavati kṡayajñānāt kṡayajñānamevotpadyate aśaikṡī vā samyagdrṡṭi: |
na tvanutpādajñānaṃ parihāṇisaṃbhavāt | kiṃ punarakopyadharmaṇā: sā naivotpadyate |
sarvasya sā’rhata: ||50||
akopyadharmaṇo’pyanutpādajñānātkadācidanutpādajñānamevotpadyate kadācidaśaikṡī samyagdrṡṭi: |
yānyetāni catvāri phalānyuktāni kasyaitāni phalāni | śrāmaṇyaphalāni | kimidaṃ
śrāmaṇyaṃ nāma |
śrāmaṇyamamalo mārga:
anāsravo mārga: śrāmaṇyam | tena hi śramaṇo bhavati | kleśasaṃśamanāt | “śamitā
anena bhavanti anekavidhā: pāpakā akuśalā dharmā vistareṇa yāvajrarāmaraṇīyāstasmācchramaṇa
ityucyata” iti sūtre vacanāt | anatyantaśamanānna prgagjana: paramārthaśramaṇa: | tasya puna:
śrāmaṇyasya |
saṃskrtāsaṃskrtaṃ phalam |
saṃskrtāsaṃskrtāni hi śrāmaṇyaphalāni punaścatvāryuktāni sūtre | apitu
ekānnanavatistāni{1. ##G.## ekā na navati^ |}
kāni punastāni
muktimārgā: saha kṡayai: ||51||
darśanaheyaprahāṇāyāṡṭāvānantaryamārgā aṡṭau vimuktimārgā [##32b. 19B. VI##] bhāvanāheya-
prahāṇāya navasu bhūmiṡu pratyekaṃ nava prakārāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇāya tāvanta evānantaryamārgā
vimuktimārgāśca | tatrānantaryamārgā: śrāmaṇyaṃ vimuktimārgā: saṃskrtāni śrāmaṇyaphalāni |
@370
tanniṡyandapuruṡakāraphalatvāt | teṡāṃ kleśānāṃ prahāṇānyasaṃskrtāni śrāmaṇyaphalāni | eva-
mekānnanavatirbhavanti | evaṃ tarhi buddhasyopasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ jāyate | na kartavyam | yadyapi bhūyāṃsi
phalāni
catuṡphalavyavasthā tu pañcakāraṇasaṃbhavāt |
yasyāṃ hi prahāṇamārgāvasthāyāṃ pañca kāraṇāni saṃbhavanti tasyāṃ kila bhagavatā phalaṃ vyavasthā
pitam | katamāni pañca | 
pūrvatyāgo’nyamārgāpti: kṡayasaṃkalanaṃ phale ||52||
jñānāṡṭakasya  lābho’tha ṡoḍaśākārabhāvanā |
pūrvamārgatyāgo’pūrvamārgāpti: pratipannakaphalamārgatyāgalābhāt | prahāṇasaṃkalanaṃ sarvasyaika
prāptilābhāt | yugapadaṡṭajñānalābhaścaturvidhānāṃ dharmānvayajñānānām | ṡoḍaśākārabhāvanā
anityādyākārāṇām | imāni hi pañca kāraṇāni phale phale bhavanti |
yadyanāsravo mārga: śrāmaṇyaṃ kathaṃ laukikamārgaprāptaṃ phaladvayaṃ śrāmaṇyaphalaṃ yujyate |
laukikāptaṃ tu miśratvānāsravāpti: dhrte: phalam ||53||
na hi tatra laukika-[##33a. 19A. VII##]mārgaphalameva prahāṇaṃ sakrdāgāmiphalaṃ vā bhavatya-
nāgāmiphalaṃ vā | kiṃ tarhi | darśanamārgaphalamapi prāhāṇaṃ tatra miśrīkriyate | sarvasya tatphala-
saṃgrhītaikavisaṃyogaprāptilābhāt | ata eva hi sūtra uktaṃ “sakrdāgāmiphalaṃ katamat |
yattrayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇaṃ rāgadveṡamohānāṃ ca tanutvamiti | anāgāmiphalaṃ katamat |
yaduta pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇami”ti | anāsravayā ca visaṃyogaprāptyā
tatprahāṇaṃ saṃdhāryate | tadbalena parihīṇāmaraṇāt{1. ##Y.## parihīṇāt |} | ato’pyasya maraṇaṃ yuktaṃ śrāmaṇyaphalam |
yadeva caitacchrāmaṇyamuktaṃ 
brāhmaṇyaṃ brahmacakraṃ ca tadeva
kleśānāṃ vāhanā{2. ##Ms.## vāhānā...|}dbāhmaṇyaṃ brahmacakraṃ tu 
@371
brahmavartanāt
anuttarabrāhmaṇyayogāt bhagavānbrahmā | “eṡa hi bhagavān brahmā ityapi śānta: śītībhūta
ityapī”ti sūtrāt | tasyedaṃ cakramiti brāhmaṃ tena pravartitatvāt |
dharmacakraṃ tu drṅmārga:
caṅkramaṇāccakraṃ tatsādharmyāddarśanamārgo dharmacakram | kathamasya sādharmyam |
āśugatvādyarādibhi: ||54||
āśugatvāttyajanakramaṇāt ajitajayajitādhyavasanādutpatananipatanācca | evamāśugatvādibhi:
arādibhi: sādharmyādāryāṡṭāṅgo mārgaścakramiti bhadantaghoṡaka: | samyagdrṡṭisaṃkalpavyāyāma-
smrtayo hyarasthānīyā: | samyagvākkarmāntājīvā nābhisthānīyā: samādhirnemisthānīya iti
darśanamārgo dharmacakramiti | kuta etat | [##33b. 19B. VII##] āryakauṇḍinyasya
tadutpattau “pravarttitaṃ dharmacakrami”ti vacanāt | kathaṃ tattriparivartaṃ dvādaśākāraṃ ca | idaṃ du:kha-
mārya satyam | tat khalu parijñeyaṃ tat khalu parijñātamityete traya: parivartā: | ekaikasmiśca parivarte
cakṡurudapādi jñānaṃ vidyā buddhirudapādi ityete{1. ##Ms.## ^pādittyete |} dvādaśākārā: | pratisatyamevaṃ bhavanti | trika-
dvādaśakasādharmyāttu triparivartaṃ dvādaśākāramuktam | dvayasaptasthānakauśalādeśanāvat{2. ##Y.## ^kauśala...|} | ebhiśca
parivartairdarśanabhāvanāśaikṡamārgā yathāsaṃkhyaṃ darśitā iti vaibhāṡikā: | yadyevaṃ na tarhi darśanamārga
eva triparivartto dvādaśākāra iti kathamasau dharmacakraṃ vyavasthāpyate | tasmātsa eva dharmaparyāyo
dharmacakraṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ ca yujyate | kathaṃ ca punastriparivartam | satyānāṃ tri: pari-
varttanāt | kathaṃ dvādaśākāram | caturṇāṃ satyānāṃ tridhākaraṇāt | du:khaṃ samudayo nirodho mārga
iti | parijñeyaṃ{3. ##Y.## parijñātavyam |} praheyaṃ{4. ##Y.## prahātavyam |} sākṡātkartavyaṃ bhāvayitavyamiti | parijñātaṃ prahīṇaṃ sākṡātkrtaṃ bhāvita-
miti | tasya puna: pravartanaṃ parasaṃtāne gamanarthajñāpanāt | athavā sarva evāryamārgo dharmacakraṃ
vineyasaṃtānakramaṇāt{5. ##Y.## vineyajanasantāne kramaṇāt |} |
tattu parasaṃtāne darśanamārgo-[##34a. 19A. VIII##]tpādanādvartayitu-
mārabdhamata: pravartitamityucyate |
@372
atha kasmindhātau kati śrāmaṇyaphalāni prāpyante |
kāme trayāpti:
kāmaghātāveva trayāṇāṃ śrāmaṇyaphalānāṃ prāptirnānyatra |
antyasya triṡu
antyaṃ śrāmaṇyaphalamarhatvaṃ tasya triṡu dhātuṡu prāpti: | phaladvayasya tāvadavītarāgaprāpya
tvādūrdhvamaprāptiryuktā | trtīyasya tu kasmādaprāpti: |
nordhvaṃ hi drkyatha: |
ūrdhvaṃ hi kāmadhātordarśanamārgo nāsti | na ca tena vinā’sti vītarāgasyānāgāmi
phalaprāptirityetat kāraṇam | kiṃ puna: kāraṇaṃ tatra darśanamārgo nāsti | ārūpyeṡu tāvat
śravaṇābhāvādaghoghātvanālambanācca | rūpadhātau tu
asaṃvegādiha vidhā tatra niṡṭheti cāgamāt ||55||
rūpāvacarā hi prthagjanā: samāpattisukhasaṅgā du:khavedanābhāvācca na saṃvijante | na ca vinā
saṃgenāryamārga: śakto labdhum | iyaṃ tāvadyukti: | āgamo’pyayaṃ “pañcānāṃ pudgalānāmiha vidhā
tatra niṡṭhā antarāparinirvāyiṇo yāvadūrdhvaṃsrotasa” iti | vidhā hi mārgārambho nirvāṇo-
pāyatvāt |
idamuktaṃ “yadyakopya: kṡayajñānādanutpādamati” riti | tatra kimarhatāmapyasti bheda: |
astītyucyate |
ṡaḍarhanto matā:
sūtra uktaṃ ṡaḍarhanta: parihāṇadharmā cetanādharmā anu-[##34b. 19B VIII##]rakṡaṇā
dharmā sthitākampya:{1. ##Ms.## ^kampa: |} prativedhanābhavyo’kopyadharmā ceti |
teṡāṃ pañca śraddhādhimuktijā:{2. ##Y.## ^muktajā: |} |
@373
akopyadharmāṇaṃ varjayitvā'nye pañca śraddhādhimukti{1. ##Y.## ^mukta. |}pūrvakā: |
vimukti: sāmayikyeṡām 
eṡāṃ ca pañcānāṃ sāmayikī kāntā cetovimuktirveditavyā | nityānurakṡya-
tvāt | ata evaite samayavimuktā ucyante | samayāpekṡāścaite’dhimuktāśceti samayavimuktā
madhyapadalopāt vrtaghaṭavat | eṡāṃ hi samayāpekṡāsamādhisaṃmukhībhāva upakaraṇārogyadeśaviśeṡā-
pekṡatvāt |
akopyākopyadharmaṇa: ||56||
akopyadharmaṇastvakopyā vimukti: | kopayitumaśakyatvādaparihāṇita: |
ato’samayamukto’sau
ata evāsamayavimukta ucyate | sa hyasamayāpekṡāvimuktaśca | icchāta: samādhisaṃmukhī-
bhāvāt | kālāntarātyantavimuktito vā kopyākopyadharmaṇo: samayāsamaye vimuktatvaṃ{2. ##Ms. looks like## vimuktitvaṃ |} parihāṇi-
saṃbhavāsaṃbhavata: |
drṡṭiprāptānvayaśca sa: |
sa cākopyadharmā drṡṭiprāptapūrvako veditavya: |
kiṃ punarete ṡaḍarhanta ādita eva tadgotrā bhavantyatha paścāt |
tadgotrā ādita: kecitkeciduttāpanāgatā: ||57||
kaścitprathamata eva cetanādharmagotrako bhavati | kaścitpuna: parihāṇadharmā bhūtvendriyā-
[##35a. 19A1. I##]ṇāmuttāpanayā cetanādharmatāṃ gata: | evaṃ yāvadakopyadharmatāṃ gato vedi-
tavya: | tatra parihāṇadharmā ya: parihātuṃ bhavyo na cetanādidharmā | cetanādharmā yaścetayituṃ
bhavya: | anurakṡaṇādharmā yo’nurakṡituṃ bhavya: | sthitākampyo ya: parihāṇipratyayaṃ balavanta-
@374
mantareṇānurakṡannapi sthātuṃ bhavyo na hātuṃ nāpi vardhayituṃ vinābhiyogena | prativedhanābhavyo
yo’kopya:{1. ##Ms.## yo kopyā |} prativeddhuṃ bhavya: | akopyadharmā yo naiva parihātuṃ bhavya: | prathamau dvau pūrvameva
śaikṡāvasthāyāṃ sātatyasatkrtyaprayogavikalau | trtīya: sātatyaprayogī | caturtha: satkrtyaprayogī |
pañcama ubhayathāprayogī mrdvindriyastu | ṡaṡṭha ubhayathāprayogī tīkṡṇendriyaśca | nacāvaśyaṃ pari-
hāṇadharmā parihīyate nāpi yāvat prativedhanābhavya: pratividhyati | saṃbhavaṃ tu pratyevamucyate |
evaṃ{2. ##Y. adds## ca |} krtvā dhātutraye’piṡaḍarhanto yujyante | yeṡāṃ tvavaśyaṃ parihīyate yāvat pratividhyati
teṡāṃ kāmadhātau ṡaṭ rūpārūpyadhātvo: sthitākampyo’kopyadharmā ca | tayo:parihāṇicetanendriya-
saṃcārābhāvāt |
ka: punareṡāṃ kuta: parihīyate | phalāt gotrādvā |
gotrāccaturṇāṃ pañcānāṃ phalāddhāni:{3. ##Ms## ^ddhāniśce^ |}
ce[##35b. 19B1. I##]tanādharmādīnāṃ caturṇāṃ gotrātparihāṇi: | na hi parihāṇa-
dharmā puna: svagotrāt parihīyate | parihāṇadharmādīnāṃ pañcānāṃ phalāt parihāṇi: | teṡā-
mapi tu
na pūrvakāt |
yasya yat prathamagotraṃ sa tasmānna parihīyate | śaikṡāśaikṡamārgābhyāṃ drḍh+īkrtatvāt | śaikṡastu
laukikalokattarābhyāṃ drḍh+īkrtatvāt na parihīyate svagotrāt | yattu paścāt pratilabdhamuttāpanayā
tasmāt parihīyate | yasya ca yat prathamaṃ phalaṃ sa tasmānna parihīyate | śeṡāt parihīyate |
ataeva{4. ##adds## ca |} srotaāpattiphalānnāsti parihāṇi: | evaṃ ca krtvā parihāṇadharmaṇastraya: prakārā
bhavanti | tadavasthasya parinirvāṇamindriyasaṃcāra: | parihāya vā śaikṡatvam | cetanādharmaṇaśca-
tvāra: | eta eva traya: parihāṇadharmagotrapratyāgamanaṃ ca | evamanyeṡāṃ trayāṇāmekaikaprakāra-
vrddhyā yathākramaṃ pañca ṡaṭ sapta prakārā veditavyā: | yasya ca yat prathamaṃ gotraṃ sa parihāya śaikṡī-
bhūtastatraivāvatiṡṭhate nānyasmin | anyathā hi tadgotra{5. ##Ms.## tat gotra | ##Y. omits## tat |}viśeṡa lābhād vrddhirevāsya syānna
parihāṇi: |
kiṃ puna: kāraṇaṃ prathamānāṃ nāsti{6. ##Y.## prathamāt phalānnāsti |} parihāṇi: | darśanaheyānāmavastukatvāt | ātmā-
dhiṡṭhānapravrttā hyete | satkā-[##36a. 19A1. II##]yadrṡṭimūlakatvāt{7. ##Y.## mūlatvāt |} | sa cātmā nāstīti |
@375
asadālambanāstahi prāpnuvanti | nāsadālambanā: | satyālambanatvāt | vitathālambanāstu |
katamaśca kleśo naivamasti viśeṡa: | ātmadrṡṭirhi rūpādike vastuni kārakavedakavaśavatitve-
nātmatvamabhūtamadhyāropayati{1. ##Y.## ropayanti |} | tadadhiṡṭhānānuvrttā{2. ##Y.## ^nupravrttā^ |}ścāntagrāhadrṡṭayādaya{3. ##Y.## ^grāhādaya: |} ityavastukā ucyante |
bhāvanāheyāstu rāgapratighamānāvidyā rūpādike vastuni kevalaṃ saktyāghātonnatyasaṃprakhyānabhāvena
vartanta iti savastukā ucyante | asti ca tacchratādimātraṃ yatra teṡāṃ pravrttaya: na{4. ##Ms.## pravrttiya: |} tvātmā-
dileśo’pi{5. ##Y.## asti |} | tathā hi bhāvanāheyānāmasti pratiniyataṃ vastu manāpāmanāpa{6. ##Y.## ^manāpādi |}lakṡaṇaṃ na tu
darśanaheyānāmātmādilakṡaṇam | tasmādapyavastukā{7. ##Y. omits## api |} ucyante | api khalvāryasyānupanidhyāyata:
smrtisaṃpramoṡāt kleśa utpadyate nopanidhyāyato rajjavāmiva sarpasaṃjñā | na cānupanidhyāyata
ātma{8. ##Ms.## ātmā |}drṡṭyādīnāmupapatti{9. ##Y.## utpatti: |}ryujyate santīrakatvāditi nāsti darśanaheyakleśa{10. ##Y. omits## kleśa |}prahāṇātpari-
hāṇi: | arhattvādapi nāsti parihāṇiriti sautrāntikā: | eṡa eva ca nyāya: | kathamidaṃ
gamyate | āgamādyuktitaśca | kathamāgamāt | “taddhi bhikṡava: [##36b. 19B1. II##]
prahīṇaṃ yadāryayā{11. ##Y.## āryaprajñayā |} prajñayā prahīṇami”tyuktam | ādyantayośca phalayorāryayaiva prajñayā’dhigama: |
“śaikṡasya cāpramādakaraṇīye’pramādakaraṇīyaṃ vadāmī”tyuktaṃ nā’rhata: | “arhato’pyahamānanda
lābhasatkāramantarāyakaraṃ vadāmī”tyatra sūtre drṡṭadharmasukhavihāramātrādeva parihāṇiruktā |
“yā tvanenākopyacetovimukti: kāyena sākṡātkrtā | tato’haṃ na kenacit paryāyeṇa parihāṇaṃ
vadāmī”ti coktam | sāmayikyā astīti cet | vayamapyevaṃ brūma: | sā tu vicāryā |
kimarhattvamāhosviddhyānānīti | maulo hi dhyānasamādhi: samaye saṃmukhībhāvātsāmayikī
vimuktirityucyate | drṡṭadharmasukhavihārārtha ca puna: punareṡaṇīyatvātkāntetyucyate | āsvādanīya-
tvādityapare | arhattvavimuktistu nityānugatatvānna yujyate sāmayikī apuna:prārthanīyatvānna
kānteti | yadi cāhattvāt parihāṇisaṃbhavo’bhaviṡyat kimarthaṃ bhagavānādhicaitasikebhya eva
drṡṭadharmasukhavihārebhya: parihāṇimavakṡyat | ato gamyate sarvasyaivārhato vimuktirakopyā drṡṭadharma-
sukhavihāretyastu | kaścit lābhasatkāravyākṡepadoṡāt parihīyate vaśi-[##37a. 19A1. III##]
tvabhraṃśādyo mrdvindiya: | kaścinna parihīyate yastīkṡṇendriya: | tatra ya: parihīyate sa parihāṇa-
dharmā | yo na parihīyate so’parihāṇadharmā | evaṃ cetanādharmādayo’pi yojyā: | aparihāṇa-
@376
dharmasthitākampyākopyadharmaṇāṃ{1. ##Ms## ^dharmmāṇāṃ |} ko viśeṡa: | aparihāṇadharmā’nuttāpanāgata: | akopyadharmā
tūttāpanāgata: | tau hi yaṃ yameva samāpattiviśeṡamutpādayatastasmānna parihīyete | sthitākampya-
stu yasminneva guṇe sthitastasmātkevalaṃ na parihīyate na tvanyamutpādayati | utpādayati vā
tasmāttu{2. ##Y. adopts the reading## tasmānna ##and geves in note## tasmāttu ##Mss## |} kampata{3. ##Y.## kampyata |} ityeva viśeṡo lakṡyate | āyuṡmānbhautika:{4. ##Y. adopts the reading## gautika: ##and gives in note## bhautika: ##Mss## |} śaikṡībhūta: sāmayikyā
vimukteratyāsvādanānmrdvindriyatvāccābhikṡṇaṃ parihīyamāṇo{5. ##Ms.## ^māno |} niviṃṇṇa: śastramādhārayan kāya-
jīvitanirapekṡatvānmaraṇakāla evārhattvaprāpta: parinirvrttaśca{6. ##Y.## parinirvrttiśca |} | tasmātso’pi nārhatvāt pari-
hīṇa: | daśottare coktam | “eko dharma utpādayitavya: sāmayikī kāntā cetovimukti: |
eko dharma: sākṡātkartavya: akopyā cetovimuktiri”ti | yadi cārhattvaṃ sāmayikī kāntā ceto-
vimuktirabhaviṡyat kimarthaṃ tatraiva daśake’rhattvasya dvigrahaṇamakariṡyāt | na ca kvacidarhattva-
mutpādayitavyamuktam | kiṃ tarhi | sākṡā-[##37b. 19B1. III##]tkartavyaṃ mrdvindriyasaṃgrhītaṃ
cārhattvamutpādayitavyamiti | kimanena jñāpitaṃ bhavati | yadi tāvadutpādayituṃ śakyamityanyadapi{7. ##Ms.## ^tyadapi |}
śakyam | athotpādanamarhatīti | anyatsutarāmarhati | tasmānna sāmayikī vimuktirarhattvam |
kathaṃ tarhi samayavimukto’rhannucyate | yasya mrdvindriyatvātsamayāpekṡa: samādhisamukhībhāva: |
viparyayādasamayavimukta: | abhidharme’pi coktaṃ “tribhi: sthānai: kāmarāgānuśayasyotpādo
bhavati | kāmarāgānuśayo’prahīṇo bhavatyaparijñāta: kāmarāgaparyavasthānīyāśca dharmā ābhāsagatā
bhavanti tatra cāyoniśo manaskāra” iti | paripūrṇotpattirevamiti cet | kasya vā paripūrṇa-
kāraṇasyotpatti: | evaṃ tāvadāgamāt | kathaṃ yuktita: | yadi tāvadarhatastadrūpa: pratipakṡa utpanno
yena kleśā atyantamanutpattidharmatāmāpannā: | kathaṃ puna: parihīyate | atha notpanna: | kathaṃ
kṡīṇāsravo bhavati | atyantamanayoddhrtāyāṃ{8. ##Y. adopts the reading## anapoddhrtāyām ##and gives in note anayoddh^ Mss##|} tadvījadharmatāyāmakṡīṇāsravo vā puna: kathamarhanbhava-
tītyevaṃ yukti: | aṅgārakarṡūpamaṃ sūtraṃ tarhi parihāryam | yatredamuktaṃ “tasya khalu śrutavata
āryaśrāvakasyaivaṃ{9. ##Ms.## ^syevaṃ |} carata [##38a. 19A1. IV##] evaṃ viharata: kadācitkarhicit smrti-
saṃpramoṡādutpadyante pāpakā akuśalā vitarkā” iti | sa hi tatrārhanneva jñāpita: | “dīrgharātra{10. ##Y.## dīrgharātraṃ |}
@377
vivekanimnaṃ{1. ##Y.## ^nimna |} cittaṃ bhavati{2. ##Y.## ucyate |} yāvannirvāṇaprāgbhārami”ti vacanāt | arhato hyetadvalamanya-
troktam | “sarvairāsravasthānīyairdharmai: śītībhūtaṃ vāntībhūtami”ti cābhidhānāt astyetadevam |
yāvattu cāro na supratibaddhastāvadevaṃ carato’pi śaikṡasyāsti saṃbhava: kleśotpattāviti śaikṡāva-
sthā{3. ##Ms. It looks like## sa ##on the top margin |}madhikryaivaṃ vacanādadoṡa: | pratijñāyate hi laukikamārgapratilabdhātphaladvayātparihāṇi: |
arhattvādapi tu parihaṇi varṇayanti vaibhāṡikā: |
kiṃ punarime’rhanta eva ṡaḍgotrā{4. ##Ms.## khaḍgotrā |} bhavanti athānye’pi ṡaḍgotrā bhavanti |
śaikṡānāryāśca{5. ##Ms.## śaikṡāṇānāryāśca ##and## ṇā ##is not cancelled |} ṡaḍgotrā:
śaikṡaprthagjanā apyevaṃ{6. ##Ms.## ^janāpyevaṃ |} ṡaḍgotrā: | tatpūrvakāṇyeva hyarhatāṃ gotrāṇi | api tu
saṃcāro nāsti darśane ||58||
darśanamārgādanyatrendriyasaṃcāro bhavati | prayogāsaṃbhavānna darśanamārge | kaścit prthagjanāvasthāyā-
mindriyāṇi saṃcarati | kaścicchraddhādhimuktāvasthāyām |
yadidaṃ sūtra uktaṃ “ye tvanena catvāra ādhicaitasikā{7. ##Ms.## adhicaitasikā |} drṡṭadharmasukhavihārā adhi-
gatāstato’hamasyānyatamānyatamasmāt parihāṇiṃ vadāmi yā tvanenaikā-[##38b. 19B1. IV##]-
kinā yāvadakopyā cetovimukti:{8. ##Ms.## cetodhimukti: |} kāyena sākṡātkrtā tato’haṃ na kenacit paryāyeṇa parihāṇiṃ
vadāmī”ti | kathamakopyadharmaṇo drṡṭadharmasukhavihārebhya: parihāṇi: |
parihāṇistridhā jñeyā prāptāprāptopabhogata: |
prāptaparihāṇiryadi pratilabdhāt guṇāt parihīyate | aprāptaparihāṇiryadi prāpyaṃ guṇaṃ
na prāpnoti | upabhogaparihāṇiryadi prāptaguṇaṃ na saṃmukhīkaroti | āsāṃ puna: parihāṇīnām
antyā śāsturakopyasya madhyā cānyasya tu tridhā ||59||
@378
buddhasyopabhogaparihāṇireva nānyā | akopyadharmaṇa: sā cāprāptaparihāṇiśca | pudgalaviśeṡa-
dharmāprāpaṇāt | anyasyārhata: prāptaparihāṇirapyasti | ata upabhogaparihāṇivacanāda-
kopyadharmaṇa: sūtravirodha: | sarvasyānāsravā vimuktirakopyā | akopyadharmavyavasthānaṃ tu yathā 
tathoktam | ata etadacodyamityaparihāṇivādī |
atha yo’rhatphalātparihīyate kimasau punarjāyate | nāstyetat | yasmāt 
mriyate na phalabhraṡṭa:
naiva hi kaścitphalāt parihīṇa: kālaṃ karoti | “dhandhā bhikṡava āryaśrāvakasya smrtisaṃpramoṡā
atha ca puna: kṡipramevāntaṃ parikṡayaṃ sapadi{1. ##Ms.## papadi |} saṃga-[##39a. 19A1. V##]cchatīti sūtre vacanāt |
anyathā hyanāśvāsikaṃ brahmacaryaṃ syāt | yataśca phalāt parihīyate tatphalasyena yadakāryaṃ
tadakāryaṃ karoti na |
parihīṇo’pi saṃstatphalaviruddhāṃ kriyāṃ na karoti | śūrapraskhalanāpatanavat |
athendriyāṇi saṃcaratāṃ katyānantaryavimuktimārgā bhavanti |
vimuktyānantaryapathā navākopye{2. ##Ms.## navāpekopye |}
akopyagotre{3. ##Ms. looks like## śrotre |} pratividhyamāne prativedhabhāvanābhavyasya navānantaryamārgā vimuktimārgāśca 
bhavanti | yathārhattvaṃ prāpnuvata: | kiṃ kāraṇam |
atisevanāt{4. ##Here a piece of karika is dropped. According to La vallee Poussin, it is## atisevanāt |} ||60||
tasya mrdvindriyagotraṃ bhavatīti nālpena vyāvarttayituṃ śakyate | śaiṡāśaikṡa{5. ##Ms.## śaikṡāśaikṡā |} mārgābhyāṃ drḍh+ī-
krtatvāt |
drṡṭyāptatāyāmekaika:
@379
drṡṭiprāptāyāṃ pratividhyamānāyāmeka evānantaryamārgo bhavatyeko vimuktimārga: | prayoga-
mārgastu sarvatraika eva | te puna: sarva evānantaryavimuktimārgā:
anāsravā:
na hi sāsraveṇa mārgeṇāryāṇāmindriyasaṃcāra: | kva punarindriyāṇi vardhante |
nrṡu vardhanam |
manuṡyeṡvevendriyasaṃcāro nānyatra | parihāṇyasaṃbhavāt |
ka: puna: katamāṃ bhūmi niśrityendriyāṇi saṃcarati |
aśaikṡo nava niśritya bhūmī:
anāgamyasyānantaraṃ{1. ##Ms.## ^nāntaraṃ |} catvāri dhyānāni trīṇi cārūpyāṇi |
śaikṡastu ṡaṭ
śrārū-[##39b. 19B1. V##]pyavarjya: | kiṃ kāraṇam |
yata: ||61||
saviśeṡaṃ phalaṃ tyaktvā phalamāpnoti vardhayan |
indriyāṇi hi saṃcaran phalaṃ phalaviśiṡṭaṃ{2. ##Ms.## phalaśiṡṭaṃ |} ca mrdvindriyamārgaṃ tyaktvā tīkṡṇendriyagotrakaṃ{3. ##Ms.## gotraṃkaṃ |}
phalamārgameva pratilabhate | na cānāgāmiphalamārūpyabhūmi{4. ##Y. omits## bhūmi |}saṃgrhītamastītyetat kāraṇam |
ta ete ṡaḍevārhanto nava bhavanti | indriyabhedāt | kathaṃ krtvā |
dvau buddhau śrāvakā: sapta navaite navadhendriyā: ||62||
@380
katame sapta śrāvakā: | parihāṇadharmādaya: pañca | akopyadharmā ca dvividha uttāpanāgata
āditaśca tadgotra:{1. ##Ms.## tat gotra: |} akopyabheda eva | dvau buddhau pratyekabuddho buddhaśca | ityete mrdumrdvādinava-
prakārendriyamedānnava pudgalā bhavanti |
sarva eva tvāryapudgalā: sapta bhavanti | śraddhānusārī dharmānusārī śraddhādhimukto drṡṭiprāpta:
kāyasākṡī prajñāvimukta ubhayatovimuktaśca | ete puna:
prayogākṡasamāpattivimuktyubhayata: krtā: |
pudgalā: sapta
prayogata: śraddhādharmānusāriṇau | pūrvameva parapratyayadharmānusārābhyāmartheṡu prayogāt | indriyata:
śraddhādhimuktadrṡṭiprāptau | mrdutīkṡṇendriyatvāt śraddhādhimokṡaprajñādhikyata: | samāpattita: kāya-
sākṡī nirodhasamāpatti{2. ##Ms.## satyāpatti |}sākṡātkaraṇā-[##40a. 19A1. VI##]t | vimuktita: prajñāvimukta: |
samāpattivimuktita: ubhayatobhāgavimukta: |
nāmata ete sapta pudgalā: |
ṡaṭ tvete
dravyatastvete ṡaṭ bhavanti |
dvau dvau mārgatraye yata: ||63||
darśanamārge hi dvau pudgalau śraddhādharmānusāriṇau | tāveva bhāvanāmārge dvau bhavata: | śraddhādhimukta-
drṡṭiprāptau | tau punaraśaikṡamārge dvau bhavata: | samayāsamayavimuktāviti | tatrendriyatastraya: |
śraddhānusāriṇa: | gotrata: pañca | mārgata: pañcadaśa | aṡṭa kṡāntisaptajñānasthā: | vairāgyatastri-
saptati: | sakalabandhana: | kāmavairāgyānnava | evaṃ yāvadākiṃcanyāyatanavairāgyāt | āśrayato
nava | tridvīpaṡaḍdevanikāyajā:{3. ##Ms.## ṡaṭ...|} | indriyagotramārgavairāgyāśrayata: paṇḍitā: śatasahasraṃ
saṃpadyante sahasrāṇi ca saptacatvāriṃśacchatāni cāṡṭau pañcaviṃśatiśca | evamanye’pi pudgalā:
saṃbhavata: saṃkhyeyā: |
@381
ko’yamubhayatobhāgavimukta ityucyate kaśca prajñāvimukta: |
nirodhalābhyubhayatovimukta: prajñayetara: |
yo nirodhasamāpattilābhī sa ubhayatobhāgavimukta: | prajñāsamādhibalābhyāṃ kleśa-
vimokṡāvaraṇavimuktatvāt | itara: prajñāvimukta: | prajñābalena kevalaṃ kleśāvaraṇavimuktatvāt |
yaduktaṃ bhagavatā “kleśān pra-[##40b. 19B1. VI##]hāyeha hi yastu pañca ahāryadharmā
paripūrṇa: śaikṡa” iti | kiyatā paripūrṇa: śaikṡo bhavati |
samāpattīndriyaphalai: pūrṇa: śaikṡo’bhidhīyate ||64||
trividhā śaikṡasya paripūri: | phalata: indriyata: samāpattitaśca | phalata eva śraddhā{1. ##Ms.## śraddha |}dhi-
muktasyākāyasākṡiṇo’nāgāmina: | indriyata eva drṡṭiprāptasyāvītarāgasya | phalendriyato drṡṭi-
prāptasya kāyasākṡiṇo’nāgāmina: | phalasamāpattita: śraddhādhimuktasya kāyasākṡiṇa: | phalendriya-
samāpattito drṡṭiprāptasya kāyasākṡiṇa: | samāpattita eva samāpattīndriyataśca paripūrṇatvaṃ nāsti
vinā phalena |
aśaikṡaparipūrṇatvaṃ dvābhyām 
indriyata: samāpattiśca | phalena tvaparipūrṇasyāśaikṡatvameva nāstīti nāsya puna: phalena
paripūrṇāparipūrṇatvaṃ vyavasthāpyate | indriyata evāsamayavimuktasya prajñāvimuktasya | samāpattita
eva samayavimuktasyobhayabhāgavimuktasya | indriyasamāpattibhyāmasamayavimuktasyobhayatobhāga-
vimuktasya |
bahava ime mārgabhedā uktā laukikalokottaradarśanabhāvanā’śaikṡamārgā: prayogānantarya-
vimuktiviśeṡamārgā iti | katividha eṡa samāsato mārga iti |
mārga: samāsata: |
viśeṡamuktyānantaryaprayogākhya[##41a. 19A1. VII##]ścaturvidha: ||65||
@382
prayogamārgo yasmādanantaramānantaryamārgotpatti: | ānantaryamārgo yenāvaraṇaṃ prajahāti |
vimuktimārgo yastatpraheyāvaraṇavinirmuktastat{1. ##Y.## nirmukta: ##and omits## tat |}prathamata{2. ##Ms.## prathama |} utpadyate | viśeṡamārgo ya ebhyo’-
nyo mārga: | kasmāt mārga{3. ##Ms.## kasmātmārga^ |} ityucyate | eṡa hi nirvāṇasya panthā etena{4. ##Y.## tena |} tadgamanāt |{5. ##Ms.## ^manānni |}
nirvāṇaṃ mārgayantyaneneti vā | vimuktiviśeṡamārgayo: | kathaṃ mārgatvam |{6. ##Ms## ^tvantajjā^ |} tajjātīyādadhimātra-{7. ##Y.## tajjātīyādhimātra^ |}
taratvāduttarottaraprāpaṇāt nirupathiśeṡapraveśādvā |
mārga eva puna: pratipadityukto nirvāṇapratipādanāt | catasra: pratipada: | asti
pratipaddu:khā dhandhābhijñā | asti du:khā kṡiprābhijñā | evaṃ sukhā’pi dvidhā | tatra
dhyāneṡu mārga: pratipatsukhā 
caturdhyāneṡu mārga: sukhā pratipadaṅgaparigraha{8. ##Y.## ^parigrahaṇa |}śamathavipaśyanā samatābhyāmayatnavāhitvāt |
du:khā’nyabhūmiṡu |
anyāsvanāgamyadhyānāntarārūpyabhūmiṡu mārgo du:khā pratipadaṅgāparigrahācchamathavipaśyanā-
nyūnatvācca yatnavāhitvāt | śamathanyūne hyanāgamyadhyānāntare vipaśyanānyūnā ārūpyā iti |
sā punardvividhā’pi pratipat 
dhandhābhijñā mrdumate: kṡiprābhijñetarasya tu ||66||
mrdvindriyasya sukhā du:khā vā pratipaddhandhābhijñā tīkṡṇendriyasya kṡiprābhi-[##41b. 19B1-
VII##]jñā | dhandhābhijñā asyāṃ pratipadi | seyaṃ dhandhābhijñā | evaṃ kṡiprābhijñā | dhandhasya
vā pudgalasyeyamiti dhandhabhijñā | punarapyeṡa mārgo bodhipakṡyākhyāṃ{9. ##This Ms. has both the spellings## bodhipakṡa ##and## bodhipakṡya |} labhate | saptatriṃśadvodhipakṡā
dharmā: | catvāri smrtyupasthānāni | catvāri samyakprahāṇāni | catvāra rddhipādā: | pañce
ndriyāṇi | pañca balāni | sapta bodhyaṅgāni | āryāṡṭāṅgo mārga: iti | tatra
anutpādakṡayajñāne bodhi:
@383
kṡayajñānamanutpādajñānaṃ ca | pudgalabhedena tisro bodhaya utpadyante | śrāvakabodhi: pratyekabodhira-
nuttarā samyakasaṃbodhiriti | aśeṡāvidyāprahāṇāt | tābhyāṃ svārthasya yathābhūta{1. ##Y.## yathābhūtaṃ |}krtāpuna:-
kartavyatāvabodhācca |{2. ##Ms.## puna: | karttavya^}
tādanulobhyata: |
saptatriṃśattu tatpakṡyā:{3. ##Y.## tatpakṡā: |}
bodheranulomatvādbodhipakṡyā: saptatriṃśadutpadyante |
nāmato dravyato daśa ||67||
daśa dravyāṇi sarve bodhipakṡyā: | katamāni daśa |
śraddhā vīrya smrti: prajñā samādhi: prītyupekṡaṇe |
praśrabdhiśīlasaṃkalpā: 
ityetāni daśa dravyāṇi | kathaṃ krtvā |
prajñā hi smrtyupasthiti: ||68||
vīryaṃ samyakprahāṇāravyamrddhipādā: samādhaya: |
prajñāvīryasamādhisvabhādhā hi smrtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādā: ata indriyāṇi tāvadva-
lāni ca nāmagrāhikayā śraddhāvīryasmrtisamādhiprajñādravyāṇi pañca [##42a. 19A1. VIII##]
smrtyupasthānāni dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ{4. ##Ms.## bodhyaṃga |} samyagr#ṡṭiśca prajñaiva | samyakprahāṇāni vīryasaṃbodhyaṅgaṃ
samyagvyāyāmaśca vīryameva | rddhipādā: samādhisambodhyaṅgaṃ{5. ##Ms.## bodhyaṃga |} samyak{6. ##Ms. drops## k |} samādhiśca samādhireva |
smrtisaṃbodhyaṅgaṃ samyak smrtiśca smrtireva | kimavaśiṡyate | prītiprasrabdhyupekṡāsaṃbodhyaṅgāni
samyaksaṃkalpa:{7. ##Y.## saṃkalpā: |} śīlāṅgāni ca | tānyetāni pañca dravyāṇi evamete bodhipakṡyā daśa dravyāṇi
bhavanti | vaibhāṡikāṇā mekādaśa{8. ##Ms.## vaibhāṡikānā^ |} | kāyavākkarmaṇorasaṃbhinnatvāt śīlāṅgāni dve dravye iti |
@384
yattvetaduktaṃ “prajñāvīryasamādhisvabhāvā: smrtyupasthānādaya” iti | atra veditavyam |
pradhānagrahaṇaṃ sarve guṇā: prāyogikāstu te ||69||
pradhānagrahaṇenaivamuktam | sarve tu prāyogikā{1. ##Y.## prāyogika: |} guṇā: smrtyupasthānasamyakprahāṇaddhiṃ-
pādā: | kasmādvīryaṃ samyakpradhānamuktam | tena samyakkāyavāṅmanāṃsi pradhīyante | samādhi: kasmād
rddhipāda ukta: | tatpratiṡṭhatvātsarvaguṇasaṃpatte:{2. ##Y.## pratiṡṭhitatvāt |} | ye tvāhu: “samādhirevaddhi: {3. ##Ms.## ^ddhipādā |}pādāśchandādaya”
iti | teṡāṃ dravyatastrayodaśa bodhipakṡyā:{4. ##Y.## ^pakṡā: |} prāpnuvanti | cchandacittayorādhikyātsūtraṃ ca 
virudhyate | “rddhiṃ ca vo bhikṡavo darśayiṡyāmi rddhipādāṃśca yāvadrddhi: katamā | iha bhikṡura-
nekavidhamrddhiviṡayaṃ pratya-[##42b. 19B4. VIII##]nubhavati | eko bhūtvā bahudhā bhavatī”ti 
vistara: | kasmādindriyāṇyeva balānyuktāni | mrdvadhimātrabhedādavamardanīyānavamardanīyatvāt |
indriyāṇāṃ kiṃkrto’nukrama: | śraddhadhāno hi phalārthaṃ vīryamārabhate | ārabdhavīryasya smrti-
rupatiṡṭhate | upasthitasmrteravikṡepāccittaṃ samādhīyate | samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānātīti |
kasyāmavasthāyāṃ katame te bodhipakṡyā: prabhāvyante |
ādikarmikanirvedhabhāgīyeṡu prabhāvitā: |
bhāvane darśane caiva sapta vargā yathākramam ||70||
ādikamiṃkāvasthāyāṃ kāyādyupalakṡaṇārthaṃ smrtyupasthānāni | viśeṡādhigamena vīrya
saṃvardhanādūṡmagateṡu samyakpradhānāni | aparihāṇīyakuśalamūlapraveśatvāt{5. ##Ms.## ^tvātmū^ |} mūrdhaṡvrddhipādā: |
apuna:parihāṇita ādhipatyaprāptatvāt kṡāntiṡvindriyāṇi | kleśānavamardanīyatvādagradharmeṡu
balāni laukikānyadharmānavamardanīyatvādvā{6. ##Ms.## ^dharmāneva mardanīyatvādvā |} | bodhyāsannatvāt bhāvanāmārge bodhyaṅgāni | gamana-
prabhāvitvāddarśanamārge mārgāṅgāni | tasyāśugāmitvāt | saṃkhyānupūrvīvidhānārthaṃ tu pūrvaṃ
saptoktāni paścādaṡṭau | tatra dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bodhirbodhyaṅgaṃ ca samyagdrṡṭirmārgo [##43a. 20A. I##] mārgāṅgaṃ ceti vaibhāṡikā: | apare punarabhittvaiva kramaṃ bodhipakṡyāṇā{7. ##Y.## ^pakṡāṇā^ |}mānupūrvī
varṇayanti | “ādita eva tāvadvahuvidhaviṡayavyāsekavisāriṇīnāṃ buddhīnāṃ nigrahāryaṃ smrtyupa
@385
sthānāni cetasa upanibaddhāni bhavanti yāvadeva gardhāśritānāṃ{1. ##Ms.## śarddhā^ |} smarasaṃkalpānāṃ prativinoda-
nāye"ti sūtre vacanāt | tadbalena vīryasaṃvarghanāccatuviṃghakāryasaṃpādanāya samyakcittaṃ
pradadhātīti samyakpradhānāni | tata: samādhiviśodhanādrddhipādā: | samādhisaṃniśrayeṇa loko-
ttaradharmādhipatibhūtāni śraddhādīnīndriyāṇi | tānyeva ca nijiṃtavipakṡasamudācārāṇi balāni |
darśanamārge bodhyaṅgāni | prathamato dharmatattvāvalokāt ubhayormārgāṅgāni | tathā hyu ktam 
“āryāṡṭāṅge khalu mārge bhāvanāparipūri gacchati | catvāri smrtyupasthānāni bhāvanāparipūriṃ
gacchanti yāvat sapta bodhyaṅgānī”ti | punaścoktaṃ “yathābhūtavacanārocanamiti bhikṡavaścaturṇā-
māryasatyānāmetadadhivacanaṃ yathāgatena mārgeṇa prakramaṇamiti bhikṡo āryāṡṭāṅgasya mārgasyaitadadhi-
vacanami”ti{2. ##Ms.## mārgasyeta^ |} | tasmādubhayorāryāṡṭāṅgo mārga eṡṭavya: | siddho’nukrama: |
idaṃ tu vaktavyam | kati bodhipakṡā dharmā: sāsravā iti [##43b. 20B. I##] katyanā-
sravā iti |
anāsravāṇi bodhyaṅgamārgāṅgāni{3. ##Ms. Y.## ^mārgāgāṇi |}
bhāvanādarśanamārgayostadvyavasthāpanāt | laukikā api hi samyag{4. ##Ms.## samyak |}drṡṭayādaya: santi |
te tu nāryamārgaśabdaṃ labhante |
dvidhetare |
anye bodhipakṡā: sāsravānāsravā: | kasyāṃ bhūmau kati bodhipakṡā: |
sakalā: prathame dhyāne
sarve saptatriṃśatprathame dhyāne |
anāgamye prītivarjitā: ||71||
kasmādanāgamye prītyabhāva: | sāmantakānāṃ balavāhanīyatvādadharabhūmisāśaṅkatvācca |
@386
dvitīye’nyatra saṃkalpāt 
dvitīye dhyāne samyaksaṃkalpavarjyā: ṡaṭtriṃśadeva | tatra vitarkābhāvāt |
dvayostaddvayavarjitā: {1. ##Ms.## ^stat... |} |
trtīyacaturthayordhyānayo: prītisaṃkalpābhyāṃ varjitā: pañcatriṃśat |
dhyānāntare ca 
tābhyāmeva dvābhyāṃ varjitā: pañcatriṃśadeva |
śīlāṅgaistābhyāṃ ca triṡvarūpiṡu ||72||
varjitā iti vartate | ārūpyeṡu samyagvākkarmāntājīvai: prītisaṃkalpābhyāṃ ca varjitā
dvātriṃśat |
kāmadhātau bhavāgre ca bodhimārgāṅgavarjitā: |
dvāviṃśatirbodhipakṡyāstayoranāsravamārgābhāvāt |
bodhipakṡeṡu vartamānasya kasyāmavasthāyāmavetyaprasādalābho veditavya: |
trisatyadarśane śīladharmāvetyaprasādayo: ||73||
[##44a. 20A. II##] lābho mārgābhisamaye buddhatatsaṃghayorapi |
du:khasamudayanirodhasatyānyabhisamayan dharme cāvetyaprasādamāryakāntāni ca śīlāmi prati-
labhate | mārgasatyamabhisamayan buddhe tasya ca śrāvakasaṃghe’vetyaprasādaṃ pratilabhate | yo hi tayo:
prasāda: so’śaikṡyeṡu buddhakarakeṡu dharmeṡu śaikṡāyāśaikṡeṡu ca saṃghakarakeṡu prasāda: | api śabdācchīla-
dharmāvetyaprasādau ca pratilabhate |
ko’yamiha dharmo’bhipreta: |
@387
dharma: satyatrayaṃ bodhisattvapratyekabuddhayo: ||74||
mārgaśca
ataścatvāryapi satyānyabhisamayato dharmāvetyaprasādalābha:{1. ##Y.## dharme’vetya...|} | ta ete śraddhādhiṡṭhānamedānnā-
mataścatvāro’vetyaprasādā ucyante |
dravyatastu dve{2. ##Ms.## dvo ##or## dve |} śraddhā śīlaṃ ca
buddhadharmasaṃghāvetyaprasādā: śraddhāsvabhāvā:{3. ##Ms.## ^svābhāvā: |} āryakāntāni ca śīlāni śīlamiti dve
dravye bhavata: | kiṃ punarete sāsravānāsravā ekāntenāvetyaprasādā: |
nirmalā: |
avetyaprasādā iti ko’rtha: | yathābhūtasatyānyavabudhya saṃpratyayo’vetyaprasāda: | yathā
ca{4. ##Y.## tu |} vyutthita: saṃmukhīkaroti tathaiṡāmānupūrvīm {5. ##Y.## ^nupūrvam |} | kathaṃ vyutthita: saṃmukhīkaroti | samyak-
saṃbuddho vata bhagavān svākhyāto’sya dharmavinaya: su-[##44b. 20B. II##]pratipanno’sya śrāvaka-
saṃgha iti vaidyabhaiṡajyopasthāpakabhūtatvāt | cittaprasādakrtaśca{6. ##Y. omits## ca |} śīlaprasāda ityucyate{7. ##Ms## ^cyante |} caturtha
ukta:{8. ##Ms.## ukta evaṃ |} | evaṃ prasannasyaiṡā pratipattiriti | ārogyabhūtatvādvā deśika{9. ##Y.## daiśika |} mārgasārthikayānavadvā{10. ##Ms.## ^vādvā |} |
sūtra ukta"maṡṭābhiraṅgai: samanvāgata: śaikṡo daśabhiraṅgai: samanvāgato’śaikṡa” iti | kasmācchai-
kṡasya samyak vimukti: samyagjñānaṃ ca noktam |
noktā vimukti: śaikṡāṅgaṃ baddhatvāt 
baddho hi śaikṡa: kleśabandhanairadyāpīti | kathaṃ baddhasyaiva sato vimuktirvyavasthāpyeta |
na hi bandhanaikadeśānmukto mukta ityucyate | vinā ca vimuktyā kathaṃ vimuktijñānaṃ vyavasthāpyate |
aśaikṡastu sarvakleśabandhanātyantanirmokṡādvimuktitatpratyātmajñānābhyāṃ prabhāvita iti tasyaiva
tadvacanaṃ nyāyyam |
@388
keyaṃ vimuktirnāma |
sā punardvidhā ||75||
saṃskrtā cāsaṃskrtā ca | tatra
asaṃskrtā kleśahāna{1. ##Ms## ^hāṇa |}madhimuktistu saṃskrtā |
kleśaprahāṇamasaṃskrtā vimukti: | aśaikṡādhimokṡa:{2. ##Y. omits## aśaikṡā |} saṃskrtā vimukti: |
sāṅga:
saivāsaṃskrtā vimuktiraśaikṡāṅgayuktā | aṅgānāṃ saṃskrtatvāt |
saiva vimuktī dve
saiva saṃskrtā vimuktirdve vimuktī sūtra ukte | ceto vi-[##45a. 22A. III##]mukti:
prajñāvimuktiśca | vimuktiskandho’pi sa eva draṡṭavya: | yattahiṃ sūtra uktaṃ “katamacca vyaghra-
bodhyāyanā vimuktipariśuddhipradhānam | iha bhikṡavo rāgāccittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktaṃ dveṡānmo-
hāccittaṃ viraktaṃ bhavati vimuktamityaparipūrṇasya vā vimuktiskandhasya paripūraye paripūrṇasya cānu{3. ##Y.## vā |}
grahāya cchando{4. ##Y.## yaśchando |}vīryami”ti vistara: | tasmānnādhimokṡa eva vimukti: | kiṃ tarhi | tattvajñānāpa-
nīteṡu rāgādiṡu cetaso vaimalyaṃ vimuktirityapare | uktā vimukti: |
samyagjñānaṃ tu samyagdrṡṭi: | vyatiriktaṃ katamat |
jñānaṃ bodhiryathoditā ||76||
yaiva hi pūrvaṃ bodhiruktā saiveha samyagjñānaṃ veditavyam | yaduta kṡayajñānamanutpādajñānaṃ ca |
katamat punaścittaṃ vimucyate kimatītamanāgataṃ pratyutpannam |
vimucyate jāyamānasaśaikṡaṃ cittamāvrte:{5. ##Ms.## māvrtte: |} |
@389
“anāgataṃ cittamutpadyamānaṃ vimucyate aśaikṡamāvaraṇemya” iti śāstrapāṭha: |
kiṃ punastasyāvaraṇam | kleśaprāptistadutpattivibandhatvāt | vajropame hi samādhau sā ca
prahīyate | taccotpadyamānamaśaikṡaṃ cittaṃ vimucyate | sā ca prahīṇā bhavati | taccāśaikṡaṃ citta-
mutpannaṃ vimuktaṃ ca | yattahiṃ notpadyamānaṃ laukikaṃ ca{1. ##Y.## vā |} | tadapi vimucyate | yattu niyatamutpattau
tadevoktam | laukikaṃ ku-[##45b. 20B. III##]to vimucyate | tata evotpattyāvaraṇāt |
nanu cāmuktasyāpi śaikṡasya laukikamutpadyate | na tattādrśam | kīdrśaṃ tat | kleśaprāpti-
sahitam | kimavastho mārgastadutpattyāvaraṇaṃ prajahāti |
nirudhyamāno mārgastu prahajahāti tadāvrtim ||77||
vartamāna ityartha: |
yā cāsaṃskrtā vimuktiruktā ye ca trayo dhātava ucyante prahāṇadhāturvirāgadhāturnirodha-
dhāturitiṃ | ka eṡāṃ viśeṡa: |
asaṃskrtaiva dhātvākhyā
saivāsaṃskrtā vimuktistrayo dhātava: | tatra puna:{2. ##Ms.## punavirāgau |}
virāgo rāgasaṃkṡaya: |
rāgasya prahāṇaṃ virāgadhātu: |
prahāṇadhāturanyeṡāṃ
saṃkṡaya iti vartate | rāgādanyeṡāṃ kleśānāṃ prahāṇaṃ prahāṇadhātu: |
nirodhākhyastu vastuna: ||78||
saṃkṡaya ityevānuvartate | kleśanirmuktasya vastuna: prahāṇaṃ nirodhadhātu: | yena vastu
nirvidyate virajyate’pi tena vastunā | catuṡkoṭikam{3. ##Y.## catuṡkoṭika: |} | kathaṃ krtvā |
@390
nirvidyate du:khahetukṡāntijñānai:
du:khe samudayakṡāntijñānaireva nirvidyate nānyai: |
virajyate |
sarvairjahāti yai:
sarvairapi du:khasamudayanirodhamārgakṡāntijñānairvirajyate | yai: kleśān prajahāti |
evaṃ catuṡkoṭikasaṃbhava: ||79||
evaṃ catuṡkoṭikaṃ sidhyati | nirvidyata eva du:khasamudayakṡāntijñānai: | kleśān
prajahat nirvedavastvāla-[##46b. 20B. IV##]mbanatvāt | virajyata eva nirodhamārgakṡānti-
jñānai: kleśān prajahat | prāmodyavastvālambanatvāt | ubhayaṃ pūrvai: kleśān prajahat | nobhaya-
muttarai: kleśānaprajahaditi | tatra vītarāga: satyāni paśyandharmajñānakṡāntibhi: kleśānna prajahāti |
jñānaistu prayogavimuktiviśeṡamārgasaṃgrhītairna{1. ##Y. omits## saṃgrhītai: |} prajahātīti{2. ##Ms.## prajāhātīti |} |
*abhidharmakośabhāṡye mārgapudgalanirdeśo nāma
ṡaṡṭhaṃ kośasthānaṃ samāptamiti*
|| śrī lāmāvākasya yadatra puṇyam ||
@391
namo buddhāya || 
[śrī ##1b. 20B. V##] kṡāntayaścocyante jñānāni ca samyagdrṡṭi: samyagjñānaṃ ca | 
kiṃ puna: kṡāntayo na jñānaṃ samyagjñānaṃ ca na drṡṭi: | 
nāmalā kṡāntayo jñānaṃ 
tatpraheyasya vicikitsā’nuśayasyāprahīṇatvāt | drṡṭayastu tā: santīraṇātmakatvāt | 
yathā ca kṡāntayo drṡṭirna jñānamevaṃ puna: 
kṡayānutpādadhīrna drk | 
kṡayajñānamanutpādajñānaṃ ca na drṡṭirasantīraṇāparimārgaṇāśayatvāt | 
tadanyobhayathāryā dhī: 
kṡāntikṡayānutpādajñānebhyo’nyā’nāsravā{1. ##Ms.## jñānebhyonyonāsravā |} prajñā drṡṭi:{2. ##Ms.## drṡṭiṃ |} jñānaṃ ca | 
anyā jñānaṃ 
laukiṃkī prajñā sarvaiva jñānam | 
drśaśca ṡaṭ ||1|| 
pañca drṡṭayo laukikī ca samyagdrṡṭi:| eṡā ṡaḍvidhā laukikī prajñādrṡṭi: anyā na 
drṡṭi: | jñānaṃ tveṡā cānyā ca | kiyatā sarvajñānasaṃgraha: | daśabhirjñānai: | samāsena tu 
sāsravānāsravaṃ jñānaṃ 
tayo: puna: 
ādyaṃ saṃvrtijñāpakam{3. ##G.## saṃjñakam |} | 
@392
yatsāsravaṃ tatsaṃvrtijñānam | prāyeṇa ghaṭapaṭastrīpuruṡādisaṃvrtigrahāt | ajñānasaṃvrtatvāt 
ityapare | 
anāsravaṃ dvidhā dharmajñānamanvayameva ca ||2|| 
anāsravaṃ jñānaṃ dvidhā bhidyate | dharmajñānamanvayajñānaṃ ca | evamete dve jñāne trīṇi 
bhavanti | saṃvrtijñānaṃ dharmajñānamanvayajñānaṃ ca | tatra 
sāṃvrtaṃ sarvaviṡayaṃ  
saṃvrtijñānasya sarvadharmā: saṃskrtāsaṃskrtā [##2a. 20A. VI##] ālambanaṃ saṃbhavata: | 
kāmadu:khādigocaram | 
dharmākhyam 
dharmajñānasya kāmāvacaraṃ du:khaṃ tatsamudayanirodhapratipakṡāścālambanam | 
anvayajñānaṃ tūrdhvadu:khādigocaram ||3|| 
anvayajñānasya rūpārūpyāvacaraṃ du:khaṃ tatsamudayanirodhapratipakṡāścālambanam | 
te eva satyabhedena catvāri 
te eva dharmajñānānvayajñāne satyabhedena punaścatvāri jñānāni bhavanti | du:khasamudaya- 
nirodhamārgajñānāni | tadālambanatvāt | 
ete caturvidhe | 
anutpādakṡayajñāne 
ete eva dharmajñānānvayajñāne{1. ##Y.## dharmānvayajñāne |} caturvidhe adrṡṭisvabhāve kṡayajñānamanutpādajñānaṃ cocyate | 
te puna: prathamodite ||4|| 
@393
du:khahetvanvayajñāne 
prathamotpanne tu kṡayajñānānutpādajñāne du:khasamudayānvayajñāne du:khasamudayākārairbhāvāgrika- 
skandhālambanatvāt{1. ##Ms.## ^grikaṃ |} | kiṃ khalu vajropamo’pi tābhyāmekālambano’sti{2. ##Y.## bhavati |} | yadi du:khasamudayā- 
lambano bhavati | atha nirodhamārgālambano naikālambana: | 
caturbhya: paracittavit | 
vettīti vit jñānam | paracittajñānaṃ caturbhyo jñānebhyo draṡṭavyam | dharmānvayajñānamārga: 
saṃvrtijñānebhya: | tasya punarayaṃ niyama: | 
bhūmyakṡapudgalotkrāntaṃ naṡṭājātaṃ na vetti tat ||5|| 
bhūmyatikrāntaṃ na jānātīti | adharadhyānabhūmi-[##2b. 20B. VI##]kenottaradhyāna- 
bhūmikamindriyātikrāntaṃ{3. ##Ms. looks like## ^bhūmikaṃ indriyātikrāntaṃ |} na jānāti | śraddhādhimuktasamayamuktamārgeṇa drṡṭiprāptāsamayavimuktamārgaṃ 
pudgalotkrāntaṃ na jānāti | anāgāmyarhacchrāvaka{4. ##Y. omits## śrāvaka |}pratyekabuddhabuddha{5. ##MS. drops one## buddha |}mārgāṇāmadhareṇottaraṃ naṡṭājātaṃ 
na jānāti | atītānāgataṃ vartamānapara{6. ##Ms.## pari^ |}cittacaittaviṡayatvāt | kiṃ ca bhūya: 
na dharmānvayadhīpakṡyamanyo’nyaṃ 
dharmajñānapakṡyaṃ paracittajñānamanvayajñānapakṡyaṃ cittaṃ na jānāti | anvayajñānapakṡyaṃ ca dharmajñānapakṡyaṃ 
na jānāti | kāmadhātūrdhvadhātupratikṡālambanatvāttayo: | darśanamārge paracittajñānaṃ nāsti | 
tadālambanaṃ tvasti | tatra paracittajñānena darśanamārgaṃ jñātukāma: prayogaṃ krtvā prathamau 
darśanakṡaṇau | 
śrāvako vetti khaḍgastrīn sarvānbuddho’prayogata: ||6|| 
śrāvako darśanamārgāt para{7. ##Ms.## pari^ |}cittājñānena dvau kṡaṇau jānāti | du:khe dharmajñānakṡānti dharmajñānaṃ 
ca | anvayajñānapakṡālambanasyānyaprayogasādhyatvāt | yāvacca sa tatra prayogamārabhate tāvadayaṃ 
@394
ṡoḍ+aśacittamanuprāpto bhavatītyantarā na jānāti | pratyekabuddhastrīn kṡaṇān | prathamau ca 
dvāvaṡṭamaṃ ca samudayānvayajñānaṃ mrduprayogatvāt | prathamadvitīyapañcadaśānityapare | buddhastu 
sarvāne-[##3a. 20A. VII##]va darśanamārgakṡaṇānaprayogeṇa jānāti | 
atha kṡayajñānānutpādajñānayo: ko viśeṡa: | 
kṡayajñānaṃ hi satyeṡu parijñātādiniścaya: | 
na parijñeyamityādiranutpādamatirmatā ||7|| 
“kṡayajñānaṃ katamat | du:khaṃ me parijñātamiti jñānāti{1. ##Ms.## jñāyāti |} | samudaya: prahīṇo nirodha: 
sākṡātkrto mārgo bhāvita iti jānāti | tadupādāya yat jñānaṃ darśanaṃ vidyā buddhirbodhi: 
prajñā āloko’bhisamayamidamucyate kṡayajñānam | anutpādajñānaṃ katamat | du:khaṃ me parijñātaṃ na 
puna: parijñeyamiti jānāti yāvat{2. ##Ms.## yāvatmā^ |} mārgo bhāvito na punarbhāvayitavya iti | tadupādāye”ti 
vistareṇoktaṃ śāstre | kathamanāsraveṇa jñānenaivaṃ jānāti | tatprṡṭhalabdhena vyutthita evaṃ 
jānāti | atastadviśeṡeṇa tayoviśeṡa: | śāstre jñāpita iti kāśmīrā: | anāsraveṇāpyevaṃ 
jānātītyapare | darśanavacanaṃ tu bhāṡyākṡepāt | pratyakṡavrttitvādvā | ataevoktaṃ "yāvat{3. ##Y.## yat tāvaj^ |} 
jñānaṃ darśanamapi tadi”ti | ityetāni daśa jñānāni bhavanti yaduta dharmajñānamanvaya- 
jñānaṃ saṃvrtijñānaṃ du:khajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānaṃ paracittajñānaṃ{4. ##Ms. drops## paracittajñānam |} 
kṡayajñānamanutpādajñānaṃ ca | tatra saṃvrtijñānamekaṃ jñānameka-[##3b. 20B. VII##]sya ca bhāga: | 
dharmajñānamekaṃ jñānaṃ saptānāṃ ca bhāga: | du:khasamudayanirodhamārgakṡayānutpādaparacittajñānānām | 
evamanvayajñānam{5. ##Ms.## ^jñāna |} | du:khajñānamekaṃ jñānaṃ caturṇāṃ ca bhāga: | dharmānvayakṡayānutpādajñānānām{6. ##Ms.## ^jñānam |} | 
evaṃ samudayanirodhajñāne caturṇāṃ bhāga:{7. ##Ms.## caturṇāṃ bhāga: ##seems to be extrā# |} mārgajñānamekaṃ jñānaṃ pañcānāṃ ca bhāga: | caturṇāma- 
nantaroktānāṃ paracittasya ca | paracittajñānamekaṃ jñānaṃ caturṇāṃ ca bhāga: | dharmānvayamārgasaṃvrti- 
jñānānām | kṡayajñānamekaṃ jñānaṃ ṡaṇṇāṃ ca bhāga: | dharmānvayadu:khasamudayanirodhamārgajñānānām | 
evamanutpādajñānam | 
kasmāt punaretāni trīṇi santi daśa vyavasthāpyante | 
@395
svabhāvapratipakṡābhyāmākārākāragocarāt | 
prayogakrtakrtyatvahetūpacayato daśa ||8|| 
saptabhi: kila kāraṇairdaśa jñānāni vyavasthāpyante | svabhāvata: saṃvrtijñānamaparamārthajñānatvāt | 
pratipakṡato dharmānvayajñāne | kāmadhātūrdhvadhātupratipakṡatvāt | ākārato du:khasamudayajñāne | 
ālambanābhedāt | ākārālambanato nirodhamārgajñāne | ākārālambanabhedāt | prayogata: 
paracittajñānam | na hi tena caittā na jñāyate | cittajñānārthe tu prayuktasyābhiniṡpatte: paracitta- 
jñānamuktam | krtakrtya-[##4a. 20A. VIII##]ta: kṡayajñānaṃ krtakrtyasaṃtānotpatte: | prathamata: 
hetūpacayato’nutpādajñānaṃ sarvānāsravahetukatvāditi | 
sakalasya sakalapratipakṡatvāt kāmadhātupratipakṡo dharmajñānamityuktam | api tu 
dharmajñānanirodhe yanmārge vā bhāvanāpathe | 
tridhātupratipakṡastat 
nirodhamārgajñāne bhāvanāmārgasaṃgrhīte tridhātupratipakṡa: | 
kāmadhātostu nānvayam ||9|| 
anvayajñānaṃ tu sarvathā nāsti kāmadhātupratipakṡa: | 
eṡāṃ daśānāṃ jñānānāṃ 
dharmajñānānvayajñānaṃ ṡoḍaśākāram 
tān purastādupadekṡyāma: | 
anyathā | 
tathā ca sāṃvrtaṃ 
saṃvrtijñānaṃ ṡoḍaśākāramanyathākāraṃ ca sarvadharmāṇāṃ svasāmānyalakṡaṇādigrahaṇāt | 
svai: svai: satyākāraiścatuṡṭayam ||10|| 
@396
du:khasamudayanirodhamārgajñānāni svai: svai: satyākārai: pravartanta ityekaikaṃ caturākāraṃ bhavanti | 
tathā paramanojñānaṃ nirmalaṃ 
anāsravaṃ paracittajñānaṃ tathaiva | svasatyākāratvāccaturākāraṃ mārgajñānatvāt | 
samalaṃ puna: | 
jñeyasvalakṡaṇākāraṃ 
sāsravaṃ paracittajñānaṃ jñeyānāṃ cittacaittānāṃ yat svalakṡaṇaṃ tadākārayati | svalakṡaṇa- 
grāhakatvāt | ubhayamapi tu 
ekaikadravyagocaram ||11|| 
yadā cittaṃ grhṇā-[##4b. 20B. VIII##]ti na tadā cittānāṃ yadā vedanāṃ na tadā saṃjñāmityeva- 
mādi | yattarhi bhagavatoktaṃ “sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānātī”tyevamādi | 
na tayoryugapadgrahaṇām | vastramalāyugapadgrahaṇavat | sarāgaṃ cittamiti dvidhā sarāgatā | saṃsrṡṭa- 
sarāgatā saṃyoga{1. ##Y.## saṃyukta |} sarāgatā ca | tatra sarāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ dvābhyāṃ sarāgaṃ tato’nyatsāsravaṃ 
saṃyogasarāgatayā sarāgam | atra tu sūtre rāgasaṃprayuktaṃ sarāgaṃ rāgapratipakṡo vigatarāga- 
mityeke | yadi hi rāgeṇāsaṃprayuktaṃ vigatarāgaṃ syādanyakleśasaṃprayuktamapi syāt | evaṃ tarhiṃ 
tadapratipakṡa: sāsravaṃ cittamakliṡṭaṃ naiva sarāgaṃ na vigatarāgaṃ syādityevamādi | tasmādrāga- 
saṃprayuktatayā’pi sarāgaṃ cittamatreṡṭavyamityapare | evaṃ yāvatsamohaṃ{2. ##Ms.## ^tsammohaṃ |}vigatamohaṃ ca veditavyam | 
saṃkṡiptaṃ kuśalamālambanābhisaṃkṡepāt | vikṡiptaṃ kliṡṭaṃ vikṡepasaṃprayogāt | saṃkṡiptaṃ middha- 
saṃprayuktaṃ vikṡiptamanyat kliṡṭamiti pāścāttyā: | tadetanna varṇayanti | tadeva hi cittaṃ saṃkṡipta- 
vikṡiptaṃ syāt kliṡṭamiddhasaṃprayogāt | śāstravirodhaśca syāt | “saṃkṡiptaṃ cittaṃ yathābhūtaṃ 
prajānāti{3. ##Y.## saṃprajānāti |} | tajjñānaṃ catvāri jñānāni dha-[##5a. 20A1. I##]rmajñānamanvayajñānaṃ saṃvrtijñānaṃ 
mārgajñānami”ti | līnaṃ cittaṃ kliṡṭaṃ kauśīdyasaṃprayogāt | pragrhītaṃ kuśalaṃ vīryasaṃprayogāt | 
parīttaṃ kliṡṭaṃ vyavadānaparīttairniṡevitatvāt | mahadgataṃ kuśalaṃ tadviparyayāt | mūlamūlyapari{4. ##Ms. drops## ri |}vārānu- 
@397
parivartakabalālpabahutvācca | kliṡṭacittaṃ{1. ##Y.## kliṡṭaṃ hi |} dvābhyāmakuśa{2. ##Ms. drops## śa |}lamūlābhyāṃ samūlam | kuśalaṃ tribhi: 
kuśalamūlai: | kliṡṭamalpamūlyamayatnasādhyatvāt{3. ##Ms.## ^sadhyatvāt |} | kuśalaṃ bahumūlyaṃ mahābhisaṃskārasādhyatvāt | 
kliṡṭaṃ tajjātīyānāgatabhāvanā’bhāvānna mahāparivāraṃ tribhiśca skandhai: sānuparivartam | kuśalaṃ 
tu mahāparivāraṃ caturbhiśca skandhai: sānuparivartam | alpabalaṃ khalvapi kliṡṭaṃ bahubalaṃ kuśalam | 
ekayā hi du:khe dharmajñānakṡāntyā{4. ##Y.## du:khadharmajñānakṡāntyā |} daśānuśayātyantasamudghāta:{5. ##Ms.## samutdhāta:, ##Y.## samuccheda: |} kriyate | tasmādapi kliṡṭaṃ 
parīttaṃ kuśalaṃ mahadgatam | uddhataṃ kliṡṭamauddhatyasaṃprayogāt | anuddhataṃ kuśalaṃ tatpratipakṡatvāt | 
evamavyupaśāntaṃ vyupaśāntaṃ ca | asamāhitaṃ kliṡṭaṃ vikṡepasaṃprayogāt | samāhitaṃ kuśalaṃ tatprati- 
pakṡatvāt | abhāvitaṃ kliṡṭaṃ pratilambhaniṡevaṇabhāvanābhyāmabhāvitatvāt | bhāvitaṃ kuśalaṃ 
tābhyāṃ bhāvitatvāt | a-[##5b. 20B1. I##]vimuktaṃ kliṡṭaṃ svabhāvasaṃtānaviṃmuktibhyāmavimukta- 
tvāt | vimuktaṃ kuśalaṃ tābhyāṃ vimuktatvāditi vaibhāṡikā: | evaṃ tu sūtraṃ nānulomitaṃ 
bhavati | eṡāṃ ca padānāṃ nārthaviśeṡa ukto bhavati | kathaṃ sūtraṃ nānulomitaṃ bhavati | sūtra 
uktaṃ “kathaṃ cittamadhyātmaṃ saṃkṡiptaṃ bhavati | yaccittaṃ styānamiddhasahagatamadhyātmaṃ saṃnirodhasaha- 
gataṃ no tu vipaśyanayā samanvāgatam | kathaṃ bahirvikṡiptaṃ bhavati | yaccittaṃ pañcasu kāmaguṇeṡvanu- 
vikṡiptaṃ bhavatyanuvisrtami”ti | nanu coktaṃ tadeva cittaṃ saṃkṡiptaṃ syādvikṡiptaṃ ceti | 
uktamidamayuktaṃ tūktaṃ middhasahagatasya kliṡṭasya vikṡiptatvāpratijñānāt | nanu coktaṃ śāstra- 
virodha: syāditi | varaṃ śāstravirodho na sūtravirodha: | kathameṡāṃ padānāṃ nārthaviśeṡa ukto 
bhavati | vikṡiptalīnoddhatāvyupaśāntāsamāhitābhāvitāvimuktānāṃ cittānāmabhinnalakṡaṇa- 
vacanāt saṃkṡiptapragrhītādīnāṃ ca | na vai nokta: padānāmarthaviśeṡo bhavati | kliṡṭasāmānye’pi 
taddoṡa{6. ##Y. adds## viśeṡa |} saṃdarśanāt | ityapyetat klipṭaṃ cittaṃ vikṡiptaṃ līnamiti vistara: | evaṃ kuśalasyāpi 
guṇaviśeṡasaṃdarśanādu-[##6a. 20A1. II##]kta evārthaviśeṡo bhavati | sūtravirodhasyāparihārānnaiṡa 
eṡāṃ padānāmartha: | yadi ca sūtre tadeva līnaṃ cittaṃ tadevoddhatamityabhipretaṃ syāt idaṃ noktaṃ 
syāt | “yasminsamaye lonaṃ cittaṃ{7. ##Y.## cittaṃ līnaṃ |} bhavati layābhiśaṅki{8. ##Y.## līnābhiśaṅki|} vā akālastasminsamaye prasrabdhi- 
samādhyupekṡāsaṃbodhyaṅgānāṃ bhāvanāyā: | yasminsamaye uddhataṃ cittaṃ bhavati auddhatyāmiśaṅki vā 
akālastasminsamaye dharmavicayavīryaprītisaṃbodhyaṅgānāṃ bhāvanāyā” iti | ki punarbodhyaṅgānāṃ{8. ##Y.## punaratra...|}
@398
vyagrā bhāvanā | manasikaraṇaṃ teṡāṃ bhāvaneṡṭā na saṃmukhībhāva ityadoṡa eṡa: | kauśīdyādhika-
matra{1. ##Y.## kausīdyā |}cittaṃ līnamityuktam | auddhatyādhikaṃ coddhatamityavirodha: | tayostu sahabhāvāttadeva
cittaṃ līnaṃ tadevoddhatamiti brūma: | nābhiprāyikaṃ vacanaṃ vāryate{2. ##Y. adopts## abhiprāyikaṃ yāvat ##and gives in note## nābhi^ ##Mss.##} | sūtre tu nāyamabhiprāya iti
brūma: | yattūktaṃ “sarvameva rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgami”ti | katamaccittaṃ rāgasaṃprayuktam |
rāgaprāptisahitaṃ cet | asāsravamiti{3. ##Y.## api |} sarāgaṃ prāpnoti śaikṡacittam{4. ##Y.## śaikṡaṃ cittam |} | rāgālambanaṃ cet |
arhato’pi sāsravaṃ cittaṃ sarāgamiti{5. ##Ms.## sārāga^ |} grhīyāt | rāgālambanatvāt | kathaṃ vā tatsāsravam |
sāmānya{6. ##Ms. Looks like## sāsāvānya |}  kleśā-[##6b. 20B1. II##]lambanatvāditi cet | evamapi samohaṃ grhīyānmohā-
lambanatvāt | na ca paracittajñānaṃ prāptyālambanaṃ nāpi taccittālambanaṃ rāgālambanam{7. ##Y.## ^lambanarāgālambanam |} 
tasmānna{8. ##Y.## tasmādapi na |} rāgasaṃprayogātsarāgaṃ{9. ##Y.## saṃyogāt^ |} cittamatreṡṭam | kiṃ tarhi | rāgasaṃprayuktaṃ cittaṃ sarāgama-
saṃprayuktaṃ{10. ##MS.## sarāgasaṃyuktaṃ |}  vigatarāgamiti sūtrābhiprāyo drśyate | yat tūṃktaṃ “vigatarāgamasya taccittaṃ
bhavati vigatadveṡaṃ vigatamohamanāvarttikagharmi kāmabhave{11. ##Ms.## ^bhāve |} rūpabhave{12. ##Ms.## ^bhāve |} ārūpyabhave” iti |
tatra tatprāptivigamaṃ{13. ##Y. seems to drop## prāptivigamaṃ |} saṃghāyoktam | nanu coktam anyakleśasaṃprayuktamapi cittaṃ rāgaviprayukta-
tvādvigatarāgaṃ syādi”ti | etenābhisaṃdhinā na doṡa: | na tu tadvigatarāgamiti krtvā grhyate |
kiṃ tarhi | sadveṡaṃ samohamityevamādi | alaṃ prasaṅgena siddhānto varṇyatām |
kiṃ paricittajñānaṃ paracittasyākāramālambanaṃ vā grhvāti | na grhvāti ākārālambana-
nirapekṡaṃ hi tadraktamidaṃ cittamiti jānāti natvamuṡminrūpe raktamiti jānāti | anyathā hi 
tadrūpālambanamapi syāt tadālambanaṃ ca paracittaṃ grhvata: svabhāvagrahaṇaṃ prāpnuyāt | sarve ca
paracittajñānaṃ{14. ##Ms.## ^cittajñāṃ | } dravyasvalakṡaṇacittacaittapratyutpannaparasaṃtatikāmarū [##7a. 20A1. III##]paprati-
saṃyuktāpratisaṃyiktaviṡayaṃ darśanamārgapratiṡiddhaṃ bhāvanāmārga upalamyate | śūnyatā’nimittasamādhi
viprayuktaṃ{15. ##Ms.## nimittāsamādhi^ | ##Y, omits## samādhi |} 
kṡayānutpādajñānāsaṃgrhītamānantaryamārga{16. ##Y.## ^mārga |} pratiṡiddhaṃ ca veditavyam | uktaṃ
paracittajñānam |
@399
śeṡe caturdaśākāre śūnyānātmavivarjite |
kṡayānutpādajñāne śeṡe te caturdaśākāre śūnyānātmākārau varjayitvā | pāramārthika-
yorapi saṃvrtibhajanāt | kṡīṇā me jātirnāparamasmādbhavaṃ prajānāmīti tadbalānuvyavahārata:{1. ##Y.## tadbalenānu^ |} |
kimanāsrava: svalakṡaṇākāro’styatha na | kāśmīrāṇāṃ tāvat 
nāmala: ṡoḍaśabhyo’{2. ##Ms.## ṡoḍaśebhyo |}nya ākāra:{3. ##G.## ^ścākāro |} 
nāstyanāsravākāra: ṡoḍaśākāranirmukta: |
anye’sti śāstrata: ||12||
anye punarastītyāhurbahirdeśakā: | kathaṃ gamyate | śāstrata: iti | śāstre
hyevamāha | “syādapratisaṃyuktena cittena kāmapratisaṃyuktāndharmānvijānīyāt | anityato du:khata:
śūnyato’nātmata: hetuta: samudayata: prabhavata: pratyayata: | astyetatasthānamastyetadvastviti |
yogavihitato vijānīyādi”ti | nāsyāyamartho yadastyetastthānamastyetadvastvityevaṃ vijānīyā-
[##7b. 20B1. III##]diti | api | tvastyetat sthānamastyetadvastu yadanityādito{4. ##Ms.## ^dato |} vijānīyā-
diti cet | na | anyatrāvacanāt | eṡa cecchāsrārtho’bhaviṡyat | yadidaṃ paṭhyate “syāddaśana-
prahātavyena cittena kāmapratisaṃyuktāndharmānvijānīyāditi | āha | vijānīyāt | ātmata
ātmīyata ucchedata: śāśvatata: ahetuto’kriyāto’pavādato’grata: śreṡṭhato viśiṡṭata: paramata:
śuddhito muktito nairyāṇikata: kāṅkṡāto vimatito vicikitsāta: | rajyeta dviṡyānmanyeta
muhyedayogavihitato{6. ##Y. adopts## ayogavihitatā ##and gives in note## ^hitato ##Mss.## |} vijānīyādi”ti | atrāpyevaṃ{7. ##Y. one reading is## eva |} pāṭho’bhaviṡyat | astyetatsthānamastyeta-
dvastviti | na tvevaṃ paṭyate | tasmānnāsyāyamartha: |
kiṃ punarime ṡoḍaśākārā nāmata āhosvit dravyata: | sapta dravyato nāmata: ṡoḍaśe-
tyeke | du:khākārāścatvāra: samudayanirodhamārgākārāṇāmekaikadravyatvāt | evaṃ tu varṇayanti |
{5. ##MS.## ^vyātmanyate |} 
@400
draṡyata: ṡoḍaśākārā:
tatpratyayādhīnatvāt anityam | pīḍātmakatvāt{1. ##Y.## pīḍ+anā... |} du:kham | ātmīyadrṡṭivipakṡeṇa
śūnyam | ātmadrṡṭivipakṡeṇānātmā | heturvījadharmayogena | samudaya: prādurbhāvayogena |
[##8A. 20A1. IV##] prabhava: prabandhayogena | abhiniṡpādanārthena pratyaya: | tadyathā mrtpiṇḍa-
daṇḍacakrasūtrodakasamavāyāt ghaṭābhiniṡpattirbhavati tadvaditi | skandhoparamatvāt nirodha: |
agninirvāpaṇāt śānta: | nirupadravatvāt praṇīta: | sarvāpakṡālavimukta{2. ##Y.## viyukta^ |}tvānni:saraṇamiti |
gamanārthena mārga: | yogayuktatvānnyāya: | samyakpratipādanārthena pratipat | atyantasamati-
kramaṇānnairyāṇika iti | athavā anātyantikatvādanityam | abhinyāsabhūtatvāt du:kham |
antarvyāpārapuruṡarahitatvācchūnyam | akāmakāritvādanātmā | heturāgamanayogena | samudaya
unmajjanayogena | prabhava: prasaraṇayogena | pratisaraṇārthena pratyaya iti | asaṃbandha: saṃbandho-
paramatvānnirodha:{3. ##Y.## ^paramāt |} | trisaṃkrtalakṡaṇavimuktatvācchānta: | kuśalatvāt praṇīta: | paramāśvā-
satvānni:saraṇamiti | kumārgavipakṡeṇa mārga: | anyāyavipakṡeṇa nyāya: | nirvāṇapurāvirodha-
nārthena pratipat | sarvabhavapratipakṡatvānnairyāṇika: | ityeṡāṃ vyākhyānamanekaparyāya: | yathābhipretaṃ
pravakṡyāma:{4. ##Ms. The first two letters are not clear in the photo## |} | udayavyayatvādanityam | pratikūlabhāvāt du:kham | ātmarahitatvācchūnyam{5. ##Ms.## ātmā^ |} |
svayamanātmatvādanātmā | hetusamudayaprabhavapratyayatvaṃ tu yadeva sūtra [##8b. 20B1. IV##]
uktam | “ime pañcopādānaskandhāśchandamūlakāśchandasamudayāśchandajātīyāśchandaprabhavā” iti |
prabhavaśabda: kevalaṃ paścāt paṭhitavya: śāstre | ka: punareṡāṃ viśeṡa: | catuviṃdho hi cchanda: |
asmī{6. ##Ms.## arattī^ |}tyabhedenātmabhāvacchanda:{7. ##Ms.## ^śchanda: |}  | syāmityabhedena punarbhavacchanda: | itthaṃ syāmiti bhedena
punarbhavacchanda:{7. ##Ms.## ^śchanda: |} | pratisaṃdhibandhacchanda{7. ##Ms.## ^śchanda: |}ścaturtha: | karmābhisaṃskāracchando vā | tatra prathamo
du:khasyādikāraṇatvānmūlahetu:{8. ##Ms.## ^tvātmūla^ |} | phalasyeva{9. ##Ms.## phalasyaiva |} bījam | dvitīya: samudayastena tatsamudāga-
mātphalasyevāṅkurādiprasava:{10. ##Ms.## ^tphalasyaivāṃkurādi^ |} | trtīyastajjātīyadu:khapratyaya: | phalasyeva{11. ##Ms.## phalasyaiva |} kṡetrodakapāśyādi-
kam | kṡetrādivaśena hi phalasya gandharasavīryavipākaprabhāvabhedā bhavanti | caturtha: prabhavastata:
eva tatsaṃbhavāt{12. ##Ms.## etatsaṃbhavāt |} phalasyeva puṡpāvasānamiti | athavā{13. ##Y.## ca |} | trṡṇāvicaritānāṃ dvau pañcakau
@401
dvau catuṡkau catvāraśchandā: | “asmīti bhikṡava: sati ityamasmīti bhavati evamasmīti 
bhavati anyathā’smīti sadasmīti asadasmīti | bhaviṡyāmītyasya bhavati na bhaviṡyāmi itthaṃ 
bhaviṡyāmi evaṃ bhaviṡyāmi anyathā bhaviṡyāmi | syāmityasya bhavati itthaṃ syām evaṃ syām
anyathā syām apitu syām apītthaṃ syām apyevaṃ syām apyanyathā syāmi-[##9a. 20A1. V##]
tyasya bhavati | pravrttyuparamatvānnirodha: | nirdu:khatvācchānta: | “iti hi bhikṡavo du:khā: 
saṃskārā: śāntaṃ nirvāṇami”ti vacanāt | niruttaratvāt praṇīta: | apunarāvrttitvānni:-
saraṇam | pathibhūtatvānmārga: | yathābhūtapravrttatvānnyāya: | pratiniyatatvāt pratipat |
yathoktam 
“eṡa mārgo hi nāstyanyo darśanasya viśuddhaya” iti 
atyantaniryāṇānnairyāṇika: | athavā nityasukhātmīyātmadrṡṭicaritānāṃ pratipakṡeṇānitya-
du:khaśūnyānātmākārā:{1. ##Ms.## ^śūnyātmākārā: |} | ahetvekahetupariṇāmabuddhipūrvaka{2. ##Y.## pūrvakrta |} drṡṭicaritānāṃ pratipakṡeṇa hetu-
samudayaprabhavapratyayākārā: | nāsti mokṡa iti drṡṭicaritānāṃ nirodhākāra: | du:kho mokṡa
iti drṡṭicaritānāṃ śāntākāra: | dhyānasukhapraṇītadrṡṭicaritānāṃ praṇītākāra: | puna: puna: 
parihāṇito nātyantiko mokṡa iti drṡṭicaritānāṃ ni:saraṇākāra: | nāsti mārga: kumārgo’ya-
manyo mārga: punarāvartī mārga iti drṡṭicaritānāṃ mārganyāyapratipannairyāṇikākārā iti |
ākāro nāma ka eṡa dharma: |
prajñākāra: 
evaṃ tarhi prajñā sākārā na bhaviṡyati | prajñāntarāsaṃyogāt | evaṃ tu yuktaṃ syāt | sarveṡāṃ 
cittacaittānā-[##9b. 20B1. V##]mālambanagrahaṇaprakāra ākāra iti | atha kiṃ prajñaivākāra-
yati netyāha | kiṃ tarhi |
tayā saha |
ākārayanti sālambā:
@402
prajñā cānye ca sarve sālambanā dharmā ākārayanti |
sarvamākāryate tu sat ||13||
yatkiṃcidasti sarvamākāryate | tadevaṃ krtvā siddhaṃ bhavati prajñā ākāraścākārayati
cākāryate ca | anye sālambanā ākārayantyākāryante ca | ālambanā ākāryanta eveti |
ata: parameṡāṃ jñānānāṃ kuśalādibhedaṃ nirdekṡyāma: |
tridhādyaṃ kuśalānyanyāni 
saṃvrtijñānaṃ ślokādau bhavatvādādyam | tattrividham | kuśalākuśalāvyākrtam |
anyāni nava jñānāni kuśalānyeva |
ādyaṃ sarvāsu bhūmiṡu |
kāmadhātau yāvadbhavāgre |
dharmākhyaṃ ṡaṭsu 
dharmajñānaṃ caturṡu dhyāneṡvanāgamye dhyānāntare ca |
navasu tvanvayākhyaṃ{1. ##Ms.## navasvantanvayāravyaṃ ##and it means## nta ##as caneclled.But There 
will be metrieal defect. G.## navasu tvanvayāravyaṃ |}
anvayajñānaṃ tāsveva ca ṡaṭsu bhūmiṡvārūpyatraye ca |
tathaiva ṡaṭ ||14||
du:khasamudayanirodhamārgakṡayānutpādajñānānyapyetāsveva navasu bhūmiṡvabhedena{2. ##Ms.## bhedene |} | bhedena 
punardharmajñānasaṃgrhītāni ṡaṭsu anvayajñānasaṃgrhītāni navasu |
dhyāneṡvanyamanojñānaṃ
@403
paracittajñānaṃ caturṡveva dhyāneṡu nānyatra |
kāmarūpāśrayaṃ ca tat |
kāmarūpadhātvośca tat paracittajñānaṃ saṃ-[##10a. 20A1. VI##]mukhī kriyate |
kāmāśrayaṃ tu dharmākhyam 
dharmajñānaṃ tu kāmadhātvāśrayameva | na rūpārūpyadhātvo: saṃmukhīkriyate |
anyattraidhātukāśrayam ||15||
kiṃ punaranyat | paracittajñānaṃ dharmajñānanirmuktam | krto bhūmyāśrayanirdeśa: |
smrtyupasthānasaṃgraho vaktavya: | so’yamucyate |
smrtyupasthānamekaṃ dhīrnirodhe 
dhī: prajñā jñānamiti paryāyā: | nirodhajñānamekaṃ dharmasmrtyupasthānam |
paracittadhī: |
trīṇi 
paracittajñānaṃ trīṇi vedanācittadharmasmrtyupasthānāni |
catvāri śeṡāṇi 
nirodhaparacittajñānābhyāmanyāni jñānāni catvāri smrtyupasthānāni |
katamasya jñānasya kati jñānānyālambanam |
dharmadhīgocaro nava ||16||
dharmajñānasya nava jñānānyālambanamanyatrānvayajñānāt |
@404
nava mārgānvayadhiyo:
anvayajñānasyāpi nava jñānānyālambanamanyatra dharmajñānāt | mārgajñānasyāpi nava 
jñānānyālambanamanyatra saṃvrtijñānāt | 
du:khahetudhiyordvayam |
du:khasamudayajñānayordve saṃvrtiparacitajñāne ālambanam |
caturṇāṃ daśa 
saṃvrtiparacittakṡayānutpādajñānānāṃ daśa jñānānyālambanam |
naikasya 
ekasya nirodhajñānasya naiva jñānamālambanam |
yojyā dharmā: punardaśa ||17||
katame daśa |
traidhātu-[##10b. 20B1. VI##] kāmalā dharmā akrtāśca dvidhā dvidhā |
saṃskrtā dharmā aṡṭadhā kriyante | kāmarūpārūpyāvacarānāsravāṇāṃ saṃprayuktaviprayukta-
bhedāt | asaṃskrtā dvidhā kriyante | kuśalāvyākrtabhedāt | ime daśa dharmā: kathaṃ yojyā: kasya 
jñānasya katyālambanamiti | tatra saṃvrtijñānasya sarve daśa dharmā ālambanam | dharmajñānasya pañca |
kāmāvacarānāsravā{1. ##Ms.## ^srava^ |}ścatvāra: kuśalaṃ cāsaṃskrtam | anvayajñānasya sapta | rūpārūpyāvacarānāsravā: 
ṡaṭ kuśalaṃ cāsaṃskrtam | du:khasamudayajñānayo: kāmarūpārūpyāvacarā: ṡaṭ | nirodhajñānasyaika: |
kuśalamevāsaṃskrtam | mārgajñānasya dvāvanāsravau | paracittajñānasya traya: | kāmarūpāvacarā-
nāsravā: saṃprayuktā: | kṡayānutpādajñānayo: nava dharmā ālambanamavyākrtamasaṃskrtaṃ muktvā |
syādekena jñānena sarvadharmān jānīyāt | na syāt | apitu
@405
sāṃvrtaṃ svakalāpānyadekaṃ vidyādanātmata: ||18||
saṃvrtijñānaṃ svasmātkalāpādanyān sarvadharmānanātmato jānīyāt sarvadharmā anātmāna iti |
svabhāvastatsahabhuvaśca dharmāstasya svakalāpa: | teṡāmagrahaṇaṃ viṡayaviṡayibhedādekālambana-
tvāditi |{1. ##Y.## atisaṃnikrṡṭatvācca |} saṃnikrṡṭatvācca | tacca kāmāvacaraṃ śrutacintāmayaṃ rūpāvacaraṃ śrutamayam [##11a. 20A1. VII##] 
bhāvanāmayam | tasya vyavacchinnabhūmyālambanatvāt{2. ##Ms. drops## va |} | anyathā hi yugapatsarvato 
vairāgyaṃ syāt | gatametat |
idaṃ tu vaktavyam | ka: katibhirjñānai: samanvāgata iti | prthagjanastāvadekena samanvāgata: |
saṃvrtijñānena | vītarāgastu paracittajñānenāpi | ārya: puna: 
ekajñānānvito rāgī prathame’nāsravakṡaṇe |
kāmāvītarāgo{3. ##Ms.## kāmavītarāgo |} du:khadharmajñānakṡāntāvekenaiva saṃvrtijñānena samanvāgato bhavati |
dvitīye tribhi: 
du:khadharmajñāne tribhi: saṃvrtijñānadharmajñānadu:khajñānai: |
ūrdhvastu caturṡvekaikavrddhimān{4. ##Ms.## caturṡvaikaika…|} ||19||
ata:{5. ##Ms.## ata |} paraṃ caturṡu kṡaṇeṡu ekaikajñānavrddhirasya jñātavyā | du:khe'nvayajñāne’nvayajñānaṃ vardhate |
samudayanirodhamārgadharmajñāneṡu samudayanirodhamārgajñānāni vardhanta iti mārgadharmajñāne saptabhirjñānai: 
samanvāgato bhavati | vītarāgastu sarvatrādhikena paracittajñānena samanvāgato veditavya: |
atha kasyāmavasthāyāṃ{6. ##Ms.## kasyāpamavasthāyāṃ |} kati jñānāni bhāvyante |
yathotpannāni bhāvyante kṡāntijñānāni darśane |
anāgatāni 
@406
darśanamārge yadyadevotpadyate kṡāntirjñānaṃ vā tajjātīyamanāgataṃ bhāvanāṃ gacchati tadākārā 
eva{1. ##Y. omits## eva |} catvāra: | kasmāddarśanamārge sabhāgajñānākārabhāvanaiva | go-[##11b. 20B1. VII##]trā-
ṇāmapratilabdhatvāt |
tatraiva sāṃvrtaṃ cānvayatraye ||20||
tatraiva darśanamārge saṃvrtijñānaṃ cāpi bhāvyate triṡu du:khasamudayanirodhānvayajñāneṡu | na 
dharmajñāneṡvakrtsnasatyābhisamayāt |
ato’bhisamayāntyākhyaṃ
ataeva tadābhisamayāntikaṃ saṃvrtijñānamākhyāyate | ekaikasatyābhisamayānte bhāvanāt |
kasmānna mārgānvayajñāne bhāvanāṃ gacchati | mārgasatyasya{2. ##Y.## mārgasya |} pūrvaṃ laukikena mārgeṇānabhisamita-
tvāt akrtsnābhisamayācca | krtsnaṃ hi du:khaṃ śakyate parijñātuṃ samudaya: prahātuṃ nirodha: sākṡā-
tkartuṃ na tu mārga: śakyate krtsno bhāvayitum ityabhisamayāntābhāvānna tasminnābhisamayāntikaṃ 
bhāvyate | samudayo’pi na tadā{3. ##Y.## tadā na |} sarva: prahīṇo bhavatīti na syādābhisamayāntikam | na |
tatsatyadarśanaheya: sarva: prahīṇo bhavati | mārgastaddarśanaheyapratipakṡo{4. ##Ms.## stat darśana… |} na sarva: śakyate 
bhāvayituṃ bahugotratvāt ityasti mahānviśeṡa: | darśanamārgaparivāratvādityapare | tadidaṃ sādhya-
tvādajñāpakam | kiṃ punastadābhisamayāntikaṃ saṃvrtijñānaṃ kadācitsaṃmukhīkriyate | na kadācit |
ekāntena hi 
tadānutpattidharmakam{4. ##Ms.## stat darśana… |} |
kathaṃ punastadbhāvitaṃ bhavati | alabdhalābhāt | [##12a. 20A1. VIII##] kathamidānīṃ 
tatpratilabdhaṃ yadi naiva saṃmukhīkartuṃ śakyate | prāptita: | yasmāllabdhaṃ tasmāllabdhamityapūrvaiṡā 
nirdeśajāti: | tasmānnaivaṃ bhāvanā sidhyati | evaṃ tu sidhyati yadāhu: pūrvācāryā: | kathaṃ ca 
pūrvācāryā āhu: | lokottaramārgasāmarthyātsaṃvrtijñānaṃ bhāvyate yadvyutthita: satyālambanaṃ 
viśiṡṭataraṃ{6. ##Ms.## ^tara |} laukikaṃ jñānaṃ saṃmukhīkaroti | eṡa eva ca tasya lābho yattatsamukhībhāvasamarthā-
@407
śrayalābha:{1. ##Y.## yastatsaṃmukhībhāva…|} | gotre hi labdhe{2. ##Y.## gotrebhilabdhe |} labdhaṃ gautrikaṃ bhavati | eva tu necchanti vaibhāṡikā: |
katibhūmikaṃ punastatsaṃvrtijñānaṃ bhāvyate | darśanamārgasya 
svādhobhūmi 
yadbhūmiko{3. ##Ms.## yat…|} darśanamārgo bhavati tadbhūmikaṃ{4. ##Ms.## tat…|} cādharabhūmikaṃ ca saṃvrtijñānaṃ bhāvyate | ānāgamya-
bhūmikaścedbhavati dvibhūmikaṃ bhāvyate | anāgamyabhūmikaṃ kāmāvacaraṃ ca | evaṃ yāvaccaturthadhyāna-
bhūmike darśanamārge saptabhūmikaṃ saṃvrtijñānaṃ bhāvyate |
tatra puna: kati smrtyupasthānāni |
nirodhe’ntyaṃ 
nirodhe’bhisamite yat saṃvrtijñānaṃ tadantyaṃ smrtyupasthānaṃ dharmasmrtyupasthānam | ekasya pari-
saṃkhyānātsiddhaṃ bhavati śeṡaṃ catvāri smrtyupasthānānīti | taccaitadābhisamayāntikaṃ saṃvrtijñānaṃ 
svasatyākāraṃ{5. ##For metre, the## anusvāra ##may be omitted in the running
verse. G.## kāra |}
yatsatyābhisamayāllabhyate tatsatyākārameva | [##12b. 20B1. VIII##] tadākāravacanādā-
lambanasya tadeva satyamityuktaṃ bhavati | darśanamārgalabhyatvācca tat |
yātnikam ||21||
prāyogikamityartha: | saparivāragrahaṇātkāmarūpāvacārāṇi catuṡpañcaskandhasvabhāvāni{6. ##Ms. drops## ndha |}|
ṡoḍaśe ṡaṭ sarāgasya 
bhāvyanta iti vartate | avītarāgasya ṡoḍ+aśe mārgānvayajñānakṡaṇe dve jñāne pratyutpanne | mārga-
jñānamārgānvayajñāne | purāgatāni ṡaṭ bhāvyante | dharmānvayadu:khasamudayanirodhamārgajñānāni |
@408
vītarāgasya sapta tu |
vītarāgasya paracittajñānaṃ saptamaṃ bhāvyate |
sarāgabhāvanā mārge tadūrdhvaṃ saptabhāvanā ||22||
ṡoḍaśāt kṡaṇādūrdhvaṃ bhāvanāmārge yāvanna vītarāgo bhavati tāvat sarveṡu prayogānantarya-
vimuktiviśeṡamārgeṡu sapta jñānāni bhāvyante | dharmānvayadu:khasamudayanirodhamārgasaṃvrtijñānāni |
laukikaścet bhāvanāmārga: saṃvrtijñānaṃ pratyutpannam | lokottaraścet caturṇāṃ dharmajñānānā-
manyatamat |
saptabhūmijayā’bhijñākopyāptyākīrṇabhāvite{1. ##G.## ^kopyāptā^ |} |
ānantaryapatheṡūrdhvaṃ{2. ##G.## ^ṡūrdhva^ |} muktimārgāṡṭake’pi ca ||23||
sapta jñānāni bhāvyante iti vartate | sapta bhūmaya: catvāri dhyānāni trayaścārūpyā: |
tāsāṃ jayo vairāgyaṃ tasmin saptabhūmike vairāgye pañcasu cābhijñāsu a-[##13a. 21A. I##]kopya-
prativedhe ca vyavakīrṇabhāvite ca dhyāne śaikṡasya yāvanta: ānantaryamārgāsteṡvapi sarveṡu sapta
jñānāni bhāvyante tānyeva | laukikaścet bhāvanāmārga: saṃvrtijñānaṃ pratyutpannam | lokottara-
śceccaturṇāmanvayajñānānāṃ dvayośca dharmajñānayoranyatamat | akopyaprativedhe tu saṃvrtijñānaṃ na 
bhāvyate | bhavāgrāpratipakṡatvāt | tatra kṡayajñānaṃ saptamaṃ veditavyam | saptabhūmivairāgyādapi cordhvaṃ 
bhavāgravairāgye vimuktimārgeṡvaṡṭāsu saptaiva jñānāni bhāvyante | dharmānvayadu:khasamudayanirodha-
mārgaparacittajñānāni | saṃvrtijñānaṃ na bhāvyate | bhavāgrāpratipakṡatvāt | pratyutpannaṃ tu caturṇā-
manvayajñānānāṃ dvayośca dharmajñānayoranyatamat |
śaikṡottāpanamuktau{3. ##G.## ^mukte^ |} vā ṡaṭsaptajñānabhāvanā |
śaikṡasyendriyottāpanāyāṃ vimuktimārge sarāgasya ṡaṇṇāṃ bhāvanā dharmānvayadu:khasamudaya-
nirodhamārgajñānānāṃ vītarāgasya saptānāṃ paracittajñānaṃ prakṡipya | savrtijñānasyāpyubhayoriti                                                            
kecit | tatra matavikalpajñāpanārtho vāśabda: | prayogamārge tu tayo: saṃvrtijñānasyāpi 
bhāvanā |
@409
ānantaryapathe ṡaṇṇāṃ 
vītarāgasyāvītarāgasya vā śaikṡasyendriyo-[##13b. 21B. I##]ttāpanāyāmānantarya-
mārge ṡaṇṇāṃ bhāvanā pūrvavat | na saṃvrtijñānasya | darśanamārgasādrśyāt | na paracittajñānasya | 
sarvānantaryamārgapratiṡiddhatvāt | kimarthaṃ pratiṡidhyate | apratipakṡatvāt |
bhavāgravijaye tathā ||24||
bhavāgravairāgye’pyānantaryamārgeṡu ṡaṇṇāṃ bhāvanā tathaiva |
navānāṃ tu kṡayajñāne 
bhavāgravairāgye navamo vimuktimārga: kṡayajñānam | tatra navānāṃ jñānānāṃ bhāvanā anyatrā-
nutpādajñānāt |
akopyasya daśabhāvanā |
yastvakopyadharmā bhavati tasya daśānāṃ jñānānāṃ bhāvanā | anutpādajñānalābhāt |
tatsaṃcāre’ntyamuktau ca 
yo’pyakopyatāṃ saṃcarati tasyāpyantye vimuktimārge daśānāṃ bhāvanā |
proktaśeṡe’ṡṭabhāvanā{1. ##G.## proktā |} ||25||
kiṃ puna: śeṡam | kāmavairāgye navamo vimuktimārga: saptabhūmivairāgyābhijñāvyavakīrṇa-
bhāviteṡu{2. ##Ms. looks like## ṡva |} vimuktimārga: akopyaprativedho’ṡṭau vimuktimārgā: sarve ca vītarāgasya prayogaviśeṡa-
mārgā: | teṡu sarveṡvaṡṭau jñānāni bhāvyante | anāgatabhāvanayā kṡayānutpādajñāne hitvā |
śaikṡasyaivam | aśaikṡasya punarabhijñādiprayogavimuktaviśeṡamārgeṡu nava jñānāni daśa vā | abhi-
[##14a. 21A. II##]jñāvyavakīrṇabhāvitānantaryavimuktimārgeṡu tvaṡṭau nava vā{3. ##Y.## ca |} dvayostvabhijñā-
vimuktimārgayoravyākrtatvānna kiṃcidanāgataṃ bhāvyate | prthagjanasya tu kāmatridhyānavairāgyāntya-
vimuktimārgeṡu{4. ##Y. seems to be## ^mārge |} dhyānabhūmikeṡu ca prayogābhijñātraya{5. ##Y.## ^trayo |}vimuktimārgāpramāṇādiguṇābhinirhāreṡu
@410
saṃvrtijñānamanāgataṃ bhāvyate paracittajñānaṃ cānyatra nirvedhabhāgīyebhya: | teṡu hi paracittajñānaṃ 
na bhāvyate | darśanamārgaparivāratvāt | anyatrāpūrvamārgalābhe saṃvrtijñānamevānāgataṃ bhāvyate |
atha kasminmārge katibhūmikaṃ jñānaṃ bhāvyate | saṃvrtijñānaṃ tāvadyadbhūmiko mārgo yāṃ ca 
prathamato bhūmiṃ{1. ##Y.## yāṃ bhūmiṃ prathamato |} labhate tadbhūmikamanāgataṃ{2. ##Ms.## tat… |} bhāvyate | anāsravaṃ tu na kevalaṃ yadbhūmiko{3. ##Ms.## yat…|}
mārga: | kiṃ tarhi |
yadvairāgyāya yallābhastatra cādhaśca{4. ##G.## vādhaśca |} bhāvyate |
yadbhūmivairāgyāyāpi hi dvividho’pi mārgo bhavati prayogamārgādi: yāṃ ca bhūmiṃ labhate 
vairāgyatastadbhūmikānyadhobhūmikāni cānāsravāṇi{5. ##Y.## vā... |} jñānāni bhāvanāṃ gacchanti{6. ##Ms.## gacchati |} |
sāsravāśca kṡayajñāne 
kṡayajñāne tu sarvabhūmikā: sāsravā api guṇā: kṡayajñānalābhikā bhāvanāṃ gacchanti 
aśubhānāpānasmrti-[##14b. 21B. II##]smrtyupasthānāpramāṇavimokṡādaya: rajjucchedāducchva-
santīva peḍ+āsādharmyeṇa | svacittādhirājyaprāptasya prāptibhi: sarvakuśaladharmapratyudgamanā{7. ##Ms.## pratyutgamanā |}dādhi-
rājya{8. ##Y.## ādhirājye |}prāptau prābhrtena viṡayapratyudgamanavat{9. ##Ms.## pratyutgamanavat |} | yat kiṃcillabhyate tatsarvaṃ bhāvyate | yadapūrvaṃ 
labhyate tat bhāvyate |
labdhapūrvaṃ na bhāvyate ||26||
yadvihīnaṃ punarlabhyate na tat bhāvyate | bhāvitotsrṡṭatvāt |
kiṃ khalu pratilambha eva bhāvanā netyucyate | catuvidhā hi bhāvanā | pratilambha-
bhāvanā niṡevaṇabhāvanā pratipakṡabhāvanā vinirdhāvanabhāvanā{10. ##Ms.## vinirddhāvabhāvanā |} ca | tatra 
pratilambhaniṡevākhye{11. ##Ms.## niṡevaṇākhye |} śubhasaṃskrtabhāvane |
pratipakṡavinirdhāvabhāvane sāsravasya tu ||27||
@411
pratilambhaniṡevaṇabhāvane kuśalasaṃskrtānāṃ dharmāṇāmanāgatānāmekā pratyutpannānāmubhe | pratipakṡa-
vinirdhāvanabhāvane sāsravāṇāṃ dharmāṇām | tadevaṃ kuśalasāsravāṇāṃ catasro bhāvanā bhavanti |
anāsravāṇāṃ dve kliṡṭāvyākrtānāṃ ca | bāhyābhidhārmikāṇāṃ ṡaṭ bhāvanā: | etāścatasra: 
saṃvarabhāvanā vibhāvanabhāvanā ca | indriyāṇāṃ pūrvī{1. ##Y.## pūrvā |} kāyasyottarā | “ṡaḍ+imānīndriyāṇi
sudāntāni yāvatsubhāvitāni tathā santyasminkāye kle-[##15a. 21A. III##]śā” iti 
vistara: | te tu pratipakṡanirdhāva{2. ##Y.## nirdhāvana |}bhāvanāntarbhūte iti kāśmīrā: | sāmānyena sarveṡāṃ 
pudgalānāṃ kṡayajñāne guṇabhāvanoktā |
aṡṭādaśāveṇikāstu buddhadharmā balādaya: |
ye buddhasyaiva bhagavata: kṡayajñāne bhāvanāṃ gacchanti nānyasya | katame'ṡṭādaśa | daśa balāni 
catvāri vaiśāradyāni trīṇi smrtyupasthānāni mahākaruṇā ca | asādhāraṇaṃ hyāveṇika-
mityucyate | tatra
sthānāsthāne daśa jñānāni 
sthānāsthānajñānabalaṃ daśa jñānāni |
aṡṭau karmaphale 
karmavipākajñānabalamaṡṭau jñānāni | nirodhamārgajñāne hitvā |
nava ||28||
dhyānādyakṡādhimokṡeṡu dhātau ca 
dhyānavimokṡasamādhisamāpattijñānabalaṃ nava jñānāni | nirodhajñānaṃ hitvā | evamindriyaparāpara-
jñāna{3. ##Ms.## jñānaṃ |} balaṃ nānādhimuktijñānabalaṃ nānādhātujñānabalaṃ veditavyam |
pratipatsu tu |
@412
daśa vā 
nava veti matavikalpā’rtho{1. ##Ms.## vikalpo^ |} vāśabda: | yadi saphalā pratipat grhyate | sarvatragāminī prati-
pajjñānabalaṃ{2. ##Ms.## pratipat jñānabalaṃ |} daśa jñānāni | na cennava | anyatra nirodhajñānāt |
saṃvrtijñānaṃ dvayo: 
pūrvanivāsānusmrtijñānabalaṃ cyutyupapattijñānabalaṃ ca saṃvrtijñānam |
ṡaṭ daśa{3. ##Ms.## ṡaṭdaśa |} vā kṡaye ||29||
āsravakṡayajñānabalaṃ ṡaḍ+a jñānāni dharmānvayanirodhakṡayānutpādasaṃvrtijñānāni | yadi 
nirodhajñāna-[##15b. 21B. III##]mevāsravakṡayajñānam | atha kṡīṇāsravasaṃtāne jñānamāsravakṡaya-
jñānaṃ tato daśa jñānāni |
ukta: svabhāvo bhūmiridānīmucyate |
prāṅnivisacyutotpādabaladhyāneṡu 
cyutireva cyutam | pūrvanivāsacyutyupapattijñānaṃ balaṃ caturdhyānabhūmikam |
śeṡitam |
sarvabhūmiṡu 
śeṡaṃ balaṃ sarvabhūmisaṃgrhītam | tā: punarekādaśa | kāmadhāturanāgamya dhyānāntaraṃ dhyānārūpyāśca |
sarvāṇi jambūdvīpapuruṡāśrayāṇi | anyatra buddhānutpādāt | tadetaddaśavidhaṃ{4. ##Y.## tadeva daśavidha^ |} jñānamanyasya balaṃ 
nocyate | buddhasyaiva balamiti | 
kenāsya balamavyāhataṃ yata: ||30||
yasmādasya sarvatra jñeye jñānamavyāhataṃ vartate tasmādbalam | anyeṡāṃ tu vyāhanyate |
jñānaṃ kvacidicchatāmapyapravrtteriti nārhati tadbalākhyāṃ labdhum | sthaviraśāriputreṇa
@413
pravrajyāpekṡa{1. ##Y.## pravrajanaprekṡa |}puruṡapratyākhyānaṃ śyenopadrutasya pakṡiṇa upapattyādiparyantājñānaṃ cātrodāharaṇam |
evaṃ tāvadavyāhatajñānatvādbuddhānāṃ jñeyavadanantaṃ mānasaṃ balam |
nārāyaṇabalaṃ kāye 
kāye punarbuddhasya nārāyaṇaṃ balaṃ varṇayati |
saṃdhiṡvanye 
sandhau sandhau nārāyaṇabalamityapare | mānasavat kāyikamapyasyānantaṃ balamiti bhadanta: |
anyathā hyanantajñānabalasahiṡṇurna syāditi | nāgagranthiśaṅkalāśaṅkusaṃghayaśca buddhapratyekabu-
[##16a. 21A. IV.##]ddhacakra{2. ##Ms.## ^ścakravattina: |}vartina: |
kiṃ punarnārāyaṇasya balasya pramāṇam | 
daśādhikam |
hastyādisaptakabalam 
yaddaśānāṃ prākrtahastināṃ balaṃ tadekasya gandhahastina: | evaṃ mahānagnapraskandivarāṅga-
cānūra{3. ##Y.## cāṇūra |}nārāyaṇānāṃ{4. ##Ms.## nārāṇānāṃ |} daśottaravrddhirvaktavyā | prākrtagandhahastimahānagnapraskandināṃ daśottara-
vrddhyārdhanārāyaṇaṃ balaṃ{5. ##Y.## ^nārāyaṇabalaṃ |} tat dviguṇaṃ nārāyaṇa{6. ##Ms.## nārāṇa |} mityapare | yathā tu bahutaraṃ tathā yujyate |
spraṡṭavyāyatanaṃ ca tat ||31|| 
taccaitatkāyikaṃ balaṃ sarvasyaiva spraṡṭavyāyatanasvabhāvaṃ mahābhūtaviśeṡa eva | upādāyarūpaṃ{7. ##Y.## rupa^ |}
saptabhyo’rthāntaramityapare | uktāni balāni |
vaiśāradyaṃ caturdhā tu 
yathāsūtram | etāni punaścatvāri vaiśāradyāni 
@414
yathādyadaśame bale |
dvitīyasaptame{1. ##G.## dvitīye saptame |} caiva 
yathā sthānāsthānajñānabalamevaṃ samyaksaṃbuddhasya vata me sata ityetadvaiśāradyaṃ veditavyam | yathāsrava-
kṡayajñānabalamevaṃ kṡīṇāsravasya vata me sata ityetadvaiśāradyam | yathā karmasvakajñānabalavaṃ ye vā 
punarmayā śrāvakāṇāmantarāyikā dharmā ākhyātā ityetadvaiśāradyam | yathā sarvatragāminī prati-
pajjñānaṃ balamevaṃ{2. ##Ms.## pratipat jñānambalamevaṃ |} yo vā punarmayā śrāvakāṇāṃ niryāṇāya mārga ākhyāta ityetadvaiśāradyaṃ vedi-
tavyam | kathaṃ jñānameva vaiśāradyam | nirbhayatā hi vaiśāradyam | ebhiśca nirbha-[##16b. 21B. IV##]
yo bhavati | jñānakrtaṃ vaiśāradyaṃ yujyate | na jñānameva |
trīṇi smrtyupasthānāni parṡadbhedāt bhavanti yathāsūtram | tattvetat 
smrtiprajñātmakaṃ trayam ||32||
smrtisaṃprajñānasvabhāvānyetāni trīṇi smrtyupasthānāni | yadā śrāvakasyāpi śuśrūṡamāṇā{3. ##Ms. drops## ṡa |}śuśrūṡa-
māṇobhayeṡvānandī{4. ##Y.## ^bhayeṡu nandī |} na bhavatyāghāto vā |
kasmādete āveṇikā buddhadharmā ucyante | savāsanaprahāṇāt | athavā yasya śrāva-
kāstasya tacchuśrūṡamāṇāśuśrūṡamāṇobhayeṡu saumanasyādyavakāśa: sutarāṃ na tathā’nyasyeti tasyaiva 
tadanutpādādāścaryaṃ vyavasthāpyate nānyasyeti |
mahākaruṇedānīṃ{5. ##Ms.## ^karaṇe….|} vaktavyā | seyamucyate |
mahākrpā saṃvrtidhī: 
saṃvrtijñānātmikā mahākaruṇā | anyathā hi na sarvasattvālambanā sidhyet na ca 
tridu:khatākārā | karuṇāvat | kasmādiyaṃ mahākaruṇetyucyate |
saṃbhārākāragocarai: |
@415
samatvādādhimātryācca{1. ##Ms. drops## dā |}
saṃbhāreṇa mahāpuṇyajñānasaṃbhārasamudāgamāt | ākāreṇa tridu:khatākaraṇāt | ālamba-
nena traidhātukālambanāt{2. ##Y.## traidhātukasattvālambanatvāt |} | samatvena sarvasattveṡu samavrttitvāt | adhimātratvena tato’dhimātra-
tarābhāvāt |
karuṇāmahākaruṇayo: kiṃ nānākaraṇam |
nānākaraṇamaṡṭadhā ||33||
svabhāvato’dveṡāmohasvabhāvatvāt | ākārata ekatri-[##17a. 21A. V##]du:khatākāra-
tvāt | ālambanata ekatridhātvālambanatvāt | bhūmitaścaturdhyānacaturthadhyānabhūmikatvāt |
saṃtānata: śrāvakādibuddhasaṃtānajatvāt | lābhata: kāmadhātu{3. ##Y. omits## dhātu |} bhavāgravairāgyalabhyatvāt | apari-
trāṇaparitrāṇata: atulyatulyakaruṇāyanācca{4. ##Ms.## ^karuṇāyamāṃnācca |} |
kiṃ puna: sarve buddhā: sarvaprakārasāmānyā bhavanti | netyāha |
saṃbhāradharmakāyābhyāṃ jagataścārthacaryayā |
samatā sarvabuddhānāṃ nāyurjātipramāṇata: ||34||
tribhi: kāraṇai: sāmyaṃ sarvabuddhānām | sarva{5. ##Y.## pūrva |}puṇyajñānasaṃbhārasamudāgamata: dharmakāyapari-
niṡpattita: arthacaryayā ca lokasya | āyurjātigotrapramāṇakrtastu bhedo bhavati |
cirālpatarajīvanāt{6. ##Y. omits## tara |} kṡatriyabrāhmaṇajātibhedāt kāśyapagautamādigotrabhedāt alpānalpa-
pramāṇabhedācca yathākālamiti | etāmeva ca trividhāṃ saṃpadaṃ manasikurvāṇena viduṡā śakyaṃ 
buddhānāṃ bhagavatāmantike tīvrapremagauravaṃ cotpādayituṃ yaduta hetusaṃpadaṃ phalasaṃpadamupakārasaṃpadaṃ ca |
tatra caturdhā hetusaṃpat | sarvapuṇya{7. ##Y.## guṇa |}jñānasaṃbhārābhyāso dīrghakālābhyāso nirantarābhyāsa: satkrtyā-
bhyāsaśca | caturvidhā phalasaṃpat | jñānasaṃpat prahāṇasaṃpat prabhāvasaṃpadrūpakāyasaṃpacca | caturvidhopa-
kārasaṃpat | apāya-[##17b. 21B. V##] trayasaṃsāradu:khātyantanirmokṡasaṃpat yānatrayasugati 
pratiṡṭhāpanasaṃpadvā | jñānasaṃpat punaścaturvidhā | anupadiṡṭajñānaṃ sarvatrajñānaṃ sarvathājñānamayatnajñānaṃ 
@416
ca | caturvidhā prahāṇasaṃpat | sarvakleśaprahāṇam atyantaprahāṇaṃ savāsanaprahāṇaṃ sarvasamādhi-
samāpattyāvaraṇaprahāṇaṃ ca | caturvidhā prabhāvasaṃpat | bāhyaviṡayanirmāṇapariṇāmanā{1. ##Y.## ^pariṇāmā^ |}dhiṡṭhāna-
vaśitvasaṃpat āyurutsargādhiṡṭhānavaśitvasaṃpat āvrtākāśadūra{2. ##Y.## sudūra |} kṡipragamanālpabahutvapraveśana{3. ##Y.## ^bahupraveśa |}
vaśitvasaṃpat vividhanijāścaryadharmasaṃpacca | caturvidhā rūpakāyasaṃpat | lakṡaṇasaṃpat anuvyañjana-
saṃpat balasaṃpat vajrasārāsthisaṃpat{4. ##Y.## vajrasārāsthiśarīratāsaṃpat |} | ityetatsāmāsikaṃ buddhānāṃ māhātmyam | anantaprabhedaṃ tu 
tadbhidyamānaṃ jāyate | tacca punarbuddhā eva sakalaṃ jñātuṃ vaktuṃ ca samarthā: yadyanekāsaṃkhyeyaṃ kalpaṃ{5. ##Y.## ^kāsaṃkhyeyakalpaṃ |}
jīvitamadhitiṡṭheyu: | evaṃ ca tāvadanantādbhutaguṇajñānaprabhāvopakāramahāratnākarāstathāgatā: |
atha ca punarbālā: svaguṇadāridryahatādhimokṡā: śrṇvanto’pi tāṃ tādrśīṃ guṇasamrddhiṃ buddhaṃ ca 
nādriyante tasya ca dharmam | paṇḍitāstu punarmajjābhirapi{6. ##Ms.## punarmajjabhirapi |} taṃ bhagavantamabhiprapadyante tasya ca 
dharmam | te hi śraddhāmātra-[##18a. 21A. VI##]keṇā{7. ##Ms.## mātrakenā... |}pyekāntike nābhiprasannā aniyatavipā-
kānāṃ pāpānāṃ rāśīnabhibhūya daivīṃ mānuṡīṃ ca śriyamabhibhūya nirvāṇaparāyaṇā: saṃvartante |
ataeva tathāgatā anuttaraṃ puṇyakṡetramucyante | avandhyeṡṭaprakrṡṭāśusvantaphalatvāt | uktaṃ hi 
bhagavatā
“ye’nyānapi jine kārānkariṡyanti vināyake |
vicitraṃ svargamāgamya te lapsyante’mrtaṃ padami”ti |
ime tāvadaṡṭādaśa buddhānāmāveṇikā{8. ##Ms.## ^venikā |} dharmā ucyante ||
śiṡyasādhāraṇā anye dharmā: 
śrāvakasādhāraṇāstvanye guṇā buddhānām |
kecit prthagjanai: |
ke punasta iti yathāyogam 
araṇāpraṇidhijñānapratisaṃvidguṇādaya:{9. ##Ms.## pratisaṃvit.. |} ||35||
@417
araṇāpraṇidhijñānapratisaṃvidabhijñādhyānārūpyāṃpramāṇavimokṡābhibhvāyatanakrtsnāyatanādaya: |
tatrāraṇā nāma kaścidevārhan{1. ##Ms. looks like## kaścidevāhaṃ na |} kleśaprabhavaṃ sattvānāṃ du:khaṃ viditvātmānaṃ ca dakṡiṇīya-
viśeṡaṃ pareṡāṃ tadālambanaṃ kleśotpādaṃ parihartukāmastādrśaṃ jñānamutpādayati yena pareṡāṃ sarvathā’pi 
raṇaṃ notpādayati | na kasyacittadālambano{2. ##Ms.## kasyacidālambano |} rāga utpadyate dveṡo māno vā | naiṡā pratipat 
kaṃcideva raṇayatītyaraṇā | sā punareṡā 
saṃvrtijñānamaraṇā 
ayamasyā: svabhāva: |
dhyāne’ntye 
caturthadhyāna-[##18b. 21B. VI##]bhūmikā sukhapratipadāmagratvāt |
akopyadharmaṇa: |
nānyasyārhata: | anyo hi svasaṃtānādapi kadācit kleśaraṇaṃ parihartuṃ na śaknoti |
nrjā 
manuṡyeṡvevotpadyate{3. ##Ms. looks like## amuṡye…|} triṃṡu dvīpeṡu |
anutpannakāmāptasavastukleśagocarā: ||36||
anāgatā: kāmāvacarā: savastukā: kleśā: asyā ālambanaṃ nāpareṡāṃ{4. ##Ms.## māpareṡāṃ |} kleśa
udapādītyevaṃ{5. ##Ms.## udayīdītyevaṃ |} pravrttatvāt | avastukāstu kleśā na śakyā: parihartuṃ sarvatragāṇāṃ sakala{6. ##Ms.## saphala |}
svabhūmyālambana tvāt | yathā cāraṇoktā 
tathaiva praṇidhijñānaṃ 
@418
tadapi hi saṃvrtijñānaṃ dhyāne’ntye’kopyadharmaṇa: manuṡyāśrayaṃ ca 
sarvālambaṃ tu{1. ##Ms.## sarvālambanantu, ##but there will ba metrical defect## |} tat 
sarvadharmālambanaṃ tu praṇidhijñānamityeva viśeṡa: | ārūpyāstu na sākṡāt praṇidhijñānena 
jñāyante | kiṃ tarhi | niṡpanna{2. ##Y.## niṡyanda^ |}caritaviśeṡāt | karṡaka{3. ##Y.## kārṡaka |}nidarśanaṃ cātreti vaibhāṡikā: |
praṇidhipūrvakaṃ jñānaṃ praṇidhijñānaṃ yaddhi praṇidhāya prāntakoṭikaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate | idaṃ 
jānīyāmiti tadyathābhūtaṃ jānāti | sarva{4. ##Y.## yāvāṃstat…|}statsamādhiviṡaya:
tathā |
dharmārthayoniruktau ca pratibhāne ca saṃvida: ||37|| 
catasro hi pratisaṃvida: | dharmapratisaṃvidarthapratisaṃvinniruktipratisaṃvitpratibhānapratisaṃvicca | tā 
api dharmārthaniruktipratibhānpratisaṃvi-[##19a. 21A. VII##]dastathaiva yathā’raṇā | kimāsāṃ 
tathaiva akopyadharmamanuṡyāśrayatvam | ālambanabhūmisvabhāvaviśeṡastvāsāṃ prthagucyate |
tisro nāmārthavāgjñānamavivartyaṃ yathākramam |
nāmapadavyañjanakāyeṡvarthavācitā avivartyajñānaṃ dharmārthaniruktipratisaṃvido yathākramam |
caturthīyuktamuktābhilāpamārgavaśitvayo: ||38||
avivartyaṃ jñānamiti vartate | yuktamuktābhilāpitāyāṃ samādhivaśisaṃprakhyāne cāvivartyaṃ
jñānaṃ pratibhānasavit |
vāṅmārgālambanā cāsau 
vākca mārgaśca tasyā: ālambanam |
nava jñānāni 
@419
navajñānasvabhāvā pratibhānapratisaṃvidanyatra nirodhajñānāt |
sarvabhū: |
sarvabhūmikā cāsau kāmadhātau yāvat bhavāgre vāṅmārgayoranyatarālambanāt |
daśa ṡaḍvā{1. ##Ms.## ṡaṭvā |}’rthasaṃvit 
arthapratibhānasaṃvit sarvadharmāścedarthā{2. ##Y.## artho |} daśa jñānāni | nirvāṇaṃ cedartha: ṡaṭ jñānāni |
dharmānvayanirodhakṡayānutpādasaṃvrtijñānāni |
sā sarvatra 
sā punareṡā’rthapratisaṃvit sarvabhūmikā |
anye tu sāṃvrtam ||39||
anye tu dve dharmaniruktipratisaṃvidau saṃvrtijñānasvabhāve nāmakāyādivāgālambana-
svabhāvatvāt |
kāmadhyāneṡu dharme vit 
dharmapratisaṃvit pañcabhūmikā kāmadhātucaturthadhyānasaṃgrhītā ūrdhvaṃ nāmakā-[##19b. 21B. VII##] yābhāvāt |
vāci prathamakāmayo: |
vāṅniruktirityeko’rtha: | niruktipratisaṃvitkāmadhātuprathamadhyānabhūmikā ūrdhvaṃ vitarkā-
bhāvāt | prajñaptau tu pratisaṃvidāmeva nirdeśa: | “padavyañjane tasyaivārthe tasyaikadvibahustrīpuruṡādya-
dhivacane tasyāsaktatāyāmavivartyajñānaṃ dharmāvipratisaṃvida” ityata evāsāṃ kramasiddhi: | nirvacanaṃ{3. ##Ms.## nirvācanaṃ |}
nirukti: | yathā rūpyate tasmādrūpamityevamādi | uttarottarapratibhā pratibhānamityapare | āsāṃ 
ca kila pratisaṃvidāṃ gaṇitaṃ buddhavacanaṃ{4. ^vacana |} śabdavidyā hetuvidyā ca pūrvaprayogo yathākramam |
@420
nāpyeteṡvakrtakauśalastā utpādayituṃ śaknotīti | buddhavacanameva tu sarvāsāṃ prayogaṃ varṇayanti |
yasya caikā tasyāvaśyaṃ catasra: pratisaṃvido bhavanti |
vikalābhirna tallābhī 
nahi vikalābhistābhi: pratisaṃvillābhī bhavati{1. ##Ms. drops## bha |} |
ye caita upadiṡṭā araṇādayo guṇā: 
ṡaḍete prāntakoṭikā: ||40||
prāntakoṭikadhyānabalenaiṡāṃ lābha: |
tatṡaḍvidhaṃ 
tadapi prāntakoṭikaṃ caturthe dhyānaṃ ṡaḍātmakam | araṇāpraṇidhijñānaṃ tisra: pratisaṃvida: | tadeva 
prāntakoṭikam | niruktipratisaṃvidastadbalena lābho na tu sā caturthadhyānabhūmikā |
kiṃ punaridaṃ prāntakoṭikaṃ nāma | dhyā-[##20a. 21A. VIII##]namantyaṃ caturthe
dhyānam |
sarvabhūmyanulomitam |
vrddhikāṡṭhāgataṃ tacca 
kathaṃ sarvabhūmyanulomitam | kāmāvacarāccittātprathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | tato dvitīyamevaṃ 
krameṇa yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam | pratilomaṃ punaryāvatkāmāvacaraṃ cittaṃ tata: punaranulomaṃ 
yāvaccaturthadhyānamevaṃ sarvabhūmyanulomitam | kathaṃ vrddhikāṡṭhāgatam | tathābhāvitānmrduno 
madhyaṃ madhyādadhimātraṃ samāpadyate | vrddhiprakarṡo hi vrddhikāṡṭhā | idamīdrśaṃ prāntakoṭikaṃ pragatā’nta{2. ##y.## antā |}-
koṭirasyeti krtvā | koṭi: punaratra vrddhi: prakāro vā | catuṡkoṭikavat |
ete puna: buddhaguṇā: 
@421
buddhānyasya prayogajā: ||41||
buddhādanyasya prāyogikā na vairāgyalābhikā: | buddhasya nāsti kiṃcit prāyogikam | tasya sarva-
dharmeśvaratvādicchāmātra{1. ##Ms.## ^myātra |}pratibaddha: sarvaguṇasaṃpatsaṃmukhībhāva: | ime tāvacchrāvakasādhāraṇaguṇā
abhijñādaya: prthagjanairapi |
keyamabhijñā nāma |
rddhiśrotramana:pūrvajanmacyutyudayakṡaye |
jñāna{2. ##G.## jñānaṃ |} sākṡīkriyā'bhijñā ṡaḍvidhā 
rddhiviṡaye{3. ##Y.## ^viṡayeti ##and gives in note ^ye. Mss |} 
jñānasākṡātkriyā abhijñā | divyaśrotraceta:paryāyapūrva{4. ##Y. adopts## pūrve ##and gives in note ^rva Mss## |}nivāsānusmrticyutyutpādā{5. ##Y.## cyutyupapādā^ |}-
srava{6. ##Ms.## ^śrava |}kṡayajñānasākṡātkriyā abhijñā: | etā: ṡaḍabhijñā: | āsāṃ pañca prthagjanai: [##20b. 21B. VIII##] sādhāraṇā: | sarvāstvetā: 
muktimārgadhī:{7. ##G.## ^dhī |} ||42||
vimuktimārgaprajñāsvabhāvā: | śrāmaṇyaphalavat |
catasra: saṃvrtijñānaṃ
ceta:paryāyāsrava{8. ##Ms.## ^paryāyāśrava |}kṡayajñānābhijñe hitvā |
cetasi jñānapañcakam |
ceta:paryāyābhijñā pañca dharmānvayamārgasaṃvrtiparacittajñānāni |
kṡayābhijñā balaṃ yadvat 
yathāsravakṡayajñānabalamuktaṃ tathā veditavyā | ṡaḍ daśa jñānānīti | sarvabhūmikā’pyeṡā tathaiva 
jñātavyā | śeṡāstu 
@422
pañca dhyānacatuṡṭaye ||43||
pañcābhijñā:{1. ##Ms.## ^bhijñā |} caturthadhyānabhūmikā: | kasmādārūpyabhūmikā na santi | tisrastāvanna santi |
rūpālambanatvāt | ceta:paryāyābhijñāpi nāsti rūpatirthyā{2. ##Y.## ^tīrthā^ |}bhiniṡpādyatvāt | pūrvanivāsa{3. ##Y.## pūrvenivāsānu^ |}-
smrtirapyanupūrvāvasthāntaraṃ maraṇābhiniṡpatte: | sthānagotrādyālambanatvācca | paracittaṃ hi jñātu-
kāma ātmana: kāyacittayornimittamudgrhṇāti{4. ##Ms.## ^mutgrhṇāti |} | kīdrśe'pi me kāye kīdrśaṃ cittaṃ bhavatyevaṃ 
pareṡāmapyābhujataścittajñānādabhiniṡpannā bhavati | abhiniṡpannāyāmabhijñāyāṃ rūpanirapekṡo jānāti |
pūrvanivāsaṃ samanusmartukāma: samanantaraniruddhamanovijñāno nimittamudgrhya{5. ##Ms.## nnimittamutgrhya |} tatsamanantaraprāti-
lomyenā{6. ##Y.## tatprātilomyena |}vasthāntarāṇi manasikaroti | yāvatsaṃ-[##21a. 21A1. I##]dhicittam | tato’ntarā-
bhavasyaikakṡaṇaṃ maraṇe’pi niṡpanno bhavati | evaṃ parasyāpi smarati | abhiniṡpannāyāṃ vilaṅghyāpi 
smaraṇam | anubhūtapūrvasyaiva smaraṇam | śuddhāvāsānāṃ kathaṃ smaraṇam | śravaṇenānubhūtatvāt{7. ##Ms. looks like## śrāmaṇenā...|} |
ārūpyacyutasyaihopapannasya parasaṃtatyadhiṡṭhānenotpādanam | anyeṡāṃ svasaṃtatyadhiṡṭhānena | rddhyā-
dīnāṃ tu laghutvaśabdālokamanasikaraṇaṃ prayoga: | tā: punaretā: pañcābhijñā: 
svādhobhūviṡayā: 
yadbhūmikā{8. ##Ms.## yat bhūmikā |} rddhyabhijñā bhavati tāṃ bhūmiṃ tayā gacchati | nirmiṇoti vā adharāṃ nottarām |
evaṃ divyaśrotrābhijñayā svabhūmikameva śabdaṃ śrṇotyadharabhūmikaṃ vā nordhvabhūmikam | ceta:paryāyā-
bhijñayā nordhvabhūmikaṃ cittaṃ jānāti | pūrvanivāsānusmrtyā na smarati | cyutopapādābhijñayā na 
paśyati | ataevārūpyabhūmikaṃ cittaṃ ceta:paryāyapūrvanivāsābhijñābhyāṃ na grhṇātyūrdhvabhūmikatvāt |
kathametā labhyante | anucitā: prayogata: 
labhyā ucitāstu virāgata: |
janmāntarābhyastā abhijñā vairāgyato labhyante vaiśeṡikya: prayogata: | sarvāsāṃ tu prayogeṇo-
tpādanam |
trtīyā trīpyupasthānāni 
@423
ceta: paryāyābhijñā trīṇi vedanācittadharmasmrtyupasthānāni | cittacaittālambana-[##21b.
21B1. I##]tvāt |
ādyaṃ śrotrarddhicakṡuṡi ||44||
abhijñeti vartate | rddhidivyaśrotradivyacakṡurabhijñā ādyaṃ smrtyupasthānamityartha: |
rūpālambanatvāt | rddhiścaturbāhyāyatanālabanā’nyatra śabdāt{1. ##Ms.## śabdaśabdāt |} | divyaśrotracakṡurabhijñe śabda-
rūpāyatanālambane | kathaṃ tarhi “cyutopapāda{2. ##Y. adopts## cyutyupapāda ##and gives in note## 
cyutopa^ ##Mss## |}jñānenaiva jānāti{3. ##Y. omits## jānāti |} amī{4. ##Y. adds## vata |} bhavanta: sattvā:
kāyaduścaritena samanvāgatā:” ityevamādi | na tattena jānāti | abhijñāparivārajñānaṃ tu 
tadanyadāryāṇāmutpadyate yenaivaṃ jānanti | anirdhāraṇāccheṡe catu:smrtyupasthānasvabhāve iti 
siddham |
avyākrte śrotracakṡurabhijñe itarā: śubhā: |
divyacakṡu:śrotrābhijñe avyākrte | te punaścakṡuśrotravijñānasaṃprayuktaprajñe | kathaṃ tarhi te 
caturdhyānabhūmike sidhyata: | āśrayavaśena tadbhūminirdeśāt{5. ##Ms.## tatbhūmi…} | tadāśraye hi cakṡu:śrotre{6. ##Ms.## ^śrotra |}
caturdhyānabhūmike | ānantaryamārgavaśena vā | anyāścatasra: kuśalā: yattarhi prakaraṇeṡūktam 
“abhijñā katamā | kuśalā prajñe”ti | prādhānika eṡa nirdeśo bāhuliko vā | āsāṃ 
cābhijñānāṃ tisro vidyā: 
pūrvanivāsacyutyupapādāsravakṡayajñānasākṡātkriyāstisra: aśaikṡyo vidyā ucyante | kasmādetā 
eva nānyā: |
avidyāyā: pūrvāntādau nivartta-[##22a. 21A1. II##]nāt{7. ##Ms.## nirvarttanāt |} ||45||
etā{8. ##Ms.## etāni |} hi pūrvāparāntamadhyasaṃmohaṃ vyāvartayanti yathākramam |{9. ##Ms.## yathākramamāsāṃ |} āsāṃ paramārthena
@424
aśaikṡyantyā{1. ##Ms.## aśaikṡyāntyā |}
āsravakṡayajñānasākṡātkriyaivāśaikṡī vidyā |
tadākhye dve tatsaṃtānasamudbhavāt{2. ##Ms.## samutbhavāt |} |
anye dve aśaikṡyasaṃtānasaṃbhūtatvādaśaikṡyāvucyete | naiva tu te śaikṡyau nāśaikṡyau | kiṃ punarete
abhijñe śaikṡyasya nocyete | yata: śaikṡyau vidye nocyete |
iṡṭe śaikṡasya nokte tu vidye sāvidyasaṃtate: ||46||
na hi sāvidyasaṃtāne{3. ##Ms.## ^sāntāne |} vidyāvyavasthānaṃ yujyate | punarapyavidyābhibhavāt | āsāṃ 
cābhijñānām 
ādyā trtīyā ṡaṡṭhī ca prātihāryāṇi 
rddhiceta:paryāyāsravakṡayābhijñāstrīṇi prātihāryāṇi yathākramam rddhyādeśanānuśāsana-
prātihāryāṇi | vineyamanasāmādito’tyarthaṃ haraṇāt prātihāryāṇi | prātiśabdayorādikarma-
bhrśārthatvāt | pratihatamadhyasthānāṃ manāṃsyebhi: pratiharantīti prātihāryāṇi vā | eṡāṃ puna: 
śāsanam |
agyram{4. ##Ms.## śāsanamagryamanu… |}
anuśāsanaṃ prātihāryamagyram |
avyabhicāritvāddhiteṡṭaphalayojanāt{5. ##Ms.## hiteṡvaphala.. |} ||47||
rddhyādeśane{6. ##Ms.## deśane |} hi vidyayā vikriyete | asti hi ca gāndhārī nāma vidyā yayākāśena 
gacchati īkṡaṇikā ca nāma vidyā yayā paracittaṃ jānāti | na tu yathābhūtānuśāsanam anyathā
@425
śakyaṃ kartumavyabhicāritvāt | pradhānamāvarjanamātraṃ ca tābhyāmanuśāsa-[##22b. 21B1. II##]-
naprātihāryeṇa tu hitena iṡṭena{1. ##Ms.## maṡṭena |} phalena yogo bhavatyupāyopadeśādityevāvaśyam rddhirityucyate |
keyamrddhi: | vaibhāṡikanyāyena 
rddhi: samādhi: 
rdhyatyaneneti{2. ##Ms.## rtyaneneti |} krtvā yojayitavyam | kiṃ tena samrdhyati |
gamanaṃ nirmāṇaṃ ca 
tatastatra 
gatistridhā{3. ##G.## tato gati: |} |
śarīravāhinī ādhimokṡikī manojavā ca tatra gati: |
śāsturmanojavā 
manasa ivāsyā java itiṃ manojavā gatirbuddhasyaiva nānyasya | sudūramapi deśaṃ cittotpādakālena 
gamanāt | atae”vācintyo buddhānāṃ buddhaviṡaya” ityuktaṃ bhagavatā | itare tu gatī buddhasyā-
nuktasiddhe |
anyeṡāṃ vāhinyapyādhimokṡikī ||48||
śrāvakapratyekabuddhānāṃ śarīravāhinī ca gati: | pakṡivatkrameṇa śarīravāhanāt |
ādhimokṡikī ca dūrasyāsannādhimokṡeṇāśugamanāt{4. ##Y.## āśvāgamanāt |} | nirmāṇaṃ punardvividham | kāmāvacaraṃ 
rūpāvacaraṃ ca | tatra tāvat
kāmāptaṃ nirmitaṃ bāhyaṃ caturāyatanaṃ 
kāmāvacaraṃ nirmāṇaṃ rūparasagandhaspraṡṭavyāyatanasvabhāvam | tat punar{5. ##Ms.## punardvidhā |}
@426
dvidhā |
svaparaśarīrasaṃbaddham |
rūpāptaṃ dve tu 
rūpāvacaranirmāṇaṃ dve rūpaspraṡṭavyāyatane | tatra gandharasābhāvāt | tadapi dvividhaṃ tathaiva |
kāmadhātāvidaṃ caturvidhaṃ nirmāṇamevaṃ rūpadhātāvityaṡṭavidhaṃ samāsato nirmāṇam | kathaṃ rūpadhātūpa-
pannasya kāmāvacarani-[##23a. 21A1. III##]rmāṇe gandharasābhyāṃ na samanvāgamo bhavati |
vastrābharaṇavanna samanvāgama: | dvyāyātanaṃ nirmiṇotītyapare | kiṃ khalvabhijñayaiva nirmāṇaṃ 
nirmīyate | netyucyate{1. ##Ms.## anenetyucyate |} | kiṃ tarhi | abhijñāphalai:{2. ##Ms.## kintarhyabhijñāphalai: |} |
nirmāṇacittaistāni caturdaśa ||49||
tāni punaścaturdaśa nirmāṇacittāni 
yathākramaṃ dhyānaphalaṃ dve yāvat pañca 
prathamadhyānaphalaṃ dve kāmadhātuprathamadhyānabhūmike nirmāṇacitte | dvitīyadhyānaphalaṃ trīṇi kāma-
dhātuprathamadvitīyadhyānabhūmikāni | evaṃ trtīyacaturthadhyānabhūmikāni catvāri pañca ca 
yojyāni | svabhūmikādharabhūmikaṃ nirmāṇacittaṃ{3. ##Ms.## nirmmāṇacitta |} dhyānaphalaṃ veditavyam |
nordhvajam |
nordhvabhūmikaṃ nirmāṇacittamadharadhyānaphalamasti | dvitīyādidhyānaphalaṃ kāmāvacaraṃ 
nirmāṇaṃ{4. ##Ms.## nirmāṇa |} prathamadhyānabhūmikādgatito{5. ##Ms.## ^bhūmikāṃgatito |} viśiṡyate |
tallābho dhyānavat
teṡāṃ ca nirmāṇacittānāṃ dhyānavallābha: | kiṃ khalu nirmāṇacittādeva syāt vyutthānam |
nāstyetat | yasmādutpadyate |
@427
śuddhāttatsvataśca{1. ##Ms.## śuddhāttasvetaśca |}
śuddhakāddhyānādantaraṃ nirmāṇacitamutpadyate nirmāṇacittādvā nānyata: |
tato’pi te ||50||
nirmāṇacittādapi śuddhakaṃ dhyānaṃ nirmāṇacittaṃ cotpadyate nānyat | na hi samādhiphala-
sthitasyāpraviśya puna: samādhiṃ tasmāt vyutthānamasti | sarvasya ca nirmita-[##23b. 21B1. III##]sya
svabhūmikena nirmāṇaṃ 
nānyabhūmikena nirmāṇacittenānyabhūmikaṃ nirmāṇaṃ nirmīyate |
bhāṡaṇaṃ tvadhareṇa ca |
svabhūmikena ceti ca-śabda: | kāmadhātuprathamadhyānabhūmiko hi nirmita: svabhūmikenaiva
cittena bhāṡyate | ūrdhvabhūmikastu prathamadhyānabhūmikena | ūrdhvaṃ vijñaptisamutthāpakābhāvāt |
bahūnāṃ nirmitānāṃ bhāṡaṇaṃ 
nirmātraiva sahāśāstu: 
buddhādanyasya nirmāṇaṃ nirmātrā saha bhāṡate | yadā ca bahavo nirmitā{2. ##Ms.## nirmmātā |} bhavanti tadā yugapat 
bhāṡante | 
ekasya bhāṡamāṇasya bhāṡante saha nirmitā: |
ekasya tuṡṇībhūtasya sarve{3. ##Ms.## sarvva |} tuṡṇīṃ bhavanti ta” iti gāthā |
buddhasya pūrve paścādvā yathecchaṃ nirmitā bhāṡante | yadā bhāṡaṇacittaṃ tadā nirmāṇacittābhāvo 
nirmāṇacittābhāvānnirmitābhāva iti kathamenaṃ bhāṡayanti |
adhiṡṭhāyānyavarttanāt ||51||
@428
nirmāṇamadhiṡṭhāyāvasthānakāmatayā’nyena manasā{1. ##Y.## cittena |} vācaṃ pravartayanti | ki jīvita evādhiṡṭhāna-
manuvartate atha mrtaścāpi |
mrtasyāpyastyadhiṡṭhānaṃ 
āryamahākaśyapādhiṡṭhānena tadasthisaṃkalāvasthānāt | tattu 
nāsthirasya 
asthirasya tu bhāvasya nāstyadhiṡṭhānam | āryakāśyapena māṃsādīnāmadhiṡṭhānāt |
apare tu na |
apare punarāhurnāsti mrtasyādhiṡṭhānam | asthi-[##24a. 21A1. IV##]śam*kalāvasthānaṃ{2. ##Ms.## ^vasthānāṃ |} tu 
devatānubhāvāditi | kimekena cittenaikameva nirmitaṃ nirmiṇoti |
ādāvekamanekena jitāyāṃ tu viparyayāt ||52||
āditaṃ ekaṃ nirmitamanekena nirmāṇacittena nirmiṇoti | jitāyāṃ tvabhijñāyāmekena 
cittenānekaṃ nirmiṇoti yāvannirmātumiṡṭaṃ bhavati | atha kiṃ sarvanirmāṇacittamavyākrtaṃ bhavati |
avyākrtaṃ bhāvanājaṃ 
yadbhāvanāphalaṃ tadavaśyamavyākrtaṃ bhavati |
trividhaṃ tūpapattijam |
upapattipratilambhikaṃ tu nirmāṇacittaṃ kuśalākuśalamavyākrtaṃ bhavati devanāgapiśācā-
dīnām | tatkrtaṃ ca svaparaśarīranirmāṇaṃ{3. ##Y.## svaparasambaddhaṃ nirmāṇaṃ |} navāyatanikaṃ bhavatyaśabdarūpyāyatanatvādindriyā-
vinirbhūtatvāt | na{4. ##Ms.## na hi ##but## hi ##sems to be cancelled |} tvindrayaṃ nirmīyate | kimeṡaiva dvividharddhibhāvanāmayī{5. ##Ms.## bhāvanāmaya |} copapattilābhikā 
ca | eṡā ca dvividhā 
@429
rddhirmantrauṡadhābhyāṃ{1. ##Ms.## rddhimantrau |} ca{2. ##G.## ^ṡadhādyāśca |} karmajā ceti pañjadhā ||53||
samāsata: pañcavidhāmrddhi varṇayanti | bhāvanāphalamupapattilābhikaṃ mantrajāmauṡadhajāṃ  karmajāṃ ca{3. ##Ms.## jāṅkarmajāśca |} |
yathā māndhāturantarābhavikānāṃ ca |
yadidaṃ divyaśrotramuktaṃ cakṡuśca | kimete divye eva āhosvit divye iva divye |
yathā bodhisattvacakravartigrhapatiratnānām 
divyaśrotrā-[##24b. 21B1. IV##]kṡiṇī 
yasmātte 
rūpaprasādau dhyānabhūmikau |
dhyānasamāpannasya śabdālokābhogaprayogeṇa dhyānabhūmikāni bhūtānyupādāya rūpaprasādau nirvartete{4. ##Ms.## nivartete |}
cakṡu:śrotrasāmantake rūpaśabdayordarśanaśravaṇahetū iti dhyānabhūmikatvāt divye eva te cakṡu:śrotre |
te ca puna: 
sabhāgāvikale nityaṃ dūrasūkṡmādigocare{5. ##Ms.## śūkṡmā... |} ||54||
nāsti divyaṃ cakṡu: śrotraṃ ca tatsabhāgaṃ nityaṃ vijñānasahitatvāt nāpi vikalaṃ kāṇavibhrāntā-
bhāvāt | rūpāvacarasattvavat | dūrasūkṡma{6. ##Ms.## śūkṡma |} vrtānyapi rūpāṇi śabdāśca tayorviṡaya: | āha cātra 
dūrasthamāvrtaṃ sūkṡmaṃ sarvataśca na paśyati |
māṃsacakṡuryato rūpamato divyaṃ drgiṡyate ||{7. ##Ms.## drśiṡyate |} 
kiyaddūraṃ punardivyena cakṡuṡā paśyati | yasya yādrśaṃ{8. ##Ms.## yāvadrśañcakṡu…|} cakṡurbhavati | śrāvakapratyekabuddhabuddhā-
stvanabhisaṃskāreṇa sāhasradvisāhasratrisāhasrakān{9. ##Ms.## sāhasra | dvisāhasra | dvisāhasrakān |} lokadhātūn yathāsaṃkhyaṃ paśyanti | abhi-
saṃskāreṇa tu 
@430
dvitrisāhasrakāsaṃkhyadrśo’rhatkhaḍgadaiśikā: |
sarvābhisaṃskāreṇa saha śrāvako’pi dvisāhasraṃ lokadhātuṃ divyena cakṡuṡā paśyati | trisāhasraṃ 
khaḍgaviṡāṇakalpa: | buddhastu bhagavānasaṃkhyeyān{1. ##Ms.## bhagavānnasaṃkhyeyān |} lokadhātūn paśyati yāvadevecchati |
kimrddhirevopapattilā-[##25b. 21A1. V##]bhikā bhavatyathānyadapi |
anyadapyupapattyāptaṃ 
divyaśrotrādikamapi catuṡṭayamupapattipratilabhyamasti | natūpapattyāptaṃ kiṃcidabhijñākhyāṃ labhate |
yattūpapattipratilambhikaṃ divyaṃ cakṡu: 
taddrśyo nāntarībhava:{2. ##Ms.## ^bhāva:, ##G.## nāntarābhava: |} ||55||
abhijñācakṡuṡaiva hyantarābhavo{3. ##Ms.## hyantabhāvo |} drśyate | nopapattipratilabdhena |
cetojñānaṃ tu tattredhā 
upapattyāptamiti vartate | paracittajñānaṃ tūpapattipratilabdhaṃ trividhaṃ veditavyaṃ kuśalākuśalāvyā-
krtam | 
tarkavidyākrtaṃ ca yat |
yaccāpi tārkikaṃ paracittajñānaṃ naimittikānāṃ yacca vidyākrtaṃ tadapi trividhaṃ veditavyam |
na yathā bhāvanāphalaṃ kuśalameva | upapattipratilambhikābhyāṃ tu paracittajñānapūrvanivāsānu-
smrtibhyāṃ 
jānate nārakā ādau
yāvanna du:khavedanābhyāhatā bhavanti | anyagatisthā nityaṃ jānate |
nrṇāṃ notpattilābhikam{4. ##Ms.## nopapatti, ##but contra metrum^ G, Y.## notpatti, ##Y.(note)^ttika Mss. contra metrum.##} ||56||
@431
mānuṡyāṇāmetadyathoktamrddhyādikaṃ nāstyupapattiprātilambhikam{1. ##Y.## upapattilābhikam |} | yattarhi prakrti-
jātismarā bhavanti | karmaviśeṡajā'sau teṡām | trividhā hi pūrvanivāsānusmrtirbhāvanāphala-
mupapattilabdhā{2. ##Ms.## ^smrtibhāvanā...} karmajā ceti ||
||*|| abhidharmakośabhāṡye jñānanirdeśo nāma saptamaṃ kośasthānam ||*||
sthaviraśrīlāmāvākasya yadatra puṇyam |
@432
oṃ namo buddhāya ||
[śrī ##1b. 22B1. VII##] jñānādhikāreṇa jñānamayānāṃ guṇānāṃ krto nirdeśa: |
asya svabhāvānāṃ tu kartavya{1. ##Ms. drops## vya |} ityādita eva dhyānānyārabhyante sarvaguṇāśrayatvāt |
dvidhā dhyānāni 
samāsato dvividhāni dhyānānyupapattisamāpattidhyānabhedāt | tāni puna: 
catvāri 
prathamaṃ dhyānaṃ yāvaccaturtham | tatra dhyānopapattaya: punarna vaktavyā: | lokanirdeśakośasthāne hi 
proktāstadupapattaya: |
kathaṃ proktā: |
“prthak prthak |
dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra caturthaṃ tvaṡṭabhūmikami”ti | [iii. 2] |
samāpattidhyānaṃ tu vaktavyam | ata ucyate 
samāpatti: śubhaikāgryaṃ 
abhedena kuśalacittaikāgratā dhyānam | samādhisvabhāvatvāt |
pañcaskandhāstu sānugam ||1||
saparivāraṃ tu pañcaskandhasvabhāvaṃ veditavyam | keyamekāgratā nāma | ekālambanatā | evaṃ tarhi 
cittānyevaikālambanāni samādhirna caitasikaṃ dharmāntaramiti prāpnoti | na cittānyeva samādhi: |
@433
yena tu tānyekāgrāṇi vartante sa dharma: samādhi: | saiva cittaikāgratā | nanu ca kṡaṇikatvātsarvaṃ
cittamekāgraṃ dvitīyasya tasmādavikṡepa iti cet | saṃprayukte samādhivaiyarthyam | yata eva ca{1. ##Y. adds## kāraṇāt |}
samādhistata eva{2. ##adds## ca kāraṇāt |} cittānāmekālambanatvaṃ kiṃ neṡyate | mahābhūmikatvācca samādhe: sarvacittānā-
mekāgratāprasa-[##2a. 22A1. VII##]ṅga: | na durbalatvātsamādhe: | cittānyevaikāgrāṇi
samādhi: | tathā hyadhicittaṃ śikṡā cittapariśuddhipradhānaṃ ca sūtre catvāri dhyānānyuktānī-
tyapare |
dhyānamiti ko’rtha: | dhyāyantyaneneti | prajānantītyartha: | samāhitacittasya yathā-
bhūtaprajñānāt | cintanārtho hyeṡa dhātu: | cintanaṃ ca prajñeti siddhānta: | evaṃ tarhi sarvasamādhi-
dhyānaprasaṅga: | na | prakarṡayukte tannāmavidhānādbhāskaravat | kaśca prakarṡayukta: | yo’ṅgasamā-
yukta: samādhi: | sa hi śamathavipaśyanābhyāṃ yuganaddhavāhitvāddrṡṭadharmasukhavihāra ukta: sukhā 
ca pratipaditi | sutarāṃ tena dhyāyanti | kliṡṭasya kathaṃ dhyānatvam | mithyopanidhyānāt |
atiprasaṅga: | na | tatpratirūpa eva tatsaṃjñāviniveśāt pūtibījavat | uktāni cākuśalāni 
dhyānānyapi{3. ##Y.## cākuśalānyapi dhyānāni |} bhagavatā |
kīdrśaṃ puna: kuśalamaikāgyraṃ prathamaṃ dhyānaṃ kīdrśaṃ yāvaccaturtham | prathamaṃ tāvat
vicāraprītisukhavat 
vicāraprītisukhasaṃyuktaṃ kuśalamaikāgryaṃ tat prathamaṃ dhyānam | vicāravacanādvitarko'pyukto
bhavati | sāhacaryāddhūmāgnivat | na hi prītisukhavānvicāro vinā vitarkeṇāsti | śeṡaṃ 
punardhyānatrayaṃ 
pūrvapūrvāṅgavarjitam |
śubhaikāgyraṃmiti vartate | [##2b. 22B1. VIII##] vicāravivarjitaṃ prītisukhavat dvitīyaṃ 
vicāraprītivarjitaṃ trtīyaṃ vicāraprītisukhavarjitaṃ caturthamiti | yathā dhyānāni 
tathārūpyā: 
@434
kena prakāreṇa | ete’pi hi dvidhā upapattisamāpattita: | catvāraśca eṡāmapi copapattaya 
uktā: | samāpattyārūpyāstvabhedena kuśalaikāgratāsvabhāvā ityanena prakāreṇa saparivārā:{1. ##Ms.## ^vārāścaturakandhā: |} 
catuskandhā: 
anuparivartirūpābhāvāt{2. ##Y.## anuparivarttakarūpā....|} |
adhobhūmivivekajā: ||2||
caturthadhyānavivekajaṃ hyākāśānantyāyatanam | tadvivekajaṃ vijñānānantyāyatanam |
tadvivekajamākiṃcanyāyatanam | tadvivekajaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamityevaṃ catvāra ārūpyā: |
ko’yaṃ viveko nāma | yena mārgeṇādhastādvimucyate{3. ##Ms.## vipacyate |} | vairāgyagamanāt | ta eva cārūpyā:
vibhūtarūpasaṃjñākhyā: saha sāmantakaistribhi: |
ākāśānantyāyatanasāmantakaṃ caturthadhyānālambanatvā{4. ##Ms.## ^dhyānālatvā^ |}dvibhūtarūpasaṃjñākhyāṃ na labhate | na hi 
tatra rūpasaṃjñā vibhūtā na vigatetyartha: | yaduktaṃ "catuskandhā” iti sādhyaṃ tāvadetadārūpyeṡu 
rūpaṃ nāstīti | yadi hi syātkathamārūpyā ucyeran | īṡadrūpatvādāpiṅgalavat | kīdrśaṃ 
tāvadīṡadrūpaṃ tatreṡyate | yadi kāyavāk-[##3a. 23A. I##]saṃvaramātraṃ kathaṃ tadabhāve tatsaṃvarau 
bhaviṡyata: | na cāsati bhūte{5. ##Ms.## dūre |} bhautikaṃ yujyate | anāsravasaṃvaravaccet | sāsravabhūtasadbhāvāt |
samāpattāvapi tatpratiṡedha ukta: | atha kāyo’pyastīndriyāṇyapi rūpīṇi | kathaṃ tadīṡadrūpā 
iṡyante | parimāṇālpatvāccet | udakajantukeṡvapyadrśyarūpeṡu prasaṅga: | acchatvāccet |
antarābhavarūpāvacareṡvapi prasaṅga: | yato nācchataraṃ cet | bhavāgramevārūpyaṃ syāt | samāpatti-
vattadupapattiviśeṡāt | dhyānopapattirūpasyāpi cādharabhūmikendriyāgrahaṇāt kastatra viśeṡa: |
dvayoranvarthā saṃjñā nārūpyadhātoriti cet | kā'tra yukti: | āyuruṡmaṇo: saṃsrṡṭavacanānnaḍ+aka-
lāpīdvayavannāmarūpayoranyonyaniśritavacanā”dvijñānapratyayaṃ nāmarūpami”ti vacanāt anyatra-
rūpādyāvatsaṃskārebhyo vijñānasyāgatigatipratiṡedhāccārūpyeṡu rūpāstitvasiddhiriti cet | na |
saṃpradhārye tāvadetadyadidamāyurūṡmaṇo: saṃsrṡṭatvamuktam | kimidaṃ kāmāvacaramāyu: saṃdhāyoktamāho-
svitsarvamiti | yacca nāmarūpayoranyonyāśritatvamuktaṃ kimidaṃ kāmarūpāvacaraṃ nāma saṃdhāyokta-
@435
māhosvitsarva-[##3b. 23B. I##]miti | yacca vijñānapratyayaṃ nāmarūpamuktaṃ kimatra sarvaṃ vijñānaṃ{1. ##Y.## sarvavijñānaṃ |}
nāmarūpasya pratyayamuktamāhosvitsarvaṃ nāmarūpaṃ{2. ##Ms.## nāmarūpa |} vijñānapratyayamiti | yaccānyatra rūpādibhyo vijñāna-
syāgatigatipratiṡedha: | kimatra sarvaireva{3. ##Ms.## ^revā ##Y.## etai: |} tairvinā tatpratiṡedha āhosvit ekenāpīti | aviśeṡa-
vacanānna saṃpradhāryamiti cet | atiprasaṅga: | bāhyasyāpi hyūṡmaṇa āyuṡā vinā bhāvo na 
prāpnoti | bāhyasyāpi ca rūpasya nāmāśritatva{4. ##Y. adopts##
vijñānāśritatvam ##and gives in note nayas Mss. It may be## nāmā |}maviśeṡavacanāt | caturvijñānasthitivaccāhāra-
catuṡkavacanādrūpārūpyadhātvo{5. ##Y. adropts## dhātau ##and gives in note^ to Mss. Is it## tvo ?}rapi kavaḍīkārāhāraprasaṅga: | “atikramya devān kavaḍīkārāhāra-
bhakṡāni”ti vacanāt prītyāhāravacanāccāprasaṅga iti cet | ārūpyeṡvapi rūpasyāprasaṅga: |
“rūpāṇāṃ ni:saraṇamārūpyā:” | “ye te śāntā vimokṡā atikramya rūpāṇyārūpyā:” |
“arūpiṇa: santi sattvā: sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramādi”ti vacanāt | sati hi rūpe 
svaṃ rūpamavaśyaṃ saṃjānīranniti | audārikamadhobhūmikaṃ rūpamabhisaṃdhāyoktamiti cet | kavaḍīkā-
re’pi tulyam | dhyānānāmapi cādhobhūmini:saraṇatvādārūpya{6. ##Y.## ārūpyatva |}prasaṅga: | vedanādini:saraṇaṃ ca kiṃ 
[##4a. 23A. II##] noktā:{7. ##Y.## noktam |} | adhobhūmika{8. ##Ms.## dhobhūmikaṃ |} vedanāni:saraṇāt | rūpajātiṃ tu krtsnāmati-
krāntā na vedanādijātim | ato rūpāṇāṃ ni:saraṇamuktā:{9. ##Y.## uktam |} | bhavena{10. ##Ms.## bhāvana |} bhavasyāni:saraṇavacanaṃ 
tu tenaiva tasyāni:saraṇādasarvānatyanta{11. ##Ms.## ^dasarvamatyanta |} ni:saraṇācca | dhyāneṡu coktaṃ bhagavatā “yattatra 
bhavati rūpagataṃ vā{12. ##Ms.## rūpagandhamvā |} yāvadvijñānagataṃ veti | ārūpyeṡu tūktaṃ{13. ##Ms.## ttūktaṃ |} “yattatra bhavati vedanāgataṃ 
vā yāvadvijñānagataṃ ve”ti | satyāṃ teṡu rūpajātau kasmādrūpagataṃ veti nāvakṡyat{14. ##Ms.# nācakṡata |} | tasmāt 
nārūpye rūpasadbhāva: 
kathamidānīmanalpakalpocchinnādrūpāt punarapi rūpotpattistata: pracyutānām |
rūpotpattistu cittata:{15. ##Ms.## cittavata: |} ||3||
rūpasya cittādevotpattistadvipākahetuparibhāvitāllabdhavrttita: | kathamanāśritya rūpaṃ cittaṃ vartate |
kasmānna vartitavyam | ihaivamadarśanāt | kavaḍīkārāntareṇā’pi vinā rūpadhātau na vartitavyam |
kiṃ kāraṇam | ihaivamadarśanāt | uktaṃ ca pūrvaṃ{16. ##Y. omits## ca pūrvaṃ |} yathā vartate | gatametadidaṃ vaktavyam |
@436
kimeṡāmākāśānantyāyatanādīnāmākāśādaya evālambanaṃ yata evaṃ samākhyāyate | na 
hi | kathaṃ tarhi | trayastāvat 
ākāśānantyavijñānānantyākiṃca-[##4b. 23B. II##]nyasaṃjñakā: |
tathāprayogāt 
anantamākāśamanantaṃ vijñānaṃ nāsti kiṃcidityeva manasikurvāṇāsteṡu prayujyante yathāsaṃkhyam |
ata eṡāmetā: saṃjñā iti |
māndyāttu{1. ##Ms.## sākṡāttu |} nasaṃjñānāpyasaṃjñaka: ||4||
mrdutvāttu saṃjñāyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamuktam | na hi sā paṭvī saṃjñā na ca punarnaiva
saṃjñeti | “yadyapi tatrāpyevaṃ prayujyante{2. ##Y.## prayujyete |} saṃjñāroga: saṃjñāgaṇḍa: saṃjñāśalya: āsaṃjñika{3. ##Ms.## āsam~jñaikaṃ | ##Y. adopts## āsaṃjñika:
##and gives in note## ^jñika ##N,## jñaka ##C## |}saṃmoha:{4. ##Y.## saṃmoham |}
etacchāntametatpraṇītaṃ yaduta naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti | kasmāttu taistadevaṃ grhyata ityavaśyamidaṃ
vaktavyaṃ jāyate | mrdutvātsaṃjñānāmityetadevoktam |
iti maulaṃ samāpattidravyamaṡṭavidhaṃ 
ityetānyaṡṭau maulāni samāpattidravyāṇi yaduta catvāri dhyānāni catvāra ārūpyā iti | teṡāṃ 
puna: 
tridhā |
sapta 
bhavāgrādanyāni sapta trividhāni |
āsvādanavacchuddhānāsravāṇi 
āsvādanāsaṃprayuktāni śuddhakānyanāsravāṇi ca |
@437
aṡṭamaṃ dvidhā ||5||
bhavāgramāsvādanāsaṃprayuktaṃ śuddhakaṃ ca | anāsrava nāsti | tatra puna: 
āsvādanāsaṃprayuktaṃ satrṡṇaṃ 
trṡṇā hyāsvādanā |
laukikaṃ śubham |
śuddhakaṃ 
laukikaṃ kuśalaṃ samāpattidravyaṃ śuddha-[##5a. 23A. III##]kamucyate’lobhādi śuddhadharmayogāt |
kiṃ punastenāsvādanāsaṃprayuktenāsvādyate |
tattadāsvādyaṃ{1. ##G.## tu tadāsvādyaṃ |} 
tacchuddhakaṃ samāpattidravyaṃ tenāsvādyate samanantarātītam | yadāsvādayati tasmād-
vyutthito yenāsvādayati tatsamāpanna: |
lokottaramanāsravam ||6||
yallokottaraṃ samāpattidravyaṃ tadanāsravam | eṡāṃ ca samāpattidravyāṇāṃ dhyānānyeva{2. ##Ms.## looks like nyeṡāṃ |}
bhavanti nārūpyā: | tatra 
pañcādye 
prathame bhāge pañcāṅgāni |
tarkacārau ca prītisaukhyasamādhaya: |
vitarko vicāra: prīti: sukhaṃ cittaikāgratā cetyetāni pañcāṅgāni samādhi:{3. ##Ms.## samādhi |} kilāṅgaṃ dhyānaṃ ca |
śeṡāṇyaṅgānīti | yathā caturaṅgā{4. ##Y.## caturaṃga^ |} senā evaṃ pañcāṅgaṃ dhyānam{5. ##Y.## pañcāṃgadhyānam |} |
@438
prītyādaya: prasādaśca dvitīye’ṅgacatuṡṭayam ||7||
dvitīye dhyāne catvāryaṅgāni | adhyātmasaṃprasāda: prīti: sukhaṃ cittaikāgratā ca |
trtīye pañca tūpekṡā smrti: prajñā sukhaṃ sthiti: |
trtīye tu dhyāne pañcāṅgāni | upekṡā smrti: saṃprajñānaṃ sukhaṃ samādhiśca | samādhi-
paryāyo hi sthiti: | “samyaksamādhi: katama: | yā cittasya sthiti”riti sūtre vacanāt |
catvāryante’sukhādu:khopekṡāsmrtisamādhaya: ||8||
caturthe dhyānamantyam | tatra catvāryaṅgāni | adu:khāsukhā vedanā upekṡāpariśuddhi: 
smrtipariśuddhi-[##5b. 23B. III##]: samādhiśca | tānyetānyaṡṭādaśa dhyānāṅgāni bhavanti |
prathamatrtīyayo: pañcāṅgatvāt | dvitīyacaturthayoścaturaṅgatvāt | nāmata evam |
dravyato daśa caikaṃ ca 
dravyata etānyekādaśa bhavanti | prāthamadhyānikāni{1. ##Y.## prathamadhyānikāni |} pañca | dvitīye’dhyātmasaṃprasādo 
vardhate | trtīye upekṡāsmrtisaṃprajñānasukhāni | caturthe’du:khāsukhā vedaneti | ataevocyate 
yānyaṅgāni prathame dhyāne dvitīye’pi tānīti catuṡkoṭikam | prathamā koṭirvitarkavicārau |
dvitīyā adhyātmasaṃprasāda:{2. ##Ms.## ādhyātmasaṃprasāda: |} | trtīyā prīti: sukhaṃ cittaikāgratā ca{3. ##Ms. seems to drop## ca |} | caturthī koṭirukta-
nirmuktā{4. ##Ms.## niryuktā |} dharmā iti | evaṃ sarvāṇi dhyānāṅgāniparasparaṃ yojyāni | kasmāt trtīye dhyāne 
sukhaṃ dravyāntaramucyate | yasmāttadvedanāsukhaṃ dhyānayostu 
prasrabdhi{5. ##G.## prasrabdhi: |}sukhamādyayo: |
prathamadvitīyayostu dhyānayo: prasrabdhisukhamityuktam | iha prasrabdhisukhaṃ tatra vedanāsukha-
miti kuta etat | dvayordhyānasamāpattyo: sukhendriyāyogāt | na hi tattayo: kāyikaṃ yujyate |
samāpannasya vijñānakāyābhāvāt | nāpi caitasikaṃ prītivacanāt | prītirhi saumanasyam | na ca 
sukhasaumanasyayoryaugapadyamasti | na cāpi tayo: paryāyeṇa dhyāne vrttiryuktā pañcāṅgavacanāditi |
@439
[##6a. 23A. IV##] apare punarāhu: | nāstyeva caitasikaṃ sukhendriyaṃ triṡvapi hi dhyāneṡu |{1. ##Y. adds## kiṃ tarhi |}
kāyikameva sukhamaṅgaṃ{2. ##Y.## aṃga^ |} vyavasthāpitamiti | yattarhi sūtra uktaṃ “sukhendriyaṃ katamat | yatsukha-
vedanīyena sparśena sprṡṭasyotpadyate kāyikaṃ caitasikaṃ{3. ##Ms.## cetasikaṃ |} sātaṃ{4. ##Ms.## śātaṃ |} veditaṃ vedanāgatamidamucyate sukhe-
ndriyami”ti | adhyāropita eṡa pāṭha: | kenāpi sarvanikāyāntareṡu kāyikamityeva pāṭhāt |
“sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayata” iti svaśabdena vacanācca | manaskāyeneti{5. ##Y.## mana:kāyeneti |} cet | evamuktvā 
ko guṇa: | caturthe dhyāne prasrabdhibhūyastve'pi sukhāvacanācca | sukhavedanānukūlā prasrabdhi: sukhamiti
cet | trtīye prasrabdhisukhāvacanaṃ kasmāt | upekṡopahatatvāditi cet | na | upekṡayaiva 
tadvrddhi:{6. ##Y.## tadvrddhe: |} | pūrvikābhyastadviśeṡāt | “yasminsamaye āryaśrāvaka:{7. ##Ms.## āryaśrāva: |} pravivekajāṃ prītiṃ kāyena 
sākṡātkrtvopasaṃpadya viharatī”tyatra sūtre prasrabdhisukhayo: prthagvacanānna prasrabdhireva sukham |
samāpannasya kathaṃ kāyavijñānamiti cet | samādhiviśeṡajena prasrabdhisaṃjñakena{8. ##Y.## prasrabdhināmnā |} sukhavedanīyena 
vāyunā kāyaspharaṇāt | bahirvikṡepātsamādhibhraṃśa iti cet | na | samādhijasyānta:kāya-
saṃbhūtasya kāyasukhasya samādhyanukūlatvāt | kāyavijñā-[##6b. 23B. IV##]nakāle vyutthita: 
syāditi cet | na | ataeva{9. ##Ms.## nātaeva |} | kāmāvacareṇa kāyendriyeṇa{10. ##Y.## kāyavijñānena |} rūpāvacaraspraṡṭavyavijñānā-
nutpattiriti cet | na | prasrabdhivijñānasyotpatte:{11. ##Y.## jñānasyotpatte: |} | anāsrave api spraṡṭavyakāyavijñāne 
syātām | mā bhūtkiṃcidaṅgaṃ sāsravaṃ kiṃcidanāsravamiti cet | kāyikaprasrabdhibodhyaṅga{12. ##Y.## ^saṃbodhyaṃga |}-
vacanāt |{13. ##Ms.## ^nādiṡṭe |} iṡṭe bodhyaṅgānukūlatvāditi cet | anāsravatvamapyevam | “sāsravā dharmā: 
katame | cakṡuryāvadeva spraṡṭavyami”tyasya sūtrasya virodhāditi cet | na | anyaspraṡṭavya{14. ##Ms.## drops## vya |}-
kāyavijñānābhisaṃdhivacanāt | na cānāsrave kiṃcidaṅgaṃ sāsravaṃ kiṃcidanāsravaṃ syāditi cet |
ayaugapadyātko doṡa: | sukhaprītyasamavadhānānna pañcāṅgaṃ syāditi cet | na | saṃbhavaṃ pratyupadeśā-
dvitarkavicāravat | sādhyamiti cet | siddhaṃ cittasyaudārikasūkṡmatayo{15. ##Y. seems to be## vitarkavicārayo: |}rvirodhāt doṡā-
vacanācca{16. ##Y. reads## doṡavacanācca ##and says## “keṡāṃcit pāṭho bhavati doṡāvacanācceti” (##P. 675##) |} | tasmādyānyeva prathamadhyāne pañcāṅgāni teṡāṃ dvitricaturaṅgāpakarṡeṇa dvitīyādi-
@440
dhyānavyavasthānam | ata eva ca prathame dhyāne pañcānāmaṅgatvamuktam | tadapakarṡeṇottaradhyāna-
vyavasthāpanāt | na tu saṃjñādīnāmaṅgatvamuktam | kimartha vā{1. ##Y. omits## vā |} pañcānāmevāṅga-
tvamuktam{2. ##Ms.## pañcanāmevāṃgamuktam |} | upakārakatvāditi{3. ##Y.## upakaratvāt ##and## upakaraṇatvāt |} cet | na | vitarkavicārābhyāṃ smrtiprajñayorupakārakatara-
tvāt{4. ##Ms.## ^rūpakārataratvāt | ##Y.## upakaratvāt |} | astyeṡa ekeṡāṃ vāda: | naiva tu pūrvācāryā evaṃ nirdiśanti sma yāvanta: prajñāntam |
tasmādvicāryametat | adhyātmasaṃprasādo nāma ka eṡa dharma: | vitarkavicārakṡobhavirahātpraśānta-
vāhitā saṃtate-[##7a. 23A. V##]radhyātmasaṃprasāda: | sormikeva hi nadī vitarkavicārakṡobhitā 
saṃtatiraprasannā vartate iti | na tarhi sa dravyāntaramiti kathaṃ dravyata ekādaśāṅgāni bhavanti |
tasmāttarhi 
śraddhā prasāda:{5. ##But Y. explains## śraddhaiva prasāda: śraddhāprasāda: |}
tasya hi dvitīyadhyānalābhātsamāhitabhūmini:saraṇe saṃpratyaya utpadyate | so’trādhyātmasaṃprasāda
iti | naiva hi vitarkavicārasamādhayo nāpyadhyātmasaṃprasādo dravyāntarāṇītyapare |thamasati 
dravyāntaratve caitasikatvaṃ sidhyati | avasthāviśeṡo{6. ##Y. adds## api |} hi nāma cetasaścaitasiko bhavati |
natveṡa śāstrasiddhānta: | yaduktaṃ “prītirhi saumanasyami”ti | kathamidaṃ gamyate | kimanyat 
bhavatu | yathecchanti nikāyāntarīyā: | dharmāntarameva caitasikaṃ prīti: saumanasyaṃ tu triṡvapi 
dhyāneṡu sukhamiti | na vai sukhaṃ dhyāneṡu{7. ##Ms.## looks like## ^nepya |} saumanasyaṃ yujyate |
prītistu somanasyaṃ dvidhāgamāt ||9||
uktaṃ hi bhagavatā aviparītakasūtre{8. ##In both the Chinese translations it is## viparītakasūtre |} trtīyaṃ dhyānamuktvā “atrāsyotpannaṃ sauma-
nasyendriyamapariśeṡaṃ nirudhyata iti | caturthe ca dhyāne sukhendriyaṃ nirudhyata” ityuktam |
punaścoktaṃ “sukhasya ca prahāṇāt du:khasya ca prahāṇātpūrvameva ca saumanasyadaurmanasya-
yorastaṃgamādi”tyato’pi na trtīye dhyāne saumanasyendriyamasti | tasmāt prītireva saumanasyaṃ 
na sukham |
@441
kiṃ pu-[##7b. 23B. V##]na: kliṡṭeṡvapi dhyāneṡu yathāvihitānyaṅgāni bhavanti | na hi |
kiṃ teṡu na vidyate |
kliṡṭeṡva{1. ##G.## kliṡṭe tva^ |}satprīsukhaṃ{2. ##Ms.## sukhīṃ |} prasāda: saṃpradhī: smrti: |
upekṡāsmrtiśuddhiśca 
prathame dhyāne vivekajaṃ prītisukhaṃ nāsti | kleśāviviktatvāt | dvitīye dhyāne’dhyātma-
saṃprasādo nāsti | kleśāvilatvāt | trtīye smrtisaṃprajanyaṃ nāsti | kliṡṭasukhasaṃbhramitatvāt |
caturthe upekṡāsmrtipariśuddhirnāsti | kleśamalinatvāt | evaṃ tāvat kecidāhu: |
kecit{3. ##Ms.## keci |} prasrabdhyupekṡaṇe ||10||
kecitpuna: prathamadvitīyayo: kliṡṭayo: prasrabdhirnāsti | trtīyacaturthayorupekṡā nāsti |
kuśalamahābhūmikatvādanayoriti | trīṇi ca dhyānāni señjitāni uktāni bhagavatā |
sāpakṡālatvāt |
aṡṭāpakṡālamuktatvādāniñjaṃ{4. ##G.## āneñjyaṃ |} tu caturthakam{5. ##G.## caturthaka: |} |
ke punaste’pakṡālā: |
vitarkacārau{6. ##Ms.## ^vicārau, ##but there will be metrieal defect |} śvāsau{7. ##Ms.## svāsau |} ca sukhādi ca{8. ##Ms. looks like## va |} catuṡṭayam{9. ##G.## catuṡṭaya: |} ||11||
vitarkavicārau sukhadu:khe{10. ##Ms.## sukhadu:kha |} saumanasyadaurmanasye śvāsapraśvāsāśca |{11. ##Ms.## svāsaprasvāsapraśvāsāśca |} eṡāmaṡṭānāmeko’pyapakṡā-
laścaturthe nāstyatastadāneñjyamuktam | vitarkavicāraprītisukhairakampanīyatvādāneñjyaṃ caturthaṃ dhyānaṃ 
sūtre nirvāta{12. ##Y.## nivāta…|} pradīpanidarśanādityapare |
dvayordhyānayo: saumanasyamuktaṃ prītivacanāt | trtīye sukhaṃ caturthe upekṡā | tatkiṃ yā{13. ##Ms.## yāśrava |}
[##8a. 23A. VI##] dhyānasamāpattiṡu vedanāstā eva dhyānopapattiṡu | netyāha | kiṃ tarhi |
@442
saumanasyasukhopekṡā upekṡāsumanaskate |
sukhopekṡe upekṡā pravido{1. ##G.## ca vido |} dhyānopapattiṡu ||12||
prathamadhyānotpattau tisro vedanā: | sukhaṃ trivijñānakāyikaṃ saumanasyaṃ manobhūmikam |
upekṡā caturvijñānakāyikī | dvitīyadhyānopapattau dve vedane{2. ##Ms.## vedanene |} saumanasyopekṡe manobhūmike | sukhaṃ 
nāstyasya vijñānakāyābhāvāt | trtīyadhyānopapattau dve vedane | sukhopekṡe manobhūmike |
caturthadhyānopapattāvupekṡaiva |
yadi dvitīyādiṡu dhyāneṡu trayo vijñānakāyā na saṃvidyante vitarkavicārau ca kathaṃ te 
paśyanti yāvatsprśanti kathaṃ cāvijñaptiṃ samutthāpayanti | na vai teṡūpapannānāṃ cakṡurvijñānādayo na 
santi | na tu svabhūmikā: | kiṃ tarhi |
kāyākṡiśrotravijñānaṃ vijñaptyutthāpakaṃ ca yat |
dvitīyādau tadādyāptaṃ 
prathamadhyānabhūmikaṃ cakṡu:śrotrakāyavijñānaṃ vijñaptisamutthāpakaṃ ca dvitīyādiṡu ca dhyāneṡu 
saṃmukhīkurvanti | nirmāṇacittavadyena te paśyanti yāvadvijñaptiṃ samutthāpayanti |
akliṡṭāvyākrtaṃ ca tat ||13||
anivrtāvyākrtaṃ ca tat prathamadhyānabhūmikaṃ vijñānaṃ veditavyaṃ yatte saṃmukhīkurvanti | na 
kliṡṭaṃ vītarā-[##8b. 23B. VI##]gatvānna kuśalaṃ hīnatvāditi | avasitaṃ dhyānakāryam |
atha śuddhakādīnāṃ dhyānārūpyāṇāṃ kathaṃ lābha: |
atadvān labhate{3. ##Ms.## ^dvānlabhate |} śuddhaṃ vairāgyeṇopapattita: |
asamanvāgatastena śuddhakaṃ dhyānamārūpyaṃ vā pratilabhate | adhobhūmivairāgyādvā | adhobhūmyupa-
pattito vā | anyatra bhavāgrāt | na hi tasyopapattito lābha: | atadvāniti kimarthaṃ samanvā-
gata: | śuddhakena prayogato’pi{4. ##Y. seems to omit## api |} nirvedhabhāgīyaṃ śuddhakaṃ pratilabhate parihāṇito vā{5. ##Y.## api |} hānabhāgīyam |
@443
ata evocyate “syācchuddhakaṃ dhyānaṃ vairāgyeṇa pratilabheta{1. ##Ms.## pratilabhate | ##Y. seems to be## labheta |} vairāgyeṇa vijahyāt | evaṃ pari-
hāṇyā copapattyā ca | syāddhānabhāgīyaṃ{2. ##Y.## āha | syāt hānabhāgīyaṃ |} prathama dhyānam | taddhi kāmavairāgyeṇa labhyate |
brahmalokavairāgyeṇa tyajyate | brahmalokavairāgyaparihāṇyā labhyate{3. ##Y.## labhate |} | kāmavairāgyaprahāṇyā{4. ##Y.## kāmadhātuvairāgyaparihāṇyā |}
tyajyate | upariṡṭādbrahmaloka utpadyamāno{5. ##Y.## upapadyamāno |} labhate{6. ##Ms.## na labhate |} | tasmāt puna:{7. ##Y. omits## puna: |} kāmadhātāvupapadyamāno 
vijahātīti |
anāsravaṃ tu vairāgyāt 
atadvān labhate iti vartate | tadvāṃstu kṡayajñānato’pyaśaikṡaṃ labhate indriyasaṃcārato’pi 
śaikṡāśaikṡam | nanu ca niyāmā{8. ##Ms.## niyamā |}vakrāntito’pyanāsravaṃ prathamato labhate | nāvaśyamānupūrvikeṇā-
lābhāt | yathā tvavaśyaṃ labhate tathoktam |
kliṡṭaṃ hānyupapattita: ||14||
atadvān labhata itye-[##9a. 23A. VII##]vānuvartate | parihāṇito yadi tadvairāgyātparihīyate |
upapattito yadyuparibhūmeradharāyāmupapadyate |
katamasmātsamāpattidravyādanantaraṃ{9. ##Ms.## dravyānantaraṃ |} katyupapadyante | anāsravaprathamadhyānāntaraṃ ṡaḍutpadyante |
svabhūmike śuddhakānāsrave{10. ##Ms.## śuddhakāmānāsrave, ##Y.## śuddhānāsrave |} dvitīyatrtīyadhyānabhūmike ca | ākiṃcanyāyatanānantaraṃ sapta |
svabhūmike śuddhakānāsrave vijñānākāśānantyāyatanabhūmike ca | bhavāgraṃ śuddhakamevānāsravābhāvāt |
dvitīyadhyānāntaramaṡṭau | svabhūmike śuddhakānāsrave trtīyacaturthaprathamadhyānabhūmike ca | vijñānā-
nantyāyatanānantaraṃ nava | svabhūmike dve ākāśānantyāyatanacaturthadhyānabhūmikāni catvāri ākiṃ-
canyāyatanabhavāgrabhūmikāni trīṇīti | evamanyadhyānārūpyānantaraṃ{11. ##Y.## dhyānārūpyādanantaraṃ |} daśa dravyāṇi yojyāni |
eṡa tu saṃkṡepa: |
trtīyādyāvadūrdhvādho{12. ##Ms.## ^dyācadū |}’nāsravānantaraṃ śubham |{13. śubhamutpadyate |}
utpadyate 
@444
śubhagrahaṇena śuddhamanāsravaṃ ca grhyate kuśalatvāt anāsravasya samāpatti{1. ##Ms.## samapatti |}dravyasyānantaraṃ svabhūmike 
ca śuddhānāsrave utpadyete{2. ##Ms.## utpadyate |} | ūrdhvādhobhūmike ca trtīyādyāvat | vyutkrāntakasamāpattāro hi 
trtīyāt pareṇa laṅghayituṃ notsahante | anvayajñānānantaraṃ cārūpyān samāpadyante na dharmajñānā-
nantaram | tasyādharāśrayālambana-[##9b. 23B. VII##]tvāditi | yathā cānāsravādanantara-
muktaṃ veditavyam |
tathā śuddhāt kliṡṭaṃ cāpi svabhūmikam ||15||
svabhūmikaṃ kliṡṭamadhikaṃ śuddhakādanantaramutpadyate | śeṡaṃ yathaivānāsravāt | anāsravasya hi sama-
nantaraṃ kliṡṭotpattirnāstīti |
kliṡṭāt svaṃ śuddhakaṃ kliṡṭaṃ 
kliṡṭātsamāpattidravyādanantaraṃ{3. ##Ms.## ^dravyānantaraṃ |} svabhūmike śuddhakakliṡṭe utpadyete |
evaṃ{4. ##G.## ekaṃ |} cādharaśuddhakam |
kleśotpīḍ+ito hyadharamapi samāpattiṃ śuddhakaṃ bahu manyate | yadi kliṡṭaṃ paricchidyādha: 
saṃcarati{5. ##Ms.## saṃcaranti |} | kuśalātsaṃcarito bhavati na kliṡṭāt | athāparicchidya kathaṃ saṃcarati | pūrvāvedhāt |
pūrve hi sa evaṃkāmo bhavati varamadhastāt śuddhakaṃ nopariṡṭāt kliṡṭamiti | pūrvābhiprāyaṃ ca 
saṃtatiranuvartate sattvānām | praṇidhāya suptasyābhipretakālaprabodhavat | anāsravaṃ tu kliṡṭāda 
nantaraṃ sarvathā notpadyate | samāpattikālaṃ pratyetaduktam | śuddhakāt kliṡṭācca samanantaraṃ svabhūmika-
meva kliṡṭamutpadyate nānyabhūmikamiti |
cyutau tu śuddhakāt kliṡṭaṃ{6. ##Ms.## kliṡṭa |} sarvaṃ
cyutikāle tu upapattilābhikācchuddhakādanantaraṃ sarvabhūmikaṃ kliṡṭamutpadyate |
kliṡṭāttu nottaram ||16||
@445
kliṡṭāttu dhyānārūpyādanantaraṃ cyutikāle svādharabhūmikaṃ kliṡṭamutpadyate | nordhvabhūmikam | na ca 
sarva-[##10a. 23A. VIII##]smācchuddhakādanāsravaṃ samāpattidravyamutpadyate | kiṃ tarhi |
caturdhā śuddhakaṃ hānabhāgīyādi{1. ##Ms.## hāṇabhāgīyādi |}
hānabhāgīyaṃ{2. ##Ms.## hāṇabhāgīyaṃ |} viśeṡabhāgīyaṃ sthitibhāgīyaṃ nirvedhabhāgīyamiti caturvidhaṃ śuddhakam | bhavāgraṃ tu 
trividhamanyatra viśeṡabhāgīyāt | kimasya lakṡaṇam |
yathākramam |
kleśotpattisvabhūmyūrdhvānāsravānuguṇaṃ hi tat ||17||
kleśotpattyanuguṇaṃ hānabhāgīyaṃ{3. ##Ms.## hāṇabhāgīyaṃ |} svabhūmyanuguṇaṃ sthitibhāgīyamūrdhvabhūmyanuguṇaṃ viśeṡabhāgīyamanā-
sravānuguṇaṃ nirvedhabhāgīyam | tasmādanāsravamutpadyate |
athaiṡāṃ caturṇāṃ kati kasmādanantaramutpadyante{4. ##Ms.## ^tpadyate |} |
dve trīṇi trīṇi caikaṃ ca hāna{5. ##Ms.## hāṇa^ |}bhāgādyanantaram |
hāna{6. ##Ms.## hāṇa |}bhāgīyaṃ hānabhāk | tasmādanantaraṃ dve utpadyete | hānisthitibhāgīye | sthitibhāgīyā-
nantaraṃ trīṇyanyatra nirvedhabhāgīyāt | viśeṡabhāgīyādanantaraṃ trīṇyanyatra hānabhāgīyāt | 
nirvedhabhāgīyādanantaraṃ tadevaikamiti |
kathaṃ vyutkrāntakasamāpattirutpadyate |
gatvāgamya dvidhā bhūmīraṡṭau śliṡṭai{7. ##Ms.## śiṡṭai |}kalaṅghitā: ||18||
vyutkrāntakasamāpattirvisabhāgatrtīyagā |
gatvetyanulomaṃ samāpadya | āgamyeti pratilomaṃ{8. ##Ms.## prati pratilomaṃ |} samāpadya | dvidheti sāsravānāsravā bhūmī: |
@446
aṡṭāviti dhyānārūpyasamāpattī: | śliṡṭā{1. ##Y.## ākrṡṭā |} ityanukrameṇa | ekalaṅghitā ityekāmekāmu-[##10b. 23B. VIII##]
tkramya | sāsravā aṡṭau bhūmīranulomapratilomasamāpattito nirjitya anāsravāśca 
sapta | paścātsāsravāt prathamāddhyānāt sāsravaṃ trtīyaṃ samāpadyate | tasmādākāśānantyāyatanaṃ 
tasmādākiṃcanyāyatanam | evaṃ puna: pratilomaṃ nirjitya anāsravā apyekalaṅghitā anuloma-
pratilomaṃ ca samāpadyate | ayaṃ prayogo vyutkrāntakasamāpatte: | yadā tu prathamātsāsravāt trtīya-
manāsravaṃ dhyānaṃ{2. ##Ms.## ^sravaṃndhyāna |} samāpadyate tasmātsāsravamākāśānantyāyatanaṃ tasmādanāsravamākiṃcanyāyatanam |
evaṃ puna: pratilomam | tadā visabhāgatrtīyadravyagamanādabhiniṡpannā bhavati | ativiprakrṡṭa-
tvānna caturthī samāpadyate | tāṃ ca triṡu dvīpeṡu asamayavimukta evārhannutpādayati | ni:kleśatvā-
tsamādhivaśitvācca | drṡṭiprāptasya yadyapi tīkṡṇendriyatvāt samādhau vaśitvaṃ na tu niṡkleśa: |
samayavimukto yadyapi ni:kleśo natvasya samādhau vaśitvamiti |
kenāśrayeṇa kati dhyānārūpyā: saṃmukhīkriyante |
svādhobhūmyāśrayā eva 
dhyānāśrayā eva 
dhyānārūpyā: 
bhavāgraṃ bhavāgre ca saṃmukhīkriyate adhaśca yāvatkāmadhātau | śeṡāṇi svasyāṃ bhūmāvadhaśceti | kiṃ 
kāraṇamūrdhvopapanno nādharāṃ samā-[##11a. 23A1. I##]pattiṃ saṃmukhīkaroti | tasmāttasya 
vrthā’dharam{3. ##G.## avaram |} ||19||
nahi tasyādhareṇa samāpattidravyeṇa kiṃcit prayojanaṃ vidhīyate | nihīnatvāt{4. ##Ms.## na hīnatvāt |} | utsargaṃ krtvā’pa-
vādaṃ karoti 
āryākiṃcanyasāṃmukhyāt bhavāgre tvāsravakṡaya: |
bhavāgre tūpapannasyānāsravākiṃcanyāyatanasaṃmukhībhāvādāsravakṡayo bhavati | kathaṃ tatropapannasya 
tatsaṃmukhībhāva: | svasyābhāvāttasya cābhyāsāt |
@447
athaiṡāṃ dhyānārūpyāṇāṃ{1. ##Ms.## ^rūpyānāṃ |} kimālambanam |
satrṡṇā: svabhavālambā:
āsvādanāsaṃprayuktā: svabhūmikaṃ bhavamālambante | bhavagrahaṇena sāsravaṃ vastu grhyate | nādharamā-
lambante vītarāgatvānnottaraṃ trṡṇāparicchinnatvāt bhūmīnām | nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṅgāditi |
dhyānaṃ sadviṡayaṃ śubham ||20||
kuśalaṃ dhyānaṃ śubhakamanāsravaṃ ca | tat sarvālambanaṃ yatkiṃcidasti saṃskrtamasaṃskrtaṃ vā |
na maulā: kuśalārūpyā: sāsravādharagocarā: |
maulānāṃ kuśalārūpyāṇāmadhobhūmikaṃ sāsravaṃ vastu nālambanaṃ svordhvabhūmyālambanatvāt |
anāsravaṃ tvālambanam | sarvānvayajñānapakṡyo{2. ##Y.## ^pakṡo |} na dharmajñānapakṡo nādhobhūminirodha: | sāmantakā-
nantaryamārgāṇāṃ tvadharā bhūmirālambanam | eṡāṃ ca punastrividhānāṃ dhyānānāṃ rūpyārūpyāṇām{3. ##Ms.## rūppāṇāṃ |}
anāsraveṇa hīyante kleśā: 
na śuddhakena | kuta eva kliṡṭe-[##11b. 23B1. I##]na | vītarāgatvānnādha: | tasyaiva tadapratipakṡa-
tvānna svabhūmau{4. ##Ms.## svamau |} | viśiṡṭataratvānnordhvamiti |
sāmantakena ca ||21||
dhyānārūpyasāmantakena ca kleśā: prahīyante śuddhakenāpi | adhobhūmipratipakṡatvāt | kati 
puna: sāmantakāni |
aṡṭau sāmantakānyeṡāṃ 
ekaikasyaikaikaṃ yena tatpraveśa: | kiṃ tānyapi trividhāni tathaiva ca teṡu vedanā | netyucyate |
śuddhādu:khāsukhāni hi |
@448
śuddhakāni ca tānyupekṡendriyasaṃprayuktāni ca yatnavāhyatvādadhobhūmyudvegānapagamāt vairāgyapathatvācca 
nāsvādanāsaṃprayuktāni |
āryaṃ cādyaṃ
ādyaṃ sāmantakamanāgamyaṃ tacchuddhakaṃ cānāsravaṃ ca | yadyapi sāmantakacittena pratisaṃdhibandha:{1. ##Y.## sandhilabdha: |}
kliṡṭo bhavati | samāhitasya tu kliṡṭatvaṃ pratiṡidhyate | 
tridhā kecit 
kecitpunaricchanti | āsvādanāsaṃprayuktamapyanāgamyaṃ sāmantakaṃ cocyate dhyānāntaraṃ ca |
kimidamekārthamāhosvinnānārtham | sāmantakaṃ hi vairāgyamārga: |
atarkaṃ dhyānamantaram ||22||
dhyānameva hi vitarkāsaṃprayuktaṃ dhyānāntaraṃ dhyānaviśeṡatvāt | ata eva dvitīyādiṡu dhyāneṡu 
na vyayasthāpyate viśeṡābhāvāditi | tatpunardhyānāntaraṃ 
tridhā 
āsvādanāsaṃprayuktaṃ śuddhakamanāsravaṃ ca |
adu:khāsukhaṃ [##12a. 23A1. II##]tacca{2. ##Ms.## sukhantatacca |}
nātra sukhaṃ du:khamityadu:khāsukhamupekṡendriyasaṃprayuktamityartha:{3. ##Ms.## ^mupekṡendriyaṃ saṃprayukta…} | na prītisaṃprayuktaṃ sābhisaṃskāra-
vāhitvāt | ata eva du:khā pratipat | tasya tarhi dhyānāntarasya ka: phalaviśeṡa: | taddhi
mahābrahmaphalaṃ{4. ##G.## mahābrahmā phalaṃ |} ca tat |
tāṃ hi dhyānāntarikāṃ bhāvayitvā mahābrahmā bhavati | puna: sarvasamādhīn saṃkalayya traya: samādhaya: 
uktā: sūtre | savitarka: savicāra: samādhi: | avitarko vicāramātra: | avitarko’vicāra
@449
iti | tatra dhyānāntaraṃ tāvadavitarko vicāramātra: samādhiriti jñāpitam | vitarkamātraprati-
ṡedhāt | tata: 
savitarkavicāro’dha:samādhi: 
tasmāddhyānāntarādadha:samādhi: savitarka: savicāra: | prathamaṃ dhyānamanāgamyaṃ ca |
parato’dvaya:{1. ##Ms. after## ca, ##reads## prathamandhyānaparato’dvaya:, ##but## prathamandhyāna ##seems to be extra.##} ||23||
nātra dvayamastītyadvaya: | pareṇa tu dhyānāntarātsamādhiravitarko’vicāra: | dvitīyadhyānasāmanta-
kādyāvat bhavāgram | punastraya: samādhaya uktā: | śūnyatāsamādhirapraṇihita ānimittaśca |
tatra 
ānimitta:{2. ##G.## animitta: |} samākārai: 
nirodhasatyākārai: saṃprayukta: samādhirānimittaścaturākāra: | nirvāṇaṃ hi daśanimittāpagatatvāda-
nimittam | tadālambana: samādhirānimitta: | pañcaviṡayastrīpuruṡatrisaṃskrtalakṡaṇanimittāni 
daśa |
śū-[##12b. 23B1. II##]nyatānātmaśūnyata:{3. ##Ms.## śūnyatātmata: śūnyata: |} |
pravartate 
anātmaśūnyatākārābhyāṃ saṃprayukta: śūnyatāsamādhirdvyākāra: |
apraṇihita: satyākārairata: parai: ||24||
parai: śeṡai: satyākārai: saṃprayukta: samādhirapraṇihito daśākāra: | anityadu:khataddhetubhya
udvegāt{4. ##Ms.## udvegātmārggasya |} mārgasya ca kolopamatayā’vaśyatyājyatvāttadākāra: samādhirapraṇihita: | tadati-
@450
kramābhimukhatvāt śūnyatānātmatābhyāṃ tu nodvego nirvāṇasāmānyāt | ta ete traya: samādhayo 
dvividhā: |
śuddhāmalā: 
śuddhakāścānāsravāśca | laukikalokottaratvāt | laukikā ekādaśasu bhūmiṡu | lokottarā
yatra mārga: |
nirmalāstu te vimokṡamukhatrayam |
anāsravāstvete traya: samādhayastrīṇi vimokṡamukhānyucyante | śūnyatā vimokṡamukham-
praṇihitamānimittaṃ vimokṡamukhamiti | mokṡadvāratvāt | punaścocyante 
śūnyatāśūnyatādyākhyāstrayo’parasamādhaya: ||25||
śūnyatāśūnyatā apraṇihitāpraṇihita: ānimittānimittānimittaśca | śūnyatādyālambanatvāttannāma |
teṡāṃ puna: 
ālambete aśaikṡaṃ{1. ##Ms.## ālambete’śaikṡaṃ |} dvau śūnyataścāpyanityata: |
aśaikṡaṃ samādhiṃ dvāvaparasamādhī ālambete | śūnyatāśūnyatā aśaikṡaṃ śūnyatāsamādhimālambate 
śūnya-[##13a. 23A. III##]tākāreṇa | apraṇihitāpraṇihito’pyaśaikṡamapraṇihitamanityākāreṇa |
na du:khato na hetvādito’nāsravasyātallakṡaṇatvānna{2. ##Ms.## nāsravasya tallakṡaṇa…|} mārgākārai: dūṡaṇīyatvāt |
ānimittānimittastu śāntato’saṃkhyayā kṡayam{3. ##Y.## asaṃkhyeyākṡayam |} ||26||
ānimittānimittastu samādhiraśaikṡasyānimittasyāpratisaṃkhyānirodhamālambate |
śāntākāreṇa | anāsravasya pratisaṃkhyānirodhābhāvāt | na nirodhapraṇītani:saraṇākārairanityatā-
nirodhasādhāraṇatvādavyākrtatvādavisaṃyogācca | ekāntena caite parasamādhaya: 
sāsravā:
@451
āryamārgadveṡitvāt | nahyevamanāsravā iti | kutrotpadyante |
nrṡu 
manuṡyeṡveva na deveṡu | kasyotpadyante |
akopyasya
nānyasyārhata: | katibhūmikā: 
saptasāmantavarjitā: |
sapta sāmantakāni hitvānyāsvekādaśasu bhūmiṡu | kāmadhātvanāgamyadhyānāntaradhyānārūpyeṡu |
punaścatasra: samādhibhāvanā ucyante | asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkrtā 
drṡṭadharmasukhavihārāya saṃvartate” iti vistara: | tatra 
samādhibhāvanā dhyānaṃ śubhamādyaṃ sukhāya hi ||27||
kuśalaṃ prathamaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā drṡṭadharmasukhavihārāya samādhibhāvanā | tadādikatvādanyā-
nyapi{1. ##Y. adopts## anyonyo’pi ##and gives in note## anyonya ##Mss |} jñeyāni | nāvaśyaṃ saṃpa-[##13b. 23B. III##]rāyasukhavihārāyāparihīṇordhvopapanna-
parinirvrtānāṃ{2. ##Ms. drops## ni, ##Y adds## ca |} tadabhāvāt |
darśanāyākṡyabhijñeṡṭā{3. ##Ms.## darśanāya...|}
divyacakṡurabhijñā jñānadarśanāya{4. ##Ms.## jñāne darśanāya |} samādhibhāvanā |
dhībhedāya prayogajā: |
prayogajā: sarve guṇāstraidhātukā anāsravā: prajñāprabhedāya samādhibhāvanā |
vajropamo’ntye yo dhyāne sāsravakṡayabhāvanā ||28||
@452
yaścaturthadhyāne vajropama: samādhi: sa āsravakṡayāya samādhibhāvanā | ātmopanāyikī{1. ##Y.## ^nāyikā |} kilaiṡā
bhagavato dharmadeśanā{2. ##Y.## dharmopadeśanā |} | ataścaturbhya evāha | krta: samādhīnāṃ kālagato nirdeśa: |
idānīṃ samādhisaṃniśritānāṃ guṇānāṃ nirdeśakāla iti vyākhyāyante 
apramāṇāni catvāri 
maitrī karuṇā muditopekṡā ca | apramāṇasattvālambanatvāt | kimartha catvāryeva |
vyāpādādivipakṡata: |
vyāpādavihiṃsā’ratikāmarāgavyāpādabahulānāṃ tatprahāṇāya catvāri yathāsaṃkhyam | aśubho-
pekṡayo: kāmarāgapratipakṡatve ko viśeṡa: | varṇarāgasyāśubhā maithunarāgasyopekṡeti vaibhāṡikā: |
evaṃ tu yujyate | maithunarāgasyāśubhā mātāpitrputrajñātirāgasyopekṡeti | tatra 
maitryadveṡa: 
adveṡasvabhāvā maitrī 
api karuṇā 
karuṇāpyevam | 
[##14a. 23A. IV##]muditā sumanaskatā ||29||
saumanasyasvabhāvā muditā |
upekṡā’lobha: 
alobhātmikopekṡā | kathaṃ vyāpādapratipakṡa: | tasya lobhākrṡṭatvāt | ubhayasvabhāvā{3. ##Y.## ^bhāvāt |} tvasau 
yujyate | eṡāṃ tu maitryādīnāṃ 
@453
ākāra: sukhitā du:khitā vata |
modantāmiti sattvāśca 
sukhitā vata sattvā iti manasikurvan maitrīṃ samāpadyate | du:khitā vata sattvā iti karuṇāṃ
modantāṃ vata sattvā itiṃ muditāṃ sattvā ityeva manasi kurvannupekṡāṃ samāpadyate | mādhyasthyāt |
atadvatāṃ sukhādhimokṡatvāt kathaṃ na viparītatvaṃ bhavati | santvityabhiprāyāt | āśayasyāvipa-
rītatvādvā’dhimuktisaṃjñānāt | athavā ka evaṃ viparītatve doṡa: | akuśalatvamiti cet |
na | kuśalamūlatvādvayāpādādipratipakṡatvācca | ukta eṡāmākāra: |
kāmasattvāstu gocara: ||30||
kāmāvacarā: sattvā eṡāmālambanam | tadālambanānāṃ vyāpādādīnāṃ pratipakṡatvāt | yattūkta-
mekāṃ diśamadhimucyeteti tadbhājanena{1. ##Ms.## tat bhājanena |} bhājanagataṃ{2. ##Ms.## bhājjanagataṃ |} darśitam | katibhūmikānyetāni |
dhyānayormuditā 
prathamadvitīyadhyānayormuditā | saumanasyatvāt |
anyāni ṡaṭsu 
anyāni trīṇi apramāṇāni ṡaṭsu bhūmiṡu | anāgamye dhyānāntare-[##14b. 23B1. IV##]-
dhyāneṡu ca | saprayogamaulagrahaṇāt | 
kecittu pañcasu |
kecit puna: anāgamyaṃ hitvā pañcasvetānīcchanti | daśasvityapare | kāmadhātuṃ 
sāmantakāni ca prakṡipya samāhitāsamāhitamaulaprayogagrahaṇāt | yaduktaṃ “vyāpādādivipakṡata” 
iti kimapramāṇairapi kleśaprahāṇaṃ bhavati |
na tai: prahāṇaṃ 
@454
mauladhyānabhūmikatvādadhimuktimanaskāratvātsattvālambanatvācca | tatprayogeṇa tu vyāpādādi-
viṡkambhaṇāttatpratipakṡatvamuktam | prahāṇa{1. ##Y.## prahīṇa... |}dūrīkaraṇācca | kāmadhātvanāgamyabhūmikāni hi 
maitryādīni maulāpramāṇasadrśāni saṃvidyante | taistānviṡkambhya prahāṇamārgai: prajahāti | tato 
vītarāgāvasthāyāṃ maulāpramāṇalābhāt | balavatpratyaya{2. ##Ms.## balapratyaya |}lābhe’pi tairanādhrṡyo bhavati | kathaṃ 
punarādikarmiko maitryāṃ prayujyate | yathā sukhitamātmānaṃ manyate parānvā śrṇoti buddhabodhisattvārya-
śrāvakāṃstathā sattvānāṃ tatsukhamadhimucyate evaṃ sukhitā vata santu sattvā iti | na cecchaknoti 
kleśasyodbhūta{3. ##Ms.## `syot bhūta^ |}vrttitvāt sa mitrapakṡaṃ tridhā bhittvā’dhimātre tatsukhamadhimucyate | tato madhye 
mrdau ca | teṡu cetsamāṃ maitrīṃ labhate tata udāsīnapakṡe | tata: śatrupakṡaṃ tridhā bhittvā mrdau tat 
sukhamadhimucyate | tato madhye’dhimātre ca | [##15a. 23A1. V##] tataścedadhimātra iva mitra-
pakṡe sukhādhimokṡo na vyāvartate | tata: krameṇa grāmarāṡṭrasukhādhimokṡo yāvadekāṃ{4. ##Ms.## ^mokṡo dekāṃ |} diśaṃ yāvatsarvaṃ 
lokaṃ maitryā spharati | yastu sarvaguṇagrāhī sa{5. ##Ms.## sā |} maitrīṃ kṡipramutpādayati | śakyaṃ hi samucchinna
kuśalamūle{6. ##Ms.## male |}’pi guṇagrāhiṇā bhavituṃ pratyekabuddhe ca doṡa{7. ##Ms.## doṡa: |} grāhiṇā pūrva{8. ##Y.## pūrva... |} puṇyāpuṇyaphalasaṃdarśa-
nāt | evaṃ karuṇāyāṃ muditāyāṃ ca prayujyate amī sattvā bahuvidhavyasanaughanimagnā apyevaṃ 
du:khādvimucyeran apyevātipramodera{9. ##Y.## apyevābhipramoderan, ##Ms. drops## ra |}nnityadhimucyamāna upekṡāṃ tūdāsīnapakṡādārabhate | etāni 
cāpramāṇāni 
nrṡveva janyante 
manuṡyeṡūtpādyante{10. ##Ms.## ^tpadyante |} | nānyatra |
kiṃ punarya ekenāpramāṇena samanvāgata: so’vaśyaṃ sarvai: | kintu 
tryanvito dhruvam ||31||
trtīyacaturthadhyānopapanno muditayā na samanvāgato bhavati | tribhistvapramāṇalābhī nityaṃ 
samanvāgato bhavati | 
aṡṭau vimokṡā:
@455
rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṡa: | adhyātmarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīti 
dvitīya: | śubhaṃ vimokṡaṃ kāyena sākṡātkrtvopasaṃpadya viharatīti trtīya: | catvāra ārūpyā: |
saṃjñāveditanirodhaścāṡṭama: | teṡāṃ 
prathamāvaśubhā
prathamau dvau vimokṡāvaśubhāsvabhāvau | [##15b. 23B1. V##] vinīlakādyākāratvāt{1. ##Y.## dyālambanatvāt | } | ata
etayoraśubhāvannayo veditavya: | etau ca 
dhyānayordvayo: |
prathamadvitīyayordhyānayornānyasyāṃ bhūmau | kāmāvacaraprathamadhyānabhūmikayorvarṇarāgayo: pratipakṡeṇa 
yathāsaṃkhyam |
trtīyo’ntye 
śubho vimokṡaścaturthadhyāne |
sa cālobha: 
so’pyalobhasvabhāvo natvaśubhāsvabhāva: | śubhākāratvāt | saparivārāstvete pañcaskandhasvabhāvā: |
ārūpyavimokṡāstu 
śubhārūpyā: samāhitā: ||32||
kuśalā: samāhitā eva cārūpyavimokṡākhyāṃ labhante na kliṡṭā nāpyasamāhitāstadyathā-
maraṇabhave | anyadāpyasamāhitā: santītyapare | sāmantakavimukti{2. ##Y.## vimukta |}mārgā api vimokṡākhyāṃ 
labhante | nānantaryamārgā adharālambanatvāt{3. ##Ms.## mārggādharā lambanatvāt ##Y.## mārga: |} | vaimukhyārtho hi vimokṡārtha iti |
nirodhastu samāpatti: 
@456
saṃjñāveditanirodhastu aṡṭamo vimokṡo nirodhasamāpatti: | sā ca pūrvaṃ nirdiṡṭā | saṃjñāvedita-
vaimukhyātsarvasaṃskrtādvā | samāpattyāvaraṇavimokṡaṇādvimokṡa ityapare{1. ##Ms.## ^mokṡamityapare |} | tāṃ tu samāpadyante |
sūkṡmasūkṡmādanantaram |
bhavāgraṃ hi saṃjñā sūkṡmaṃ tat puna: sūkṡmataraṃ krtvā nirodhaṃ samāpadyante | samāpannānāṃ tu 
svaśuddhakādharāryeṇa vyutthānaṃ cetasā tata: ||33||
bhāvāgrikeṇa vā śuddhakena [##16a. 23A1. VI##] cetasā tato vyutthānaṃ bhavatyākiṃcanyā-
yatana{2. ##Ms.## ^yatna^ |}bhūmikena vā sāsraveṇa | tadevaṃ tasyā: sāsravaṃ samāpatticittaṃ bhavati sāsravānāntaryaṃ tu 
vyutthānacittamiti | eṡāṃ ca vimokṡāṇāṃ 
kāmāptadrśyaviṡayā: prathamā: 
kāmāvacarameṡāṃ rūpāyatanamālambanamamanojñaṃ manojñaṃ ca yathāyogam |
ye tvarūpiṇa: |
te’nvayajñānapakṡordhvasvabhūdu:khādigocarā: ||34||
ārūpyavimokṡāṇāṃ svabhūmikordhvabhūmikaṃ du:khaṃ taddhetunirodhau cālambanaṃ sarvaścānvaya-
jñānapakṡo{3. ##Ms.## sarvāścānvaya...|} mārga: | apratisaṃkhyānirodhaśceti vaktavyamākāśaṃ caikasyeti | kasmānna trtīye dhyāne 
vimokṡa: | dvitīyadhyānabhūmika{4. ##Ms.## ^bhūmikaṃ |}varṇarāgābhāvāt sukhamaṇḍeñjitatvācca | tasmācchubhaṃ{5. ##Y. seems to be## kasmācchubhaṃ |} vimokṡa-
mutpādayati | aśubhayā līnāṃ saṃtatiṃ pramodayituṃ jijñāsanārthaṃ vā | kaścidaśubhāvimokṡau{6. ##Ms.## ^vimokṡo |}
niṡpannāviti | evaṃ ca punastau niṡpannau bhavatī yadi śubhato’pi manasi kurvata: kleśo 
notpadyata iti | dvabhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ yogino vimokṡādīnutpādayanti | kleśadūrīkaraṇārthaṃ 
samāpattivaśitvārthaṃ ca | araṇādiguṇābhinirhārāya āryāyāścarddhe: | sā punaryayā vastupari-
ṇāmādhiṡṭhānāyurutsargādīni kriyante | kasmā-[##16b. 23B1. VI##]ttrtīyāṡṭamayoreva sākṡā-
tkaraṇamuktaṃ nānyeṡām | pradhānatvāddhātubhūmiparyantāvasthitatvācca |
@457
abhibhvāyatanānyaṡṭau 
adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇāni durvarṇāni tāni khalu 
rūpāṇyabhabhūya jānātyabhibhūya paśyatītyevaṃsaṃjñī bhavatīdaṃ prathamamabhibhvāyatanam | evamadhimātrāṇi |
adhyātmamarūpasaṃjñyevameva{1. ##Ms.## ^saṃjñevameva |} | ityetāni catvāri | adhyātmamarūpasaṃjñyeva punarnīlapītalohitāva-
dātāni paśyatītyaṡṭau bhavanti | teṡāṃ 
dvayamādyavimokṡavat |
yathā prathamo vimokṡa evaṃ dve abhibhvāyatane prathamadvitīye |
dve dvitīyavat 
yathā dvitīyo vimokṡa evaṃ dve abhibhvāyatane trtīyacaturthe |
anyāni puna: śubhavimokṡavat ||35||
yathā śubho vimokṡa evamanyāni catvāri | ayaṃ tu viśeṡa: tairvaimuravyamātram{2. ##Y.## vimokṡamātram |} |
ebhistvālambanābhibhavanaṃ yathecchamavimokṡāt{3. ##Y.## yatheṡṭa...|} kleśānutpādācca |
daśa krtsnāni 
daśa krtsnāyatanāni nirantara{4. ##Ms.## nirantarāṇi ##but## ṇi ##seems to be concelled## |}krtsnaspharaṇāt | prthivyaptejovāyunīlapītalohitāva
dātakrtsnāni | ākāśavijñānānantyāyatanakrtsne ca | teṡām 
alobhāṡṭau{5. ##G.## alobho’ṡṭau |}
prathamānyaṡṭavilobhasvabhāvāni 
dhyāne’ntye 
caturtha eva dhyāne |
@458
[##17a. 23A1. VII##] gocara: puna: |
kāmā: 
kāmāvacararūpāyatanameṡā{1. ##Ms.## ^yatanaṃ | eṡā^ |}mālambanam | vāyo:{2. ##Y.## vāyau |} spraṡṭavyāyatana{3. ##Ms.## spraṡṭāyatana |}mityeke |
dve śuddhakārūpye{4. ##Ms.## śuddhakāmarūpye |}
dve paścime krtsne{5. ##Ms.## krtsna |} śuddhakārūpyasvabhāve{6. ##Ms.## śuddhakāmarūpyasvabhāve |} |
svacatu:skandhagocare ||36||
svabhūmikāścatvāra: skandhā anayorālambanam | vimokṡaprāveśikānyabhibhvāyatanāni |
abhibhvāyatanaprāveśikāni krtsnāyatanāni | uttarottaraviśiṡṭatvāt | sarvāṇi caitāni{7. ##Ms. drops## ni |}
vimokṡādīni prthagjanāryasāṃtānikāni sthāpayitvā nirodhavimokṡam |
nirodha ukta: 
nirodhavimokṡa: pūrvamevokta: sarvai: prakārai: |
vairāgyaprayogāptaṃ tu śeṡitam |
nirodhādanyāni vimokṡādīni vairāgyalābhikāni prāyogikāṇi ca | ucitānucitatvāt |
tridhātvāśrayamārūpyasaṃjñaṃ śeṡaṃ manuṡyajam ||37||
ārūpyavimokṡā ārūpyakrtsne ca traidhātukāśrayāṇi | śeṡaṃ manuṡyāśrayameva | upadeśa-
sāmarthyenotpādanāt | kathaṃ rūpārūpyadhātvorārūpyadhyānaviśeṡotpādanam | tribhi: kāraṇairdhyā-
nārūpyasamāpattīnāmupapattirhetukarmadharmatābalai: | tatra 
hetukarmabalāddhātvorārūpyotpādanaṃ{8. ##Ms.## ^rārūpotpādanaṃ |} dvayo: |
@459
dvayo rūpārūpyadhātvorārūpyasamāpattyutpādanam | hetubalādāsannābhīkṡaṇābhyāsāt{1. ##Y.## hetubalāccā..|} karmaba-
[##17b. 23B. VII##]lāccordhvabhūmikasyāparaparyāyavedanīyasya karmaṇa: pratyupasthitavipākatvāt |
nahyadhastādavīta{2. ##Ms.## nahyadhastādvīta ...|}rāgeṇordhvaṃ śakyamutpattumiti |
dhyānānāṃ rūpadhātau tu tābhyāṃ dharmatayāpi ca ||38||
rūpadhātau dhyānotpādanametābhyāṃ{3. ##Y. adds## ca |} hetukarmabalābhyāṃ dharmatayā ca{4. ##Y.## dharmatayāpi ca |} saṃvartanīkāle |
tadānīṃ hi sarvasattvā evādharabhūmikāstaddhyānamutpādayanti | krtsnānāṃ{5. ##Y.## kuśalānāṃ |} dharmāṇāmudbhūtavrtti-
tvāt | kiyacciraṃ punarayaṃ saddharma: sthāsyati | yatreme{6. ##Y.## ima |} īdrśānāṃ{7. ##Y.## īdaśā |} dharmāṇāṃ prakārā:{8. ##Ms.## prakāra: |}
prajñāyante |
saddharmo dvividha: śāsturāgamādhigamātmaka: |
tatrāgama: sūtravinayābhidharmā adhigamo bodhipakṡyā ityeṡa dvividha: saddharma: |
dhātārastasya vaktāra: pratipattāra eva ca ||39||
āgamasya hi dhārayitāro vaktāra: | adhigamasya pratipattāra: | ato yāvadete 
sthāsyanti tāvatsaddharma iti veditavyam | teṡāṃ tu varṡasahasramavasthānamāhu: | adhigamasyaivam |
āgamasya tu bhūyāṃsaṃ kālamityapare |
yo’yamiha śāstre’bhidharma ukta: kimeṡa eva śāstrā{9. ##Y. adopts## śāstro ##and gives in note stra Mss## |}bhidharmo deśita: |
kāśmīravaibhāṡikanītisiddha: 
prāyo mayā’yaṃ kathito’bhidharma: |
yaddurgrhītaṃ tadihāsmadāga: 
saddharmanītau munaya: pramāṇam ||40||
@460
prāyeṇa hi kāśmī-[##18b. 22B1. VI##]ravaibhāṡikāṇāṃ nītyādisiddha{1. ##Y. seems to omit## ādi |} eṡo’smābhirabhidharma
ākhyāta: | yadatrāsmābhirdurgrhītaṃ so’smākamaparādha: | saddharmanītau tu punarbuddhā eva 
pramāṇaṃ buddhaputrāśca |
nimīlite śāstarilokacakṡuṡi 
kṡayaṃ gate sākṡijane ca bhūyasā |
adrṡṭatattvairniravagrahai: krtaṃ 
kutārkikai: śāsanametadākulam ||41||
gate’tha{2. ##G.## hi |}śāntiṃ paramāṃ svayaṃbhuvi 
svayaṃbhuva: śāsanadhūrdhareṡu{3. ##G.## dhrgvareṡu |} ca |
jagatyanāthe gaṇadhātibhi{4. ##Ms.## 
gaṇadhātabhi: ##G.## guṇadhātibhi: |}rmatai:{5. ##G. Y.## malai: |} 
niraṅkuśai: svairamihādya{6. ##G.## ^hātra |} caryate ||42||
iti{7. ##Y.## evaṃ |} kaṇṭhagataprāṇaṃ viditvā śāsanaṃ mune: |
balakālaṃ malānāṃ ca na pramādyaṃ mumukṡubhi: ||43||
|| abhidharmakośabhāṡye samāpattinirdeśo nāmāṡṭamakośasthānamiti ||
@461
namo buddhāya ||
[ śrī ##1b. 21B1. VI##] kiṃ khalvato’nyatra mokṡo nāsti | nāsti | kiṃ 
kāraṇam | vitathātmadrṡṭiniviṡṭatvāt | nahi te skandhasaṃtāna evātmaprajñaptiṃ vyavasyanti{1. ##Ms.## vyavasyati |} | kiṃ 
tarhi | dravyāntaramevātmānaṃ parikalpayanti ātmagrāhaprabhavāśca{2. ##Ms.## prabhāvāśca |} sarvakleśā{3. ##Y. omits## sarva |} iti | kathaṃ 
punaridaṃ gamyate skandhasaṃtāna evedamātmābhidhānaṃ vartate nānyasminnabhidheya iti | pratyakṡānumānā-
bhāvāt | ye hi dharmā: santi teṡāṃ pratyakṡamupalabdhirbhavatyasatyantarāye | tadyathā ṡaṇṇāṃ viṡayāṇāṃ 
manasaśca | anumānaṃ ca | tadyathā pañcānāmindriyāṇām | tatredamanumānam | sati kāraṇe 
kāraṇāntarasyābhāve kāryasyābhāvo drṡṭo bhāve ca punarbhāvastadyathāṅkurasya | satyeva cā{4. ##Y.## vā |}bhāsa-
prāpte viṡaye manaskāre ca kāraṇe viṡayagrahaṇasyābhāvo drṡṭa: punaśca bhāvo’ndhabadhirādīnāma-
nandhābadhirādīnāṃ ca{5. ##Ms.## ^mandhabadhirādīnāṃ ca |} | atastatrāpi kāraṇāntarasyābhāvo bhāvaśca niścīyate | yacca 
tatkāraṇāntaraṃ tadindriyamityetadanumānam | na caivamātmano{6. ##Y.## ātmato |}’stīti nāstyātmā |
yattarhi vātsīputrīyā:{7. ##Ms.## vatsī^ |} pudgalaṃ santamicchanti | vicāryaṃ tāvadetat | kiṃ te dravyata 
icchantyāhosvit prajñaptita: | kiṃ cedaṃ{8. ##Y.## kiṃ vedaṃ |} dravyata iti kiṃ vā prajñaptita: | rūpādivat bhāvāntaraṃ 
cet dravyata: | kṡīrādivatsamudāyaścet [##2a. 21A1. VII##] prajñaptita:{9. ##Ms.## prajñapti: |} | kiṃ cāta: |
yadi tāvat dravyata: | saṃbhinna{10. ##Y.## bhinna |}svabhāvatvāt skandhebhyo’nyo vaktavya itaretaraskandhavat |
kāraṇaṃ cāsya vaktavyam | asaṃskrto vā | atastīrthikadrṡṭiprasaṅgo niṡprayojanatvaṃ{11. ##Y.## ni:prayojanatvaṃ |} ca |
atha prajñaptita: | vayamapyevaṃ brūma: |
naiva hi dravyato’sti nāpi prajñaptita: | kiṃ tarhi{12. ##Ms.## kintarhyādhyātmikā...|} | ādhyātmikānupāttānvarttamānān 
skandhānupādāya pudgala: prajñapyate | tadidamandhavacanamanunmīlitārthaṃ na budhyāmahe | kimida-
mupādāyeti | yadyayamartha: skandhānāṃ lakṡyate teṡveva pudgalaprajñapti: prāpnoti | yathā rūpādīnā-
lambya{13. ##Ms.## rūpādīnāmālaṃbya |} teṡveva kṡīraprajñapti: | athāyamartha: skandhān pratīyeti | skandhānāṃ pudgalaprajñapti-
kāraṇatvāt | sa eva doṡa: | na sa evaṃ prajñapyate | kathaṃ tarhi | yathendhanamupādāyāgni: |
@462
kathaṃ cendhanamupādāyāgni: prajñapyate | na hi vinendhanenāgni: prajñapyate nacānya indhanādagni: 
śakyate prajñapayituṃ nāpyananya: | yadi hyanya: syādanuṡṇamindhanaṃ syāt | athānanya: syāddāhyameva 
dāhakaṃ syāt | evaṃ na ca vinā skandhai: pudgala: prajñapyate | na cānya: skandhebhya: śakyate 
pratijñātuṃ śāśvataprasaṅgāt{1. ##Ms. drops## pra |} | nāpyananya ucchedaprasaṅgāditi |
aṅga tāvadbrūhi kimindhanaṃ ko’gniriti | tato jñāsyā-[##2b. 21B1. VII##]ma: 
kathamindhanamupādāyāgni: prajñapyata iti | kimatra vaktavyaṃ dāhyamindhanaṃ dāhako’gni: | etadevātra 
vaktavyaṃ kiṃ dāhyaṃ ko dāhaka iti | loke hi tāvadapradīptaṃ kāṡṭhādikamindhanamucyate dāhyaṃ ca |
pradīptamagnirdāhakaśca | yacca bhāsvaraṃ coṡṇaṃ ca bhrśaṃ ca tena hi tadidhyate dahyate ca | saṃtati-
vikārāpādānāt{2. ##Ms. looks like## vikāropādānāt |} | taccobhayamaṡṭadravyakaṃ taccendhanaṃ pratītyāgnirutpadyate | yathā kṡīraṃ pratītya 
dadhi madhu pratītya śuktam | tasmādindhanamupādāyetyucyate | anyaśca sa tasmādbhinnakālatvāt |
yadi caivaṃ{3. ##Ms.## cevaṃ |} pudgala: skandhān pratītyotpadyate sa tebhyo’nyaścānityaśca{4. ##Ms.## ^nyaśca nityaśca |} prāpnoti | atha punastatraiva 
kāṡṭhādau pradīpte yadauṡṇyaṃ{5. ##Ms.## yadoṡṇya^ |} tadagnistatsahajātāni trīṇi bhūtānīndhanamiṡyante | tayorapi 
siddhamanyatvaṃ lakṡaṇabhedāt |
upādāyārthastu vaktavya: | kathaṃ tadindhanamupādāya so’gni: prajñapyata iti | na hi 
tattasya kāraṇaṃ nāpi tat prajñapte: | agnireva hi tatprajñapte: kāraṇam | yadyāśrayārtha upādāyārtha:{6. ##Ms.## yadyāśrayārthamupādāyārtha: |}
sahabhāvārtho{7. ##Y.## sahabhāvo’rtho |} vā | skandhā apyevaṃ pudgalasyāśrayasahabhūtā:{8. ##Ms.## āśrayabhūtā: |} prāpnuvantīti vispaṡṭamanyatvaṃ{9. ##Y.## spaṡṭamanyatvaṃ |}
pratijñāyate | tadabhāve ca pudgalābhāva: prāpnoti | indhanābhāva ivāgnyabhāva: |
yattu taduktaṃ yadīndhanādanyo’gni: syādanuṡṇamindhanaṃ syāditi | ki-[##3a. 21A1. 
VIII##]midamuṡṇaṃ nāma | yadi tāvadauṡṇyam anuṡṇamevendhanamanyabhūtasvabhāvatvāt | atha 
yadauṡṇyavat | anyadapi taduṡṇasvabhāvādagneruṡṇaṃ sidhyatyauṡṇyayogāditi | nāstyanyatve doṡa: |
atha puna: sarvameva tat pradīptaṃ kāṡṭādikamindhanaṃ cāgniśceṡyate |
tadupādāyārthaśca vaktavya: | skandhā eva ca pudgalā ityananyatvamanivāryaṃ prāpnoti |
tasmānna sidhyatyetat | yathendhanamupādāyāgni: prajñapyate evaṃ skandhānupādāya pudgala: iti | yadi
@463
cāyamanya: skandhebhyo na vaktavya: “pañcavidhaṃ{1. ##Ms.## pañcavidha, ##Y.## pañcavidhaṃ jñeyam |} jñeyamatītānāgataṃ pratyupannamasaṃskrtamavaktavyami”ti
na vaktavyaṃ prāpnoti | naiva hi tadatītādibhya: pañcamaṃ nāpañcamaṃ vaktavyam | yadā ca pudgala: 
prajñapyate ki tāvatskandhānupalabhya prajñapyate āhosvit pudgalam | yadi tāvat skandhāṃsteṡveva 
pudgalaprajñapti: prāpnoti | pudgalasyānupalambhāt | atha pudgalaṃ kathamasya skandhānupādāya prajñapti-
rbhavati | pudgala eva hi tasyā upādānaṃ prāpnoti | atha mataṃ satsu skandheṡu pudgala upalabhyate 
tata: skandhānupādāyāsya prajñaptirucyata iti | tadevaṃ rūpasyāpi cakṡurmanaskārālokeṡu satsūpa-
lambhāt tānupādāya prajñaptirvaktavyā | rūpavacca pudgalasyānyatvaṃ spaṡṭam |
idaṃ tāvadvaktavyam | [##3b. 21B1. VIII##] ṡaṇṇāṃ vijñānānāṃ katamena pudgalo 
vijñeya: | ṡaḍbhirapītyucyate | kathaṃ krtvā | cakṡuvijñeyāni cedrūpāṇi pratītya pudgalaṃ pratibhāva-
yati{2. ##Y.## prativibhāvayati |} cakṡurvijñeya: pudgalo vaktavya: no tu vaktavyo{3. ##Ms.## vaktavya |} rūpāṇi vā no vā | evaṃ yāvat manovijñe-
yān ceddharmān pratītya pudgalaṃ prativibhāvayati manovijñeya: pudgalo vaktavyo no tu vaktavyo dharmā
vā no vā | evaṃ tarhi{4. ##Ms.## evantaṃ |} kṡīrādibhi: samāna: prāpnoti | cakṡurvijñeyāni cedrūpāṇi pratītya 
kṡīraṃ vibhāvayatyudakaṃ{5. ##Y.## prativibhāvayatyudakaṃ |} vā{6. ##Y.## ca |} cakṡurvijñeyaṃ kṡīramudakaṃ ceti vaktavyaṃ no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā 
no vā{7. ##Ms.## rūpāṇi no vā |} | evaṃ ghrāṇajihvākāyavijñeyaṃ vaktavyaṃ no tu vaktavyaṃ spraṡṭavyāni{8. ##Ms.## spraṡṭavyāṇi |} vā no vā |
mābhūt kṡīrodakayoścatuṡṭvaprasaṅga iti | ato yathā rūpādīnyeva kṡīramudakaṃ vā prajñapyate 
samastānyevaṃ skandhā: pudgala iti siddham |
yaccocyate cakṡurvijñeyāni rūpāṇi pratītya pudgalaṃ prativibhāvayatīti | ko’sya vākya-
syārtha: | kiṃ tāvadrūpāṇi pudgalopalabdhe: kāraṇaṃ bhavatīti{9. ##Ms. reads## bhavanti ##below## |} āhosvidrūpāṇyupalabhamāna: pudgala-
mupalabhata iti | yadi rūpāṇi pudgalopalabdhe: kāraṇaṃ bhavanti sa ca tebhyo’nyo na{10. ##Ms. seems to drop## na |} vaktavya: |
evaṃ tarhi rūpamapyālokacakṡurmanaskāre[##4a. 22A1. I##]bhyo'nyanna{11. ##Ms.## ^nyo na |} vaktavyam | teṡāṃ tadupa-
labdhikāraṇatvāt | atha rūpāṇyupalabhamāna: pudgalamupalabhate | kiṃ tayaivopalabdhyopalabhate 
āhosvidanyayā | yadi tayaiva | rūpādabhinnasvabhāva: pudgala: prāpnoti rūpa eva vā tatprajñapti: |
idaṃ ca rūpamayaṃ pudgala:{12. ##Y. seems to add## iti |} kathamidaṃ gamyate{13. ##Y. seems to be## paricchidyate |}| athaivaṃ na paricchidyate | kathamidaṃ prati-
@464
jñāyate{1. ##Y. seems to be## parijñāyate |} rūpamapyasti pudgalo’pyastīti | upalabdhivaśena hi tasyāstitvaṃ pratijñāyate{2. ##Y. seems to be## prajñāyate |} | evaṃ 
yāvaddharmebhyo vaktavyam | athānyayā{3. ##Ms. looks like## athānyāthā |} bhinnakālopalambhādanyo rūpātprāpnoti | nīlādiva pītaṃ 
kṡaṇādiva ca kṡaṇāntaram | evaṃ yāvaddharmebhyo vaktavyam | atha rūpapudgalavattadupalabdhyorapyanyā-
nanyatvamavaktavyam | tena tarhi saṃskrte’pyavaktavyaṃ{4. ##Y.## saṃskrtamapyavaktavyaṃ |} bhavatīti siddhāntabheda: | yadi cāyamasti 
no tu vaktavyo rūpāṇi vā no vā | kiṃ tarhi{5. ##Y. adds## etad |} bhagavatoktaṃ “rūpamanātmā{6. ##Y. adds## iti |} yāvadvijñāna-
manātme”ti |
yena cāyaṃ cakṡurvijñānena pudgala upalabhyate | kiṃ tadrūpāṇi pratītyotpadyate āhosvit 
pudgalamubhayaṃ vā | yadi rūpāṇi pratītyotpadyate | notsahiṡyate pudgalaṃ vijñātuṃ śabdādivat |
yameva hi viṡayaṃ cakṡurvijñāneṡu{7. ##Ms. The letter after## ne ##is not clear## |} pratītyotpadyate vijñānaṃ sa eva tasyālambanapratyaya: | atha 
pu-[##4b. 22B. I##]dgalaṃ pratītyotpadyate ubhayaṃ vā | idamutsūtram | sūtre hi nirdhāritaṃ dvayaṃ 
pratītya vijñānasyotpādo bhavatīti | “tathā cakṡurbhikṡo hetū rūpāṇi pratyayaścakṡurvijñānasyo-
tpādāya | tatkasya heto: | yatkiṃcit bhikṡo cakṡurvijñānaṃ sarvaṃ taccakṡu: pratītya rūpāṇi ceti |
anityaśca pudgala evaṃ prāpnoti | “ye hi hetavo ye pratyayā vijñānasyotpādāya te’pyanityā”
iti sūtre vacanāt | atha pudgalo na tasyālambanaṃ na tarhi tena vijñeya: |
yadi ca pudgala: ṡaḍvijñānavijñeya: pratijñāyate | sa śrotravijñānavijñeyatvādrūpādanya: 
prāpnoti śabdavat | cakṡurvijñānavijñeyatvācchabdādanya: prāpnoti rūpavat | evamanyebhyo’pi 
yojyam | idaṃ ca sūtrapadaṃ vādhitaṃ bhavati | “yānīmāni brāhmaṇa pañcendriyāṇi nānā-
gocarāṇi nānāviṡayāṇi svaṃ svaṃ{8. ##Y.## svakaṃ svakaṃ |} gocaraviṡayaṃ pratyanubhavanti | nānyadanyasya gocaraviṡayaṃ 
pratyanubhavati | tadyathā cakṡurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jihvendriyaṃ kāyendriyam | mana eṡāṃ 
pañcānāmindriyāṇāṃ gocaraviṡayaṃ pratyanubhavati manaścaiṡāṃ pratisaraṇami”ti | na vā pudgalo 
viṡaya: | na cedviṡayo{9. ##Ms.## `ṡayā...|} na tarhi vijñeya: | yadyevaṃ manaindriyasyāpyavyabhicāra: prā[##5a. 22A.
II##]pnoti | ṡaḍimānīndriyāṇi nānāgocarāṇi nānāviṡayāṇi svaṃ svaṃ{10. ##Y. seems to be## svakaṃ svakaṃ |} gocaraviṡaya-
mākāṅkṡantī{11. ##Y.## ākāṃkṡante |} tyuktaṃ ṡaṭprāṇakopame | na tatrendriyamevendriyaṃ krtvoktam | pañcānāṃ 
@465
darśanādyā{1. ##Ms.## darśanādyānāṃ |}kāṅkṡaṇāsaṃbhavāt tadvijñānānāṃ ca | atastadādhipatyādhyākrta{2. ##Y. adopts## ^dhyāhataṃ ##and givees in note.## ^dhyākrta ##Mss## |}matra manovijñā-
nendriyaṃ{3. ##Y.## manovijñānamindriyam |} krtvoktam{4. ##Y. adopts## ityuktaṃ ##and givees in note## krtvoktam ##Mss.## |} | yacca tatkevalaṃ manaādhipatyādhyākrtaṃ manovijñānaṃ naiva tadanyeṡāṃ viṡaya-
mākāṅkṡatyato nāstyeṡa doṡa: | uktaṃ ca bhagavatā “sarvābhijñeyaṃ vo bhikṡavo dharmaparyāyaṃ 
deśayiṡyāmī”tyuktvā cakṡurabhijñeyaṃ rūpāṇi cakṡurvijñānaṃ cakṡu:saṃsparśo yadapi taccakṡu:saṃsparśa-
pratyayamadhyātmamutpadyate veditaṃ sukhaṃ du:khaṃ vā adu:khāsukhaṃ vā yāvat{5. ##Ms.## yāvatmana:^ |} mana:saṃsparśapratyayam |
ayamucyate sarvābhijñeyaparijñeyo dharmaparyāya: iti | ata etāvadevābhijñeyaṃ pratijñeyaṃ cetyavadhāryate 
na pudgala: | tasmādvijñeyo’pyasau na bhavati | prajñāvijñānayo: samānaviṡayatvāt | cakṡuṡā ca 
pudgalaṃ paśyāma iti paśyanta: paudgalikā anātmanā ātmānaṃ paśyāma iti drṡṭisthānamāpannā
bhavanti | sūtre ca bhagavatā nītametat | “skandheṡveva pudgalākhye”ti mānuṡyakasūtram |
“cakṡu:pratītya [##5b. 22B. II##] rūpāṇi cotpadyate cakṡurvijñānaṃ trayānāṃ saṃnipāta: sparśa: 
sparśasahajātā vedanā saṃjñā cetanā itīme catvāro rūpiṇa: skandhāścakṡurindriyaṃ ca rūpametā-
vanmanuṡyatvamucyate | atreyaṃ saṃjñā sattvo naro manuṡyo mānavaśca poṡa: puruṡa: pudgalo jīvo 
janturiti | atreyaṃ pratijñā ahaṃ cakṡuṡā rūpāṇi paśyāmīti | atrāyaṃ vyavahāra ityapi sa 
āyuṡmānevaṃnāmā evaṃjātya{6. ##Y.## evaṃjanya |} evaṃgotra evamāhāra evaṃsukhadu:khapratisaṃvedī evaṃdīrghāyurevaṃcira- 
sthitika evamāyu:paryanta{7. ##Ms.## evāyu:...|} iti | iti hi bhikṡava: saṃjñāmātrakamevaita{8. ##Ms. drops## ta |}dvyavahāramātrakamevaitat |
sarva ime dharmā: anityā: saṃskrtāśceti tā: pratītyasamuptannā iti | nītārthaṃ ca sūtraṃ pratisaraṇa-
muktaṃ bhagavatā | tasmānna puna: parīkṡyate | tathācoktaṃ “sarvamastīti brāhmaṇa yāvadeva 
dvādaśāyatanānī”ti | yadi cāyaṃ pudgalo nāyatanaṃ na so’stīti siddham | athāyatanaṃ na tarhya-
vaktavya: | teṡāmapi caivaṃ paśyato “yāvatā bhikṡo cakṡuryāvatā rūpāṇi vistareṇa etāvatā bhikṡo 
tathāgata: sarvaṃ ca prajñāpayati sarvaprajñaptiṃ ce”ti | bimbisārasūtre coktam “ātmā ātmeti 
bhikṡavo bālo’śrutavān prthagjana: prajñaptimanupatito na tvatrā[##6a. 22A. III##]tmā vā
ātmīyaṃ vā du:khamidamutpadya{9. ##Ms.## ^mupadya^ |}mānamutpadyate” iti vistara: | śailayāpyarhantyā māra-
mārabhyoktaṃ 
@466
“manyase ki nu sattveti māradrṡṭigataṃ hi te |
śūnya: saṃskārapuñjo’yaṃ nahi sattvo’tra vidyate ||
yathaiva hyaṅgasaṃbhārātsaṃjñā ratha iti smrtā |
evaṃ skandhānupādāya saṃvrtyā sattva ucyate” || iti |
kṡudrake’pi cāgame daridrabrāhmaṇamadhikrtyoktaṃ 
śrṇu tvaṃ svādare dharmaṃ sarvagranthipramocanam |
yathā saṃkliśyate cittaṃ yathā cittaṃ viśudhyati ||
ātmaiva hyātmano nāsti viparītena kalpyate |
nāstīha sattva ātmā vā{1. ##Y.## ca |} dharmāstvete sahetukā: ||
dvādaśaiva bhavāṅgāni skandhāyatanadhātava: |
vicintya sarvāpyetāni pudgalo nopalabhyate ||
śūnyamadhyātmakaṃ paśya śūnyaṃ paśya bahirgatam | 
na labhyate{2. ##Y.## vidyate |} so’pi kaścidyo bhāvayati śūnyatāmi”ti |
tathoktaṃ “pañcādīnavā ātmopalambhe | ātma{3. ##Ms.## ātmā |}drṡṭirbhavati sattvadrṡṭi:{4. ##Y. seems to be## yāvajjīvadrṡṭi: |} | nirviśeṡo bhavati 
tīrthikai: sārdham | unmārgapratipanno bhavati | śūnyatāyāmasya cittaṃ na praskandati na prasīdati 
na saṃtiṡṭhate na vimucyate{5. ##Y.## nādhimucyate |} | āryadharmā asya na vyavadāyanta” iti | na vaita evaṃ granthaṃ pramāṇaṃ 
kurvanti | kiṃ kāraṇam | nāsmākamayaṃ nikāye paṭhyata i-[##6b. 22B. III##]ti | kiṃ 
punasteṡāṃ nikāya eva pramāṇamāhosvidbuddhavacanam | yadi nikāya eva pramāṇaṃ na tarhi teṡāṃ 
buddha: śāstā | na ca te śākyaputrīyā bhavanti | atha buddhavacanaṃ pramāṇam | ayaṃ grantha: 
kasmānna pramāṇam | nahi kilaitat buddhavacanamiti | kiṃ kāraṇam | nāsmākaṃ nikāye paṭhyata 
iti | ayamanyāyo vartate | ko’trānyāya: | yo hi grantha: sarveṡu nikāyāntareṡvāmnāyate 
na ca sūtraṃ dharmatāṃ vā bādhate so’smābhirapāṭhānna buddhavacanamiti vacanaṃ kevalaṃ sāhasamātram |
kiṃ cedamapi teṡāṃ sūtraṃ nāsti “sarvadharmā anātmāna” iti |
@467
syāt matam | naiva hi pudgalo dharma ucyate nāpyanyo dharmāditi | evaṃ tarhi na 
manovijñeya: sidhyati | dvayaṃ pratītya vijñānasyotpāda: ityavadhāraṇāt | iha caivaṃ vikalpyate 
“anātmanyātmeti saṃjñāviparyāsa{1. ##Ms.## ^viparyāsā^ |}ścittaviparyāso drṡṭiviparyāsa” iti | anātmanyātmeti 
viparyāso na tvātmani | ki ca puna: | “nātmā skandhāyatanadhātava:” yattāvaduktaṃ prāk
“no tu vaktavyaṃ rūpāṇi vā no ve”ti tattāvadaśocam{2. ##Y.## apoḍh+am |} | uktaṃ ca sūtrāntare “ye kecit 
bhikṡava: śramaṇā vā brāhmaṇā vā ātmeti samanupaśyanta: samanupaśyanti sarve tai māneva pañcopā-
[##7a. 22A. IV##]dānaskandhāni”ti{3. ##Ms.## ^dānaskāniti |} | tasmātsarva evānātmanyātmagrāha: | tathoktaṃ “ye
kecidanekavidhaṃ pūrva nivāsaṃ samanusmaranta: samanusmārṡu: samanusmaranti samanusmariṡyanti vā 
puna: sarve tai māneva pañcopādanaskandhāni”ti | yadyevamidaṃ kasmādāha “rūpavānahamabhūvamatīte 
adhvanī"ti{4. ##Y.## babhūvātīte...|} | evamanekavidhaṃ ye samanusmarantīti pradarśayati | yadi tu rūpavantaṃ pudgalaṃ 
paśyetsatkāyadrṡṭiprasaṅga: syāt | apāṭha eva tvatra{5. ##Y.## cātra |} śaraṇaṃ syāt | tasmāt prajñaptisatpudgalo 
rāśidhārāvat{6. ##Y.## rāśidhārādivat |} |
yadyevaṃ tarhi na buddha: sarvajña: prāpnoti | na hi kiṃciccittamasti caittā vā yatsarvaṃ 
jānīyāt | kṡaṇikatvāt | pudgalastu jānīyāt | evaṃ tarhi cittavināśe pudgalasyāvināśābhyupa-
gamāt nityatvamasyābhyupetaṃ bhavati | naiva ca vayaṃ sarvatra jñānasaṃmukhībhāvād buddhaṃ sarvajñamācakṡmahe |
kiṃ tarhi | sāmarthyāt | yā hyasau buddhākhyā saṃtatistasyā idamasti sāmarthya yadābhogamātreṇā-
viparītaṃ jñānamutpadyate yatreṡṭam | āha cātra |
saṃtānena samarthatvādyathāgni: sarvabhuṅmata: 
tathā sarvavideṡṭavyo’sakrtsarvasya{7. ##Ms.## na sakrtsarvasya, ##but 
there will be metrical defect.##} vedanāt |
kathamidaṃ gamyate | atītādivacanāt |
“ye cābhyatītā: saṃbuddhā ye ca buddhā anāgatā[##7b. 22B. IV##]: |
yaśca{8. ##Ms.## yaścaitarhi; ##but for he sake 
of metre I have adopted this reading.##} etarhi saṃbuddho bahūnāṃ śokanāśana” iti |
@468
skandhā eva ca traiyadhvikā iṡyante na pudgalā yuṡmābhi: | yadi skandhā eva pudgalā: 
kasmādidamāha | “bhāraṃ ca vo bhikṡavo deśayiṡyāmi bhārādānaṃ ca bhāranikṡepaṇaṃ ca bhārahāraṃ 
ce”ti | kasmādidaṃ na vaktavyaṃ syāt | na hi bhāra eva bhārahāro yukta: | kiṃ kāraṇam |
nahyevaṃ drśyata iti | avaktavyo’pi na yukta: | kiṃ kāraṇam | na hyevaṃ drśyate | bhārādāna-
syāpi skandhāsaṃgrahaprasaṅgācca{1. ##Ms.## skandhāsaṃgrahāprasaṃgācca |} | ityarthameva{2. ##Y. adds## ca |} bhārahāraṃ{3. ##Ms.## bhāraṃ hāraṃ |} nirdideśa bhagavāna | “yo’sāvāyuṡmā-
nevaṃnāmā yāvadevaṃcirasthitika evamāyu:paryanta:” sa eṡa yathā vijñāyeta | mānyathā vijñāyi 
nityo vā avaktavya veti | skandhā eva ca skandhānāmupaghātāya saṃvartante pūrvakā uttareṡāmiti 
bhāraṃ ca bhārahāraṃ ca krtvoktā: | upaghātārtho hi bhāra iti |
astyeva pudgalo yasmāduktaṃ “nāsti sattva upapāduka iti mithyādrṡṭa:” | kaścaivamāha 
nāsti sattva upapāduka iti | sattvastu yathā'sti tathā vibhakto bhagavateti brūmo mānuṡyakasūtre |
tasmādya: paratropapādukasattvākhyaskandhasaṃtānāpavādaṃ karoti tasyaiṡā mithyādrṡṭirnāsti sattva 
upāpāduka iti | [##8a. 22A. V##] skandhānāmupapādukatvāt | athaiṡā mithyādrṡṭi: 
pudgalāpavādikā satī kiṃprahātavyā bhavet | nahyeṡā darśanabhāvanāprahātavyā yujyate | pudgalasya 
sattveṡvantarbhāvāt{4. ##Y.## satyeṡvanantarbhāvāt |} | “eka: pudgalo loka utpadyamāna utpadyate” iti vacanāt na skandhā 
iti cet | na | samudāye’pyekopacārādekatilaikataṇḍulavat ekarāśyekavacanavacca |
saṃskrta iti vā pudgalo vaktavya utpattimattvābhyupagamāt | na sa evamutpadyate yathā 
skandhā apūrvaprādurbhāvāt | kiṃ tarhi | skandhāntaropādānāt | yathā yājñiko jāto vaiyākaraṇo 
jāta ityucyate vidyopādānāt | bhikṡurjāta: parivrājako jāta iti liṅgopādānāt | vrddho 
jāto vyādhito jāta ityavasthāntaropādānāditi | na | pratikṡepāt sūtra eva hi pratikṡiptaṃ 
bhagavatā paramārthaśūnyatāyām | “iti hi bhikṡavo’sti karmāsti vipāka: kārakastu 
nopalabhyate | ya imāṃśca skandhānnikṡipati anyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātyanyatra dharma{5. ##Ms.## carmma^ |}saṃketā-
diti | phalgu{6. ##Y. seems to be## phālguna |}sūtre coktam “upādatta iti phalgu{7. ##Y.## phālguna |} na vadāmīti | tasmānnāsti skandhānāṃ 
kaścidupādātā nāpi nikṡiptā{8. ##Is it## nikṡeptā ? ##Y. also## nikṡiptā |} | kaṃ ca tāvadbhavānyājñikaṃ{9. ##Ms.## pākṡikaṃ |} yāvadvyā[##8b. 22B. V##]dhita-
@469
madhimucyate{1. ##Ms.## ^dvyādhimadhimucyate |} | drṡṭāntaṃ karoti pudgalaṃ yadi | so’siddha: | atha cittacaittā: | na | teṡāṃ prati-
kṡaṇamapūrvotpattireva | atha śarīram | tasyāpi tathā | śarīravidyāliṅgavacca skandhapudgalayoranya-
tvamāpadyate | jīrṇaṃ{2. ##Ms.## jīrṇṇa |} śarīrāntarameva vyādhitaṃ ca | pratiṡiddho hi saṃkhyīya:{3. ##Y.## sāṃkhyeya: |} pariṇāmavāda: |
tasmādadrṡṭāntā{4. ##Y. seems to be## apadrṡṭāntā |} ete |
yadi ca skandhānāmapūrvotpādo na pudgalasyeṡyate so’nyaśca tebhyo nityaśca sphuṭaṃ dīpito 
bhavati | pañca skandhā eka: pudgala iti brūvatā kathamanyatvaṃ nocyate | kathaṃ tāvat bhūtāni 
catvāri rūpaṃ tvekaṃ{5. ##Y.## caikam |} na ca bhūtebhyo’nyadrūpam | pākṡika eṡa doṡa: | katamasminpakṡe | bhūta-
mātrikapakṡe | tathāpi tu yathā bhūtamātraṃ rūpamevaṃ skandhamātraṃ pudgalaṃ ityabhyupetaṃ bhavati | yadi 
skandhamātraṃ pudgala: kasmāt bhagavatā sa jīvastaccharīramanyo veti na vyākrtam | praṡṭurāśayā-
pekṡayā | sa hi jīvadravyamekamantarvyāpāra{6. ##Ms.## mantavyāpāra^ |} puruṡamadhikrtya prṡṭavān | sa ca kasmiṃścinnāstīti 
kathamasyānyatvamananyatvaṃ vā vyākriyatām | kaurmasyeva{7. ##Ms.## kaurmasye ca |} romṇo’nta: kharatā mrdutā vā |
eṡa ca grantha: pūrvakaireva nirmocita: | sthaviro hi nāgasena: kaliṅgena rā[##9a.-
 22A. VI.##]jñopasaṃkramyokta: | “prccheyamahaṃ bhadantaṃ bahuvollakāśca{8. ##Ms.## vāllakāśca |} śramaṇā bhavanti | yadi 
yadeva prccheyaṃ tadeva vyākuryā iti | prcchetyukta: prṡṭavān | kiṃ nu sa jīvastaccharīramanyo 
jīvo’nyaccharīramiti | avyākrtametadityavocat sthavira: | sa āha | nanu bhadanta: pūrvameva 
pratijñāṃ kārito nā’nyadvyākartavyamiti | kimidamanyadevoktamavyākrtametaditi | sthavira
āha | ahakapi mahārājaṃ prccheyaṃ bahuvollakāśca rājāno bhavanti | yadi yadeva prccheyaṃ tadeva{9. ##Ms.## tadevaṃ |}
vyākuryā iti | prcchetyukta: prṡṭavān | yaste’nta:pure āmravrkṡastasya kimamlāni phalāni 
āhosvit madhurāṇīti | naiva mamānta:pure kaścidāmravrkṡo’stītyāha | nanu mayā pūrvameva 
mahārāja: pratijñāṃ kārito nānyadvyākartavyamiti | kimidamanyadevoktamāmra eva nāstīti |
sa āha kathamasato vrkṡasya phalānāmamlatāṃ madhuratāṃ vā vyākaromīti | evameva mahārāja sa
eva jīvo nāsti kuto’sya śarīrādanyatāmananyatāṃ vā vyākaromīti |”
kasmāt bhagavatā’pi noktaṃ nāstyeveti | praṡṭurāśayāpekṡayā | sa hi yasyāpi skandha-
saṃtānasya jīva ityākhyā tasyāpyabhāvaṃ pratīyāditi mithyādrṡṭiṃ pātita: syāt | pratītya{10. ##Ms.## pratīta^ |}
@470
samutpādasyājñānā-[##9b. 22B. VI##]t | sa ca taddeśanāyā akṡama: | itaścaitadevaṃ niścīyate |
yat bhagavatoktam{1. ##Ms.## ^ktamastyā... |} “astyātmetyānanda vatsasagotrāya parivrājakāya praśnaṃ prṡṭo vyākuryāṃ nanva-
kalpaṃ syādvacanāya sarvadharmā anātmāna iti | nāstyātmetyānanda vatsasagotrāya parivrājakāya
praśnaṃ prṡṭo vyākuryāṃ nanu vatsasagotra: parivrājaka: pūrvameva saṃmūḍho bhūyasyā mātrayā saṃmohamāpadyeta 
abhūt me{2. ##Ms.## abhūtme |} ātmā sa me etarhi nāstīti | astyātmetyānanda śāśvatāya pareti | nāstyātmetyā-
nandocchedāya paretīti{3. ##Ms.## paraitīti |}vistara: | āha cātra 
drṡṭidaṃṡṭrā{4. ##Ms.## draṃṡṭrā |}vabhedaṃ ca bhraṃśaṃ cāpekṡya karmaṇām |
deśayanti jinā dharmaṃ vyāghrīpotāpahāravat ||
ātmāstitvaṃ hyupagato bhinna:{5. ##Ms.## bhinne: |} syāddrṡṭidaṃṡṭrayā{6. ##Ms.## draṃṡṭrayā |} 
bhraṃśaṃ kuśalapotasya kuryādaprāpya saṃvrtimi”ti |
punarāha asattvādbhagavān jīvaṃ tattvānyatvena{7. ##Ms.## bhagavāntattvānyatvena, ##G.## bhagavān jīvaṃ tattvānyatvena |} nāvadat |
nāstītyapi ca nāvocanmābhūt{8. ##Ms.## ^tyapivacanāvoca.. |} prājñaptiko’pyasan{9. ##Ms.## prajñaptiko |} ||
yatra hi skandhasaṃtāne śubhāśubhaphalāstitā |
jīvākhyā tatra sā na syāt jīvanāstitvadeśanāt ||
prajñaptimātraṃ skandheṡu jīva ityapi nāvadat |
abhavya: śūnyatāṃ boddhuṃ tadānīṃ tādrśo jana: ||
tathā hyātmāsti nāstīti prṡṭo vāstyeva{10. ##Ms.## vāstyena. ##G.## vātsyena ##Huen Tsang has Fa ts’o## (= vātsyena) ##but Paramartha has not and there it seems to be## vāstyeva |} nāvadat |
āśayāpekṡāyā{11. ##G.## āśrayāpekṡayā |} praṡṭu: sati tvastīti nāha kim ||
śāśvatalokā-[##10a. 22A. VII##]dīnāmapyavyākaraṇaṃ praṡṭurāśayāpekṡayā | yadi hi tāvadātmā 
loka iṡṭa: syāttasyābhāvādayuktaṃ caturdhā vyākaraṇam | atha sarva eva saṃsāro lokastasyāpya-
@471
yuktam | śāśvate leke na kasyacit parinirvāṇaṃ prāpnuyāt | aśāśvate sarveṡāmuccheda: prāpnuyāt |
ubhayathātve niyamata ekeṡāṃ parinirvāṇaṃ prāpnuyāt ekeṡāṃ na | anubhayathātve naiva parinirvāṇaṃ 
nāparinirvāṇaṃ prāpnuyāt | ato mārgādhīnatvāt parinirvāṇasya caturdhāpi niyamo na vyākriyate 
nirgranthaśrāvakacaṭakavat | ataevāntavān loka{1. ##Ms.## ^vānloka^ |} iti catuṡkāvyākaraṇam | tulyārtho hyeṡa 
catuṡka: | tathāhi muktika:{2. ##Ms.## uktita: |} parivrājaka eva catuṡkaṃ prṡṭvā puna: prṡṭavān kiṃ nu sarvo loko’nena
mārgeṇa niryātyā{3. ##Y.## niryāsyati |}hosvidekadeśo lokasye”ti | sthavira ānanda āha “yameva tvaṃ muktika
tatprathamato bhagavantaṃ praśnaṃ prṡṭavāṃstame{4. ##Y. adopts## tvam ##and gives in note## ^tam ##Mss.## |}vaitarhi prcchasyanena paryāyeṇe”ti sarvam | bhavati 
tathāgata: paraṃ maraṇādityapi catuṡka: praṡṭurāśayāpekṡayā na vyākrta: | sa hi muktvāmānaṃ tathāgataṃ 
krtvā prṡṭavān |
paudgalikastu paryanuyojya: kiṃ kāraṇaṃ bhagavān jīvantaṃ pudgalamastīti vyākaroti 
paraṃmaraṇānna vyākarotīti | śāśvata [##10b. 22B. VII##] doṡaprasaṅga: | idaṃ tarhi kasmādvyā-
karoti “bhaviṡyasi tvaṃ maitreyānāgate’dhvani tathāgato’rhan samyaksaṃbuddha:” iti | kasmācca 
śrāvakamabhyatītaṃ kālagatamupapattau vyākarotyamuko’mutropapanna iti | evamapi hi śāśvatatva-
prasaṅga: | yadi ca bhagavān pūrvaṃ pudgalaṃ drṡṭvā parinirvrtaṃ puna: na{5. ##Ms. seems to drop one## 
na ##here. Both the Chinese translations have one pū# (=na) ##here## |} paśyatyajñānānna vyākarotīti 
sarvajñatvaṃ{6. ##Y. seems to be## sārvajñam |} śāsturutpāditaṃ bhavati na vā so’stītyabhyupagantavyam | atha paśyatyanucyamāno’pya-
sāvasti śāśvataśceti siddhaṃ bhavati | athaitadapi na vaktavyaṃ paśyati vā naveti | evaṃ tarhi 
idamapi śanai: śanairavaktavyaṃ kriyatāṃ sarvajño vā na vā bhagavānna veti | astyeva pudgalo yasmātsatyata: 
sthitito nāsti me ātmeti drṡṭisthānamuktam | astītyapi drṡṭisthānamuktam | tasmādajñāpaka-
metat | ubhayamapi tvetadantagrāhadrṡṭi{7. ##Ms.## drṡṭi: |}śāśvatocchedadrṡṭisaṃgrhītamityābhidhārmikā:{8. ##Ms.## ^tyabhidhārmikā: |} | tathaiva
ca yuktam |{9. ##Ms.## yuktamasyā^ |} “astyātmetyānanda śāśvatāya paraiti nāstyātmetyānandocchedāya paraitī”ti
vātsyasūtre vacanāt |
yadi tarhi pudgalo nāsti ka eṡa saṃsarati{10. ##Ms.## saṃsārati |} | nahi saṃsāra{11. ##Ms.## saṃsāre |} eṡa{12. ##Ms. It may be read## eva ##also## |} saṃsaratīti 
yuktam | uktaṃ ca bhagavatā “avidyānivaraṇānāṃ sattvānāṃ saṃdhāvatāṃ saṃsaratāmi”ti |
@472
atha pudgala: kathaṃ saṃsarati | skandhāntaratyāgo-[##11a. 22A. VIII##]pādānāt | uktottara
eṡa pakṡa: | yathā tu kṡaṇiko’gni: saṃtatyā saṃsaratītyucyate{1. ##Y.## saṃcaratītyucyate |} tathā sattvākhya: skandhasamudāya-
strṡṇopādāna: saṃsaratītyucyate | yadi skandhamātramidaṃ kasmādāha bhagavān “ahameva sa tena 
kālena tena samayena sunetro nāma śāstā’bhūvami”ti | kasmānna vaktavyaṃ syāt | anyatvāt 
skandhānām | atha kiṃ pudgala: | sa evāsau | śāśvato hi syāt | tasmādahameva sa ityeka-
saṃtānatāṃ darśayati | yathā sa evāgnirdahannāgata iti | yadi cātmā bhavettathāgatā eva suvyaktaṃ 
paśyeyu: | paśyatāṃ cātmagrāho drḍh+atara: syādātmasnehaśca | “ātmani ca satyātmīyaṃ bhavatī’ti
sūtre vacanādātmagrāho’pyeṡāṃ skandheṡvadhikaṃ pravarteta | saiṡā{2. ##Y.## saiṡāṃ |} syātsatkāyadrṡṭi: | ātmīyadrṡṭau
ca satyāmātmīyasneha: | evameṡāṃ drḍh+atarātmātmīyasnehaparisādita{3. ##Y.## ^parigāhita^ |}bandhanānāṃ mokṡo dūratarī-
bhavet{4. ##Y.## dūrībhavet |} | atha mataṃ naivātmani pravartate sneha iti | tat ka idānīmeṡa yogo yadanātmanyātmādhi-
mokṡāt sneha utpadyate ātmanyeva tu notpadyate | tasmāt drṡṭyarvudametasmin śāsane utpannaṃ ya 
eṡa ekeṡāṃ pudgalagrāha ekeṡāṃ sarvanāstitāgrāha: | ye’pi ca dravyāntaramevātmānaṃ manyante 
tīrthakarāsteṡāmeva mokṡābhāvadoṡo{5. ##Ms.## mokṡabhāvadoṡo |} niṡkampa: |
yadi tarhi sarva-[##11b. 22B. VIII##]thāpi nāstyātmā kathaṃ kṡaṇikeṡu citeṡu 
cirānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ bhavati pratyabhijñānaṃ vā | smrtiviṡayasaṃjñānvayāccitaviśeṡāt |
kīdrśāccittaviśeṡāt yato'nantaraṃ smrtirbhavati | tadābhogasadrśasambandhisaṃjñādimato’nupahata 
prabhāvādāśrayaviśeṡaśokavyākṡepādibhi: | tādrśo’pi hyatadanvayaścittaviśeṡo na samartha: tāṃ 
smrtiṃ bhāvayituṃ tadanvayo’pi cānyādrśo na samarthastāṃ smrtiṃ bhāvayitum | ubhayathā tu samartha 
ityevaṃ smrtirbhavatyanyasyāṃ{6. ##Y.## anyasya |} sāmarthyādarśanāt | kathamidānīmanyena cetasā drṡṭamanyatsmarati |
evaṃ hi devadattacetasā drṡṭaṃ yajñadattaceta:{7. ##Ms.## yajñadattaṃ ceta: |} smaret | nāsambandhāt | na hi tayo: saṃbandho’sti 
akārya{8. ##Ms.## akāryakārya:...|}kāraṇabhāvādyathaikasaṃtānikayo: | na ca brūmo’nyena cetasā drṡṭamanyatsmaratīti | api tu 
darśanacittātsmrticittamanyadutpadyate{9. ##Y.## anyadevotpadyate |} | saṃtatipariṇatyā yathoktamiti ka evaṃ sati doṡa: |
smaraṇādeva ca pratyabhijñānaṃ bhavati | asatyātmani ka eṡa smarati | smaratīti ko’rtha: | smrtyā 
viṡayaṃ grhṇāti | kiṃ tadgrahaṇamanyatsmaraṇāt | smrtiṃ tarhi ka: karoti | ukta: sa yastāṃ 
@473
karoti smrtihetucittaviśeṡa: | yattarhi caitra: smaratītyucyate | tato hi caitrākhyātsaṃtānāttāṃ 
bhavantīṃ drṡṭvocya-[##12a. 22A1. I##]te caitra: smaratīti{1. ##Y. seems to be## saṃtānāt bhavadrṡṭyācyate ##only## |} | asatyātmani kasyeyaṃ smrti: |
kimarthaiṡā ṡaṡṭī | svāmyarthā | yathā kasya ka:{2. ##Y.## ka: kasya |} svāmī | yathā goścaitra: | kathamasau tasyā: 
svāmī | tadadhīno hi tasyā vāhadohādiṡu viniyoga: | kva ca puna: smrtirviniyoktavyā
ya evaṃ tasyā:{3. ##Y.## etasyā: |} svāmī mrgyate | smartavye’rthe | kimarthaṃ viniyoktavyā | smaraṇārtham | aho 
sūktāni sukhaidhitānām | saiva hi nāma tadarthaṃ viniyoktavyeti | kathaṃ ca viniyoktavyā |
utpādanata āhosvitsaṃpreṡaṇata: | smrtigatyayogādutpādanata: | hetureva tarhi svāmī 
prāpnoti phalameva ca svam | yasmāddhetorādhipatyaṃ phale phalena ca tadvān heturiti | yo 
hyeva hetu: smrtestasyaivāsau | yaścāpi sa caitrābhidhāna: saṃskārasamūhasaṃtāna ekato grhītvā 
gavākhyasvāmītyucyate sa cāpi tasya deśāntaravikārotpattau kāraṇabhāvaṃ cetasi krtvā na tu
khalu kaścidekaścaitro nāmāsti na cāpi gau: | tasmāttatrāpi na hetubhāvaṃ vyatītyāsti svāmi-
bhāva: | evaṃ ko vijānāti kasya vijñānamityevamādiṡu vaktavyam | tasya heturindriyārtha-
manaskārā yathāyogamityeṡa viśeṡa: |
yo’pyāha bhāvasya bhavitrapekṡatvāt sarvo hi bhāvo bhavitāramapekṡate | yathā devadatto 
gacchatītyatra gatirbhāvo gantāraṃ devadattamapekṡate | tathā vijñānaṃ bhāva: | tasmā-[##12b. 22B1. I##]
dyo vijānāti tena bhavitavyamiti | sa vaktavya: | ko’yaṃ devadatta iti | yadyātmā sa eva 
sādhya: | atha vyavahārapuruṡa: | so’pi na kaścideka: saṃskārā hi ta evaṃnāmāna: | tatra yathā 
devadatto gacchati yathā vijānāti | kathaṃ ca devadatto gacchati | kṡaṇikā hi saṃskārā abhinna-
saṃtānā devadatta iti bālairekasattvapiṇḍagrāheṇādhimuktā: svasya saṃtānasya deśāntare kāraṇaṃ 
bhavanta ucyante gacchati devadatta iti | sā ca deśāntarotpattirgatiriti | jvālāśabdasaṃtāna-
yorgacchatigamanābhidhānavat{4. ##Ms.## gacchatāgamanābhidhānavat |} | ta eva ca punarvijñānasya kāraṇaṃ bhavanta ucyante jānāti{5. ##Y.## vijānāti |}
devadatta iti | āryairapi teṡāṃ saṃjñayā tathocyante vyavahārārtham |
yattarhi “vijñānaṃ vijānātī”ti sūtra uktaṃ kiṃ tatra vijñānaṃ karoti | na kiṃcitkaroti |
yathā tu kāryaṃ kāraṇamanuvidhīyata ityucyaye | sādrśyenātmalābhā{6. ##Ms. drops## bhā |}dakurvadapi kiṃcit | evaṃ{7. ##Ms.## kiṃcidevaṃ |}
vijñānamapi vijānātītyucyate | sādrśyenātmalābhādakurvadapi kiṃcit | kiṃ punarasya sādrśyam |
@474
tadākāratā{1. ##Ms.## sādrśyantādākāratā |} | ata eva tadindriyādapyutpannaṃ viṡayaṃ vijānātītyucyate nendriyam | athavā 
tathā’trāpi vijñānasaṃtānasya vijñāne kāraṇabhāvādvijñānaṃ vijānātīti vacanānnirdoṡaṃ kāraṇe 
kartrśabdanirdeśāt | ghaṇṭā rautīti yadvat | api khalu yathā pra-[##13a. 22A1. II##]dīpo
gacchati tathā vijñānaṃ vijānātīti | kathaṃ ca pradīpo gacchati | pradīpa ityarciṡāṃ saṃtāna 
upacaryate | sa deśāntareṡūtpadyamānastaṃ deśaṃ{2. ##Ms.## ^mānastantaddeśaṃ |} gacchatītyucyate | evaṃ vijñānamapi cittānāṃ 
saṃtāna upacaryate | tadviṡayāntareṡūtpadyamānaṃ taṃ{3. ##Y.## taṃ taṃ |} viṡayaṃ vijñānātītyucyate | yathā cābhijāyate 
tiṡṭhati rūpamityatra{4. ##Y. seems to be## yathā vā bhavati jāyate tiṡṭhati rūpam...|} bhaviturbhāvādanarthāntaratvamevaṃ vijñānasyāpi{5. ##Y.## vijñāne’pi |} syāt | yadi vijñānādvijñāna-
mutpadyate nātmāna: kasmānna nityaṃ tādrśamevotpadyate na ca kramaniyamenāṅkurakāṇḍapatrādivat |
sthityanyathātvasya saṃskrtalakṡaṇatvāt | eṡa hi saṃskrtasya svabhāvo yadavaśyaṃ prabandhasyānyathātvaṃ 
bhavati | anyathā hi nikāmadhyānasamāhitānāṃ sadrśakāyacittotpattau prathamakṡaṇanirviśeṡatvāt 
paścādapi na syāt svayaṃ vyutthānam | kramo’pi hi cittānāṃ niyata{6. ##Y.## niyatam |} eva | yato nūtpattavyaṃ{7. ##Ms.## notpattavyaṃ |}
tata eva tasyotpādāt | tulyākāramapi hi kiṃcidutpādane{8. ##Ms.## kiṃcidupādāne |} samarthaṃ bhavati | gotraviśeṡāt |
tadyathā strīcittānantaraṃ{9. ##Y.## strīcittādanantaraṃ} yadi tatkāyavidūṡaṇācittamutpannaṃ bhavati tatpatiputrādicittaṃ vā 
punaśca paścātsaṃtatipariṇatyā strīcittamutpadyate tat samarthaṃ bhavati tatkāyavidūṡaṇācittotpādane 
tatpatiputrādicittotpādane vā | tadgotratvāt{10. ##Ms.## tat gotratvāt |} | anyathā na sama-[##13b. 22B1. II##]rtham |
atha puna: paryāyeṇa strīcittādbahuvidhaṃ cittamutpannaṃ bahutara{11. ##Y. seems to add## paṭutaram |}māsannataraṃ vā tadevotpadyate |
tadbhāvanāyā{12. ##Ms.## tat bhāvanāyā |} balīyastvāt | anyatra tatkālikātkāyabāhyapratyayaviśeṡāt | saiva balīyasī 
bhāvanā kasmānnityaṃ na phalati | sthityanyathātvasya saṃskrtalakṡaṇatvāt{13. ##Y.## sthityanyathātvalakṡaṇatvāt |} tasya cānyathātvasyānya-
bhāvanāphalotpattāvānuguṇyāt | etaddhi sarvacittaprakāreṡu diṅmātram | nirantarakāraṇajñāne tu 
buddhānāṃ prabhutvam || evaṃ hyāhu: |
“sarvākārakāraṇamekasya mayūracandrakasyāpi |
nāsarvajñairjñeyaṃ sarvajñabalaṃ hi tajjñānami”ti ||
prāgevārūpiṇāṃ cittabhedānām |
@475
ya eva tvayamekīyastīrthika ātmaprabhavāṃ cittotpattiṃ manyate tasyaivedaṃ sphuṭaṃ codyamā-
padyate kasmānna nityaṃ tādrśamevotpadyate na ca kramaniyamenāṅkurakāṇḍapatrādivaditi | mana:-
saṃyogaviśeṡāpekṡatvāditi cet | na | anyasaṃyogāsiddhe: | saṃyoginostu{1. ##Y.## ca |} paricchinnatvādaprāpti-
pūrvikā prāpti: saṃyoga iti lakṡaṇavyākhyānāccātmana: paricchedaprasaṅga: | tato mana:saṃcārādātmana:
saṃcāraprasaṅgo{2. ##Y.## ^prasaṅgād |} virāgasya{3. ##Y.## vināśasya |} vā | pradeśasaṃyoga iti cet | na | tasyaiva tatpradeśatvāyogāt |
astu vā saṃyogastathāpi nityamaviśiṡṭe manasi kathaṃ saṃyoga{4. ##Ms.## saṃyoga: |}-[##14a. 22A1. III##]viśeṡa: |
buddhiviśeṡāpekṡa{5. ##Y.## ^pekṡatvāt |} iti cet | sa eva paricodyate{6. ##Y.## evoparicodyate |} kathaṃ buddhiviśeṡa iti | saṃskāraviśeṡā-
pekṡādātmamana:saṃyogāditi{7. ##Ms.## ^dātmana:... ##Y.## ātmamana:...|} cet | cittādevāstu saṃskāraviśeṡāpekṡatvāt{8. ##Y. seems to be## pekṡāt |} | nahi kiṃci-
dātmana: upalabhyate{9. ##Ms. seems to drop## te |} sāmarthyamauṡadha{10 ##Ms. drops## dha |} kāryasiddhāviva{11. ##Ms.## ^vivi |} kuhakavaidyaphu:svāhānām | satyātmani 
tayo:{12. ##Ms.## tayo |} saṃyoga{13. ##Y.## saṃbhava |} iti cet | vāṅmātram | āśraya: sa iti cet | yathā ka: kasyāśraya: |
na hi te citravadarādivadādhārye nāpi sa kuḍyakuṇḍādivadādhāro yukta: | pratighātiyuta{14. ##Y.## ^yutatva^ |}doṡāt 
naiva sa evamāśraya:{15. ##Y. has another reading as## pratighātitvayuktatvādidoṡānna vai sa evamāśraya: |} | kathaṃ tarhi | yathā gandhādīnāṃ prthivīti cet | atiparitoṡitā: sma |
idameva hi na: pratyāyakaṃ nāstyātmeti | yathā na gandhādibhyo’nyā prthivīti | ko hi sa
gandhādibhyo’nyāṃ{16. ##Ms.## ^nyā |} prthivīṃ{17. ##Ms.## prthivī |} nirdhārayati{18. ##Y.## nidhārayati ##and in the note nivar Mss## |} | vyapadeśastu prthivyā gandhādaya iti viśeṡa-
ṇārtham | te hyeva tadākhyā gandhādayo yathā pratīyerannānya{19. ##Y.## vijñāyeran |} iti | kāṡṭhapratimāyā: śarīravyapa-
deśavat | satyapi ca saṃskāraviśeṡāpekṡatve kasmānna yugapatsarvajñānotpatti: | yo hi baliṡṭhaste-
nānyeṡāṃ pratibandha: | sa eva baliṡṭha: kasmānnityaṃ na phalati | yo’sya nyāya: so’stu bhāva-
nāyā: | ātmā tu nirarthaka: kalpyate |
avaśyamātmābhyupaga[##14b. 22B1. III##]ntavya: | smrtyādīnāṃ guṇapadārthatvāt 
tasya cārthā{20. ##Y. seems to omit## arthād |}davaśyaṃ{21. ##Y.## avaśya^ |} dravyāśritatvāt teṡāṃ cānyāśrayāyogāditi cet | na | na hyeṡāṃ
@476
guṇapadārthatvaṃ siddham | sarvameva no vidyamānaṃ dravyam | "ṡaṭ dravyāṇi śrāmaṇyaphalānī”ti 
vacanāt | nāpyeṡāṃ dravyāśritatvaṃ siddham | parīkṡito hyāśrayārtha: | tasmādyatkiṃcideva tat |
ātmanyasati kimartha: karmārambha: | ahaṃ sukhī syāmahaṃ du:khī na syāmityevamartha: |
ko’sāvahaṃ nāma yadviṡayo’yamahaṃkāra: | skandhaviṡaya: | kathaṃ jñāyate | teṡu snehāt | gaurādi-
buddhibhi: sāmānādhikaraṇyāttu | gauro’hamahaṃ śyāma: sthūlo’hamahaṃ krśa: jīrṇo’hamahaṃ 
yuveti gaurādibuddhibhi: samānādhikaraṇo’yamahaṃkāro drśyate | na cātmana ete 
prakārāṃ drśyante | tasmādapi skandheṡvayamiti gamyate | ātmana upakārake’pi śarīra
ātmopacāro yathā ya evāyaṃ sa evāyaṃ sa evāyaṃ me bhrtya iti bhavatyupakārake’pi ātmopacāro 
natvahaṃkāra: | sati śarīrālambanatve paraśarīrālambano’pi kasmānna bhavati | asaṃbandhāt |
yenaiva hi sahāsya saṃbandha: kāyena cittena vā tatraivāyamahaṃkāra utpadyate nānyatra | anādau saṃsāra
e-[##15a. 22A1. IV##]vamabhyāsāt | kaśca saṃbandha: | kāryakāraṇabhāva: | yadyātmā nāsti 
kasyāyamahaṃkāra: | idaṃ punastadevāyātaṃ “kimarthaiṡā ṡaṡṭhīti | yāvadya evāsya hetustasyaivāya-
mi”ti | kaścānyo hetu: | pūrvāhaṃkāraparibhāvitaṃ svasaṃtativiṡayaṃ sāvadyaṃ{1. ##Ms. looks like## savidyaṃ |} cittam | asatyātmani 
ka eṡa sukhito du:khito vā | yasminnāśraye sukhamutpannaṃ du:khaṃ vā | yathā puṡpito vrkṡa: phalitaṃ 
vanamiti | ka: punaranayorāśraya: | ṡaḍāyatanam | yathā krtvā tathoktam |
asatyātmani ka eṡāṃ karmaṇāṃ kartā kaśca phalānāṃ bhoktā bhavati | karteti ka eṡa{2. ##Ms. The letter after## e ##is not clear## |}
vāhyartha:{3. ##Ms. It looks like## vāhyārtha: |} | karotīti kartā | bhuṅkta iti bhoktā | paryāya ucyate nārtha: | “svatantra: karte”ti 
kartrlakṡaṇamācakṡate lākṡaṇikā: | asti puna: kvacideva kārye kasyacit svātantryam | loke 
drṡṭaṃ devadattasya snānāsanagamanādau | ka: punarbhavān devadattamudāharati | yadyātmānaṃ sa eva sādhya: |
atha pañcaskandhakaṃ{4. ##Ms. drops## ndha |} sa eva kartā | trividhaṃ cedaṃ karma kāyavāṅmanaskarma | tatra kāyakarmaṇi 
tāvat kāyasya cittaparatantrā vrtti: | cittasyāpi kāye svakāraṇaparatantrā{5. ##Ms.## paratantryā |} vrttistasyāpyevamiti 
nāsti kasyacit{6. ##Y. adds## api |} svātantryam | pratyayaparatantrā hi sarve bhāvā: pravartante | ātmano’pi ca 
[##15b. 22B1. IV##] nirapekṡasyākāraṇatvābhyupagamānna svātantryaṃ sidhyati | tasmānnaivaṃ-
lakṡaṇa upalabhyate kaścitkartā | yattu yasya pradhānaṃ kāraṇaṃ{7. ##Y.## pradhānakāraṇaṃ |} tattasya kartetyucyate | na ca ātmana:
@477
kvacidapi kāraṇatvaṃ drśyate | tasmātsa evamapi na kartā{1. ##Y.## karttā na |} yujyate | smrtijo{2. ##Y. adopts## smrtito ##and gives in note## smrtiyo^ |} hi cchanda: 
cchandajo vitarko vitarkātprayatna: prayatnādvāyustata: karmeti kimatrātmā kurute | phalasyāpi ca ka
upabhogo yamayamātmā kurvannupabhoktā kalpyate | upalabdhiriti cet | nātmana: upalabdhau sāmarthya
vijñāne pratiṡedhāt |
asatyātmani kasmādasattvādhiṡṭhāna: pāpapuṇyopacayo na bhavati | vedanādyanāśrayatvāt |
tadāśrayaśca ṡaḍāyatanaṃ nātmā yathā tathoktam |
kathamasatyātmani vinaṡṭātkarmaṇa āyatyāṃ phalotpatti: | ātmanyapi sati kathaṃ vinaṡṭāt 
karmaṇa āyatyāṃ phalotpatti: | tadāśritāddharmādharmāt | yathā ka: kimāśrita ityuktottaraiṡā vāco 
yukti: | tasmādanāśritādeva dharmādharmāt bhavatu | naiva tu vayaṃ vinaṡṭāt karmaṇa āyatyāṃ phalotpattiṃ 
brūma: | kiṃ tarhi tatsaṃtatipariṇāmaviśeṡādvījaphalavat | yathā bījātphalamutpadyata ityucyate |
na ca tadvinaṡṭādvījādutpadyate | nāpyanantarameva | kiṃ tarhi | tatsaṃtatipa-[##16a. 22A1. V##]ri-
ṇāmaviśeṡādaṅkurakāṇḍapatrādikramaniṡpannāt puṡpāvasānāt | tat puna: puṡpānniṡpannaṃ kasmāttasya 
bījasya phalamityucyate | tadāhitaṃ hi tat parayāpuṡpe sāmarthyam | yadi hi tatpūrvikānnābhaviṡyat 
tattādrśasya phalasyotpattau na{3. ##Ms. has no## na, ##but one## na ##seems to be necessary here## |} samarthamabhaviṡyat | evaṃ karmaṇa: phalamutpadyata ityucyate | na ca
tadvinaṡṭātkarmaṇa utpadyate nāpyanantarameva | kiṃ tarhi | tatsaṃtatipariṇāmaviśeṡāt | kā puna: 
saṃtati: ka: pariṇāma: ko viśeṡa: | ya: karmapūrva uttarottaracittaprasava: sā saṃtatistasyā anyatho-
tpatti: pariṇāma: | sa punaryo’nantaraṃ phalotpādanasamartha: so’ntyapariṇāmaviśiṡṭatvāt pariṇāma-
viśeṡa: | tadyathā sopādānaṃ maraṇacittaṃ punarbhavasya | trividhakarmapūrvakatve’pi yatkarma guru vā 
bhavatyāsannamabhyastaṃ vā tatkrtaṃ sāmarthyaṃ{4. ##Ms.## sāmārthya |} dyotyate{5. ##Ms. It is doubtful. It may be read as## dyātyate 
##or## hyatpate ##or## hyutpate |} natvanyasya | āha ca
“yat guru yaccāsannaṃ yaccābhyastaṃ krtaṃ ca yat{6. ##Y. adds## pūrvam |} |
pūrvaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vipacyate karmas aṃsāre” ||
tatra vipākahetvāhitaṃ tu vipākaphaladānasāmarthyaṃ vipākaṃ dattvā vinivartate | sabhāgahetvāhitaṃ tu 
niṡyandaphaladānasāmarthyaṃ kliṡṭānāṃ pratipakṡodayādvinivartate | akliṡṭānāṃ cittasaṃtānātyantavini-
@478
[##16b. 22B1. V##]vrtteryadā parinirvāti | atha kasmādvipākādvipākāntaraṃ notpadyate bīja-
phalādiva phalāntaram | na tāvat drṡṭāntena sarvaṃ samānaṃ bhavati | tatrāpi tu na phalādeva puna: 
phalāntaramutpadyate | kiṃ tarhi | viklittiviśeṡajādvikāraviśeṡāt | yo hi tatra bhūtaprakārāṅkuraṃ 
nirvartayati sa tasya vījaṃ nānya: | bhāvinyā tu saṃjñayā sādrśyādvā pūrvako’pi saṃtāno vījamityā-
khyāyate | evamihāpi tasmādvipākādyadi sadasaddharmaśravaṇā{1. ##Ms.## śramaṇā |}dipratyayaviśeṡaja: kuśalasāsravo’-
kuśalo vā cittavikāra utpadyate tasmātpunarvikārāntaramutpadyate nānyatheti samānametat | athavā 
punaretadevaṃ vijñātavyam | yathā{2. ##Ms.## yayo |} lākṡārasarañjitāt{3. ##Ms.## ^tātmā^ |} mātuluṅgapuṡpātsaṃtatipariṇāmaviśeṡaja: phale 
rakta: keśara{4. ##Y.## kesara |} upajāyate na ca{5. ##Y. adds## sa |} tasmāt punaranya: evaṃ karmajādvipākāt na punarvipākāntaramiti |
yathāsthūlamidamasmadbuddhigamyaṃ darśitam | nānāvidhaśaktibhinnaistu karmabhiradhivāsitā: saṃtataya 
etāmavasthāṃ gatā īdrśaṃ phalamabhinivartayantīti buddhānāmeva viṡaya: | āha khalvapi 
“karma tadbhāvanāṃ tasyā{6. ##G.## bhāvanā tasyā |} vrttilābhaṃ tata: phalam |
niyamena prajānāti buddhādanyo na sarvathā ||
ityetāṃ suvihita-[##17b. 23B1. VIII##]hetumārgaśuddhāṃ 
buddhānāṃ pravacanadharmatāṃ niśamya |
andhānāṃ vividhakudrṡṭiceṡṭitānāṃ 
tīrthyānāṃ matamapavidhya yāntyanandhā: ||
imāṃ hi nirvāṇapuraikavartinīṃ 
tathāgatādityavacoṃ’śubhāsvatīm |
nirātmatāmāryasahasravāhitāṃ 
na mandacakṡurvivrtāmapīkṡate{7. ##Ms.## ^pīṡyate |} ||
iti diṅmātramevedamupadiṡṭaṃ sumedhasām |
braṇadeśo viṡasyeva svasāmarthyavisarpaṇa{8. ##G. Y.## ^sarpiṇa: |} iti |
@479
pudgalakośamabhidharmakośabhāṡyaṃ samāptamiti |
krtiriyamācāryavasubandhupādānāmiti ||
ye dharmahetuprabhavā hetuṃ teṡāṃ tathāgato hyavadat |
teṡāṃ ca yo nirodha{1. ##Ms. drops## dha |} evaṃvādī mahāśramaṇa: ||
devadharmo’yaṃ pravaramahāyāna{2. ##Ms.## ^yāṇa: |}sakalatathāgataśāsanadhūrddharasya uttarāpathika-
paṇḍitasthaviraśrīlāmāvākasya yadatra{3. ##Ms.## yatra |} puṇyamityādi |
|| śubhamastu ||






 










 
